Η ντροπή του να πεθαίνεις

Αρχική δημοσίευση, Radical Desire, 11 Σεπτεμβρίου 2009. Η φωτογραφία από διαμαρτυρία για τη σφαγή στη Γάζα.

---

LR

Τα χέρια όμως ενός απ' τους συνεργάτες ήταν ήδη στο λαρύγγι του Κ., ενώ ο άλλος έμπηξε το μαχαίρι βαθιά μεσ' την καρδιά του και το στριφογύρισε εκεί δύο φορές. Με μάτια που έκλειναν ο Κ. τους έβλεπε ακόμα ευθύς μπροστά του, μάγουλο με μάγουλο, να κοιτάζουν την τελική πράξη. 'Σαν το σκυλί!' είπε· και ήταν σαν να έπρεπε να επιβιώσει του ίδιου η ντροπή.

Franz Kafka, Η Δίκη

Ορισμένοι αρχικοί θεωρητικοί προβληματισμοί πάνω στο "Κυπριακό ζήτημα" (Ι)

Εισαγωγή

Το "Κυπριακό ζήτημα" ανακύπτει ιστορικά στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, στην εποχή δηλαδή του περάσματος σε αυτό που ο Λένιν ονομάζει "ιμπεριαλισμό" ή "ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού." Επαναλαμβάνουμε τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του σταδίου: 1) Συγκέντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου, που έχει φτάσει σε τέτοια υψηλή βαθμίδα ανάπτυξης, ώστε να δημιουργεί μονοπώλια που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οικονομική ζωή·2) Συγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό και δημιουργία μιας χρηματιστικής ολιγαρχίας πάνω στη βάση αυτού του χρηματιστικού κεφαλαίου·3) Εξαιρετικά σπουδαία σημασία αποκτά η εξαγωγή κεφαλαίου, σε διάκριση από την εξαγωγή εμπορευμάτων·4) Συγκροτούνται διεθνείς μονοπωλιακές ενώσεις των καπιταλιστών, οι οποίες μοιράζουν τον κόσμο·5) Εχει τελειώσει το εδαφικό μοίρασμα της γης ανάμεσα στις μεγαλύτερες καπιταλιστικές δυνάμεις.

Ernst Bloch-Ο Μαρξ ως στοχαστής της επανάστασης (1968)

Ernst Bloch

«Ο Μαρξ ως ο στοχαστής της επανάστασης»

Η εξέγερση ή τουλάχιστον η δυσαρέσκεια υπήρξε σε όλες τις εποχές. Όμως σε κάθε δέκα επαναστάσεις αντιστοιχούν εκατοντάδες χιλιάδες πόλεμοι. Εντούτοις, έγιναν δέκα, δεκαπέντε ή είκοσι επαναστάσεις (όσο περισσότερες, τόσο το καλύτερο). Αλλά ο πρώτος άνθρωπος που στοχάστηκε την επανάσταση ήταν ο Καρλ Μαρξ.

Έτσι προκύπτουν τα ακόλουθα ερωτήματα τα οποία θα ήθελα να διατυπώσω υπό μορφήν θέσεων:

1. Η λέξη – κλειδί, «Δυσαρέσκεια».

Η δυσαρέσκεια είναι εύκολο να υπάρχει απλωμένη παντού και χωρίς αμφιβολία είναι καλύτερη από το τίποτα. Το πόσο είναι θετική μπορεί να διαπιστωθεί στις μέρες μας, στο ξεσήκωμα των φοιτητών. Όμως ποιός είναι ο δρόμος που οδηγεί από την αρχικά ψυχολογική κατάσταση της δυσαρέσκειας στην εξέγερση; Η δυσαρέσκεια δεν αρκεί. Ο καθείς πρέπει να γνωρίζει όχι μόνο τι δεν θέλει, αλλά επίσης και τι θέλει. Στη λογική υπάρχει η έννοια του ορίου. Όταν αισθανόμαστε την ύπαρξη ενός ορίου, το έχουμε ήδη επεξεργαστεί νοητικά. Η νοσταλγία του φυλακισμένου για ελευθερία περιέχει την ιδέα της ελευθερίας.

Ο Καρλ Μαρξ που διείδε τη δυσαρέσκεια, που έθεσε βραχυπρόθεσμους και μεσοπρόθεσμους στόχους χωρίς ποτέ να ξεχνά τον έσχατο στόχο που εξυπονοείται μέσα τους, ζήτησε την εξάλειψη όλων των όρων που κάνουν τον άνθρωπο να είναι ένα καταπιεσμένο, χαμένο, αξιοκαταφρόνητο, λησμονημένο ον. Αυτό το διαπίστωσε όχι μόνο αρνητικά, αλλά απολύτως θετικά. Το άλμα από την κατάσταση της αναγκαιότητας στη κατάσταση της ελευθερίας γίνεται ξεκάθαρο, στ' αλήθεια, με την προκλητικότητα μιας συνθηματολογίας, εξαιτίας της εξίσωσης φιλοσοφίας και πράξης.

Το σημείο μέσα από το οποίο ο Μαρξ μετέτρεψε τη δυσαρέσκεια ήταν η αντίφαση με δύο μορφές: ο υποκειμενικός παράγων και τα όριά του, προπάντων, ο αντικειμενικός παράγων μέσω του οποίου η ψυχική προδιάθεση της επανάστασης και η αποκλειστικά αφηρημένη Ουτοπία βρίσκονται αντιμέτωπες με την παρακμή τους.

Ernst Bloch-Το μη σύγχρονο και η υποχρέωση στη διαλεκτική του (1932)

Ernst Bloch

Το μη σύγχρονο και η υποχρέωση στη διαλεκτική του

1932

Δεν ζουν όλοι οι άνθρωποι στο ίδιο Τώρα. Ζουν έτσι μόνο επιφανειακά, εξαιτίας του γεγονότος ότι μπορούν να ιδωθούν σήμερα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ζουν στον ίδιο χρόνο με τους άλλους.

Μάλλον κουβαλούν ένα πρότερο στοιχείο μαζί τους. Κι αυτό παρεμβάλλεται. [...] Οι παλιότεροι καιροί εξακολουθούν να ασκούν επιρροή στα παλιότερα στρώματα. Είναι εύκολο να να βρεις τον δρόμο σου --ή να τον ονειρευτείς-- σε παλιότερους καιρούς εδώ. [...] Γενικά, είναι πολλά τα χρόνια που χτυπούν μέσα στο ένα, το οποίο είναι αυτό που μετριέται και κυριαρχεί. Ούτε ανθίζουν στο σκοτάδι όπως παλιά, αλλά έρχονται σε αντίφαση με το Τώρα --με τρόπο παράξενο, τεθλασμένο, πισώπλατο. Έχει εμφανιστεί η δύναμη αυτού του παράκαιρου δρόμου, έχει υποσχεθεί νέα ζωή, όσο και αν απλώς αντλεί στην επιφάνεια το παλιό. Και οι μάζες στράφηκαν σ' αυτό, γιατί τουλάχιστον το αβάσταχτο Τώρα μοιάζει διαφορετικό με τον Χίτλερ, γιατί αυτός ζωγραφίζει παλιά ωραία πράγματα για όλους. Δεν υπάρχει τίποτε πιο απροσδόκητο και πιο επικίνδυνο από αυτή την δύναμη τού να είσαι συνάμα φλογερός και μέτριος, αντιφατικός και μη σύγχρονος. Οι εργάτες δεν είναι πια μόνοι με τον εαυτό τους και τους εργοδότες. Πολύ πιο παλιές δυνάμεις, από μια πολύ διαφορετική βάση, ανοίγονται ανάμεσά τους.

[...]

Μαύροι κύκνοι

Ζούσε κάποτε, λέγεται, ένα γέρος, που τά 'βγαζε πέρα δύσκολα. Σπάνια έβγαινε από τη σοφίτα του, και τόλμαγε να βγαίνει έξω μόνο τη νύχτα. Τα αλητάκια του δρόμου τού πετούσαν πέτρες, και οι καλοί πολίτες κοίταζαν, γελώντας που τον έβλεπαν να το βάζει στα πόδια τόσο αξιολύπητα. Δεν ήταν ενάρετη πόλη· οι φτωχοί ήταν υπόδουλοι στον άρχοντα, και οι εκκλησίες απλά ανταλλακτήρια αξιών ανάμεσα σ' αυτή την πλευρά και την άλλη.

Όμως καθώς ο γέροντας ξαναβγήκε στο δρόμο μια μέρα, εξεπλάγη από την μεταμόρφωση που είδε: ανησυχία, ή μάλλον φόβος, πλανιόταν στον αέρα. Τσούρμο κόσμου στεκόταν στις διασταυρώσεις και τις πλατείες, συζητώντας με χαμηλωμένες φωνές. Ο γέρος άκουσε για ένα μεγάλο στρατό που προέλαυνε προς την πόλη, για έναν αυτοκράτορα που κανείς αντίπαλος δεν μπόρεσε να σταματήσει, και που η γη φλεγότανε μπροστά στα βήματά του. Ένας άγγελος του θανάτου είχε καταλάβει την πόλη, και οι χοντροκομένοι ώμοι των πολιτών έτρεμαν, αλλά όχι απ' το γέλιο. Ο γέρος μονολόγησε: "Μπορεί να είναι αυτός;" Γύρισε την πλάτη και περπάτησε μέσα στην πόλη, κάτω απ' τη μεγάλη πύλη και έξω στα χωράφια, ακολουθώντας το μεγάλο πλήθος που είχε σκορπιστεί εδώ και εκεί για να δει τις φλόγες των κατασκηνώσεων του στρατού. Και ο γέρος περπάτησε ακόμα πιο πέρα, σε ένα μικρό λόφο όπου στεκόντουσαν άλλοι που χάζευαν, ανάμεσά τους και οι σύμβουλοι της πόλης, που σκεφτόντουσαν να μην προβάλλουν αντίσταση και αντί για αυτό να πάνε στον αυτοκράτορα την επόμενη μέρα και να τού παραδώσουν την πόλη. Όταν, ξαφνικά, έφτασε μια περιπολία πίσω από το λόφο, μέσα από τους θάμνους· και μετά από ένα σύντομο κυνήγι, οι δώδεκα που προσπαθούσαν να κρυφτούν πίσω απ' τα δέντρα, πιάστηκαν, αλυσοδέθηκαν, και τους έφεραν στο στρατόπεδο μαζί με τ'άλογα. Εκεί δόθηκε το σύνθημα, μπήκαν, και άρχισε το γέλιο και η φασαρία γύρω από τις φωτιές των κατανασκηνωμένων, και ακούστηκε η διαταγή του αυτοκράτορα να τού φέρουν αμέσως τους κατασκόπους.

Στο μονοπάτι προς την αυτοκρατορική σκηνή στάθηκε όλο το ετερογενές τσούρμο, οι σύμβουλοι μπροστά από λαϊκούς και στη μέση ο γέροντας, εντελώς αποκαμωμένος. Ο αυτοκράτορας τούς κόντεψε γοργά και τους έριξε μια γρήγορη ματιά. Αλλά δεν πρόλαβε να δει τον γέρο, το γαλήνιο πρόσωπό του και το αδύναμο σώμα του, και έπεσε μόνος του κατάχαμα, και φίλησε το απλωμένο χέρι του γέρου. Και όλοι γνωρίζαν: αν ο αυτοκράτορας ήταν ο κύριος του σπαθιού, ο γέρος ήταν ο κύριος της προσευχής, που οι ισχυροί της πόλης δεν αναγνώριζαν. Παραήταν πολύς για τις ανάγκες τους, παραήταν μεγάλος για οποιονδήποτε ρόλο. Αλλά ο αυτοκράτορας τον αναγνώρισε, και τον αναγνώρισε πριν από όλο το συμβούλιο, με τον εκθαμβωτικό θρίαμβο του γέροντα μετά από αυτή την αναγνώριση. Ο γέρος δεν γύρεψε αυτό τον θρίαμβο, και μάλλον τον απέφυγε σύμφωνα με το αληθινό του αξίωμα, για το οποίο δεν υπάρχει ντροπή και ούτε ψίθυρος ματαιοδοξίας.

[...]

...ακόμα κι ο Θεός εμφανίζεται ως απλό θρόισμα, όχι ως σύνολο από φωτιές, πλημμύρες και σεισμούς. Στην ιστορία για τον κύριο της προσευχής, εκφράζεται επίσης (θα μπορούσε να είναι βιβλικός ήρωας αλλά είναι χασιδικός), αυτού του είδους το βάθος: η άρνηση της ισχυρής, της "αυτοκρατορικής" έκφρασης του εαυτού, και βέβαια ένα φως που δεν γίνεται αντιληπτό και που συνεπώς δεν είναι εντελώς φως. Αλλά ακριβώς εξαιτίας του φωτός αυτού, ο γέρος δεν πρέπει στο τέλος να αστράψει μοναρχικά. Μάλλον πολλά βάθη δείχνουν τον εαυτό τους αλλιώς, ίσως με ένα σημάδι εκεί κοντά, που δεν είναι αυτοκρατορική πορφύρα. [...] Ακόμα και ο γέρος έχασε το βραβείο του, ή μάλλον, δεν μπορούσε να το παραλάβει μέχρι να τον ενοχλήσει ο αυτοκράτορας, ή μέχρι να αφεθεί ο ίδιος να ενοχληθεί. Χωρίς τον αυτοκράτορα, σε ένα πιο ίσο κόσμο, τούτη η ανωνυμία θα ήταν ευκολότερη. Αν οι ανώνυμοι υπάρχουν ακόμα, αν τους χρειαζόμαστε ακόμα, μια μελλοντική κοινωνία δεν θα έχει ανάγκη από τέτοιες λύπες και θριάμβους που θα περιστρέφονται γύρω από την προσωπική αφάνεια, αλλά θα εξαναγκάσει το γεγονός που πάντα μας εμποδίζει και ποτέ δεν μας βοηθά να πάρει το μέρος μας σε ανοιχτό και συλλογικό αγώνα. Ή όλα τα ασχημόπαπα θα αποκαλυφθούν ως λυτρωμένοι κύκνοι στο φως, ή κανένα· δεν θα υπάρχουν άλλα προνόμια, ούτε κρυφά μεγαλεία.

Ernst Bloch, Spuren, 1969. Μτφρ. Radical Desire.

Αρχική δημοσίευση: Radical Desire, 9/12/2009