Μεταρρύθμιση ή επανάσταση;
(1900-08)
Κεφάλαιο 10
Μτφρ: Lenin Reloaded
Το βιβλίο του Μπέρνσταϊν* είναι μεγάλης σημασίας για το γερμανικό και διεθνές εργατικό κίνημα. Είναι η πρώτη προσπάθεια να δοθεί θεωρητική βάση στα οπορτουνιστικά ρεύματα που απαντώνται στη σοσιαλδημοκρατία.
Τα ρεύματα αυτά μπορεί να ειπωθεί ότι υπήρξαν για πολύ καιρό στο κίνημά μας, αν λάβουμε υπόψη τέτοιες σποραδικές εκδηλώσεις του οπορτουνισμού όπως το ζήτημα της επιχορήγησης των ατμόπλοιων. Είναι όμως μόνο από το 1890, και με την καταστολή των αντισοσιαλιστικών νόμων, που αποκτήσαμε μια οπορτουνιστική τάση με ξεκάθαρο χαρακτήρα. Το "Κρατικός σοσιαλισμός" του Vollmar, η ψήφος για τον βαυαρικό προϋπολογισμό, ο "αγροτικός σοσιαλισμός" της νότιας Γερμανίας, η πολιτική αποζημίωσης του Heine, η στάση του Schippel για τους δασμούς και τον μιλιταρισμό, είναι τα κορυφαία σημεία της ανάπτυξης της οπορτουνιστικής μας πρακτικής.
Τι φαίνεται να χαρακτηρίζει την πρακτική αυτή πάνω από όλα; Μια ορισμένη εχθρότητα προς τη "θεωρία." Αυτό είναι φυσικό, μιας και η θεωρία μας, δηλαδή, οι αρχές του επιστημονικού σοσιαλισμού, επιβάλουν ξεκάθαρους περιορισμούς στην πρακτική δράση – στο βαθμό που αφορά τους στόχους αυτής της δράσης, τα μέσα που χρησιμοποιούνται για να επιτευχθούν αυτοί οι σκοποί, και την μέθοδο που χρησιμοποιείται σ' αυτή τη δράση. Είναι πολύ φυσικό άνθρωποι που αναζητούν άμεσα "πρακτικά" αποτελέσματα να θέλουν να ελευθερωθούν από τέτοιους περιορισμούς και να καταστήσουν τη δράση τους ανεξάρτητη από τη "θεωρία" μας.
Αυτή όμως η οπτική διαψεύδεται από κάθε προσπάθεια εφαρμογής στην πραγματικότητα. Ο κρατικός σοσιαλισμός, ο αγροτικός σοσιαλισμός, η πολιτική αποζημίωσης, το ζήτημα του στρατού, όλα τους απετέλεσαν ήττες του οπορτουνισμού μας. Είναι ξεκάθαρο πως, αν είναι να διατηρηθεί αυτό το ρεύμα, θα πρέπει να προσπαθήσει να καταστρέψει τις αρχές της θεωρίας μας και να επεξεργαστεί μια δική του θεωρία. Το βιβλίο του Μπέρνσταϊν είναι ακριβώς μια προσπάθεια σ' αυτή την κατεύθυνση. Γι αυτό και στη Στουτγκάρδη, όλα τα οπορτουνιστικά στοιχεία του κόμματός μας συγκεντρώθηκαν άμεσα κάτω απ' το λάβαρο του Μπέρνσταϊν. Αν τα οπορτουνιστικά ρεύματα στην πρακτική δράση του κόμματός μας είναι ένα εντελώς φυσικό φαινόμενο, το οποίο μπορεί να εξηγηθεί υπό το φως των ειδικών συνθηκών της δράσης μας και της ανάπτυξής της, η θεωρία του Μπέρνσταϊν είναι το ίδιο φυσική ως προσπάθεια να ομαδοποιηθούν αυτές οι τάσεις μέσα σε μια γενική θεωρητική έκφραση, μια προσπάθεια να δουλευτούν οι δικές τους θεωρητικές προϋποθέσεις και να γίνει η ρήξη με τον επιστημονικό σοσιαλισμό. Για αυτό και η δημοσιευμένη έκφραση των ιδεών του Μπέρνσταϊν θα πρέπει να αναγνωριστεί ως ένα θεωρητικό τεστ για τον οπορτουνισμό και ως η πρώτη του επιστημονική νομιμοποίηση.
Ποιο ήταν το αποτέλεσμα αυτού του τεστ; Το είδαμε το αποτέλεσμα. Ο οπορτουνισμός δεν είναι μια θέση για να επεξεργαστείς μια καταφατική θεωρία η οποία να είναι ικανή να αντέξει στην κριτική. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να επιτίθεται σε διάφορες αποσπασματικές θέσεις της μαρξιστικής θεωρίας και, ακριβώς επειδή το μαρξιστικό δόγμα αποτελεί ένα γερά δεμένο οικοδόμημα, να ελπίσει με τον τρόπο αυτό να συνταράξει ολόκληρο το οικοδόμημα αυτό, από την κορφή του ως τα θεμέλια.
Αυτό μας δείχνει ότι η οπορτουνιστική πρακτική είναι ουσιαστικά ασύμβατη με τον Μαρξισμό. Αλλά μας αποδεικνύει κιόλας ότι ο οπορτουνισμός είναι ασύμβατος με τον σοσιαλισμό (με το σοσιαλιστικό κίνημα) γενικά, ότι η εσωτερική του τάση είναι να σπρώξει το εργατικό κίνημα σε αστικά μονοπάτια, ότι ο οπορτουνισμός τείνει να παραλύσει εντελώς την προλεταριακή ταξική πάλη. Αυτή η τελευταία, αν την δούμε ιστορικά, δεν έχει καμία σχέση με το μαρξιστικό δόγμα. Διότι πριν τον Μαρξ και ανεξάρτητα από αυτόν, υπήρξαν εργατικά κινήματα και διαφορετικά σοσιαλιστικά δόγματα, το καθένα απ' τα οποία, με τον τρόπο του, ήταν η θεωρητική έκφραση που ανταποκρινόταν στις συνθήκες του καιρού, του αγώνα της εργατικής τάξης για χειραφέτηση. Η θεωρία που συνίσταται στο να βασίζεται ο σοσιαλισμός στην ηθική έννοια της δικαιοσύνης, σε μια πάλη ενάντια στον τρόπο κατανομής, αντί να βασίζεται σε μια πάλη ενάντια στον τρόπο παραγωγής, η αντίληψη του ταξικού ανταγωνισμού ως ανταγωνισμού πλουσίων και φτωχών, η απόπειρα να επικολληθεί η "συνεταιριστική αρχή" στην καπιταλιστική οικονομία –όλες οι όμορφες έννοιες που βρίσκουμε στο δόγμα του Μπέρνσταϊν– υπήρχαν ήδη πριν απ' αυτόν. Και οι θεωρίες αυτές, στον δικό τους καιρό, ήταν, παρά τις αδυναμίες τους, αποτελεσματικές θεωρίες της προλεταριακής ταξικής πάλης. Ήταν τα παιδικά μαγικά παπούτσια χάρη στα οποία το προλεταριάτο έμαθε να περπατά πάνω στη σκηνή της ιστορίας.
Όμως αφότου η ανάπτυξη της ταξικής πάλης και η επενέργειά της στις κοινωνικές συνθήκες οδήγησε στην εγκατάλειψη αυτών των θεωριών και στην επεξεργασία των αρχών του επιστημονικού σοσιαλισμού, δεν μπορούσε να υπάρξει σοσιαλισμός –τουλάχιστο στη Γερμανία– εκτός του μαρξιστικού σοσιαλισμού και δεν μπορούσε να υπάρξει σοσιαλιστικός ταξικός αγώνας εκτός της σοσιαλδημοκρατίας. Από εκεί και μπρος, ο σοσιαλισμός και ο μαρξισμός, η προλεταριακή πάλη για χειραφέτηση και η σοσιαλδημοκρατία, ήταν πράγματα ταυτόσημα. Για αυτό η επιστροφή στις προμαρξιστικές σοσιαλιστικές θεωρίες δεν σημαίνει πια σήμερα επιστροφή στα μαγικά παπούτσια της παιδικής ηλικίας του προλεταριάτου, αλλά επιστροφή στις μίζερες και φθαρμένες παντόφλες της μπουρζουαζίας.
Η θεωρία του Μπέρνσταϊν ήταν η πρώτη, και την ίδια ώρα η τελευταία προσπάθεια να δοθεί θεωρητική βάση στον οπορτουνισμό. Είναι η τελευταία, γιατί στο σύστημα του Μπέρνσταϊν, ο οπορτουνισμός έχει φτάσει –αρνητικά, μέσω της αποκήρυξης του επιστημονικού σοσιαλισμού, θετικά, μέσω της χρήσης κάθε εφικτού στοιχείου θεωρητικής σύγχυσης– όσο πιο μακριά μπορεί. Στο βιβλίο του Μπέρνσταϊν, ο οπορτουνισμός έχει στέψει τη θεωρητική του ανάπτυξη (όπως ακριβώς έχει ολοκληρώσει την πρακτική του ανάπτυξη με τη θέση του Schippel για το ζήτημα του μιλιταρισμού), και έχει φτάσει στην απώτατή του ολοκλήρωση.
Το μαρξιστικό δόγμα δεν μπορεί μόνο να αρνηθεί τον οπορτουνισμό θεωρητικά. Μόνο αυτό μπορεί να εξηγήσει τον οπορτουνισμό ως ένα ιστορικό φαινόμενο στην ανάπτυξη του [σοσιαλδημοκρατικού] κόμματος. Η προοδευτική κίνηση του προλεταριάτου, σε κοσμοϊστορική κλίμακα, προς την τελική του νίκη, πράγματι δεν είναι "τόσο απλό πράγμα." Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας αυτού του κινήματος βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός πως εδώ, για πρώτη φορά στην ιστορία, οι ίδιες οι λαϊκές μάζες, σε αντίθεση με τις άρχουσες τάξεις, πρέπει να επιβάλλουν τη θέλησή τους και πρέπει να το πετύχουν έξω από την παρούσα κοινωνία, πέρα από την υπάρχουσα κοινωνία. Αυτή τη θέληση οι μάζες μπορούν να την διαμορφώσουν μόνο μέσα από τη συνεχή πάλη ενάντια στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Η ένωση των πλατιών λαϊκών μαζών με ένα στόχο που πάει πέρα από την υπάρχουσα κοινωνική τάξη, η ένωση του καθημερινού αγώνα με τον μεγάλο, παγκόσμιο μετασχηματισμό· αυτό είναι το καθήκον του σοσιαλδημοκρατικού κινήματος, το οποίο πρέπει με τη λογική να βρει το δρόμο του ανάμεσα στις εξής συμπληγάδες πέτρες: την εγκατάλειψη του μαζικού χαρακτήρα του κόμματος, ή την εγκατάλειψη του τελικού του στόχου, και την κατάπτωση στον αστικό ρεφορμισμό ή στον σεχταριανισμό, τον αναρχισμό και τον οπορτουνισμό.
Στο θεωρητικό του οπλοστάσιο, το μαρξιστικό δόγμα πρόσφερε, περισσότερο από μισόν αιώνα πριν, όπλα που είναι αποτελεσματικά ενάντια και στα δύο αυτά άκρα. Αλλά επειδή το κίνημά μας είναι μαζικό κίνημα και επειδή οι κίνδυνοι που το απειλούν δεν έρχονται απ' το ανθρώπινο μυαλό αλλά από τις κοινωνικές συνθήκες, το μαρξιστικό δόγμα δεν θα μπορούσε να μας εξασφαλίσει εκ των προτέρων και μια για πάντα από τις αναρχικές και οπορτουνιστικές τάσεις. Αυτές μπορούν να ξεπεραστούν μόνο καθώς περνάμε από τη σφαίρα της θεωρίας στη σφαίρα της πρακτικής, αλλά μόνο με τη βοήθεια των όπλων που μας έδωσε ο Μαρξ.
"Οι αστικές επαναστάσεις", έγραψε ο Μαρξ μισό αιώνα πριν, "όπως κι αυτές του 18ου αιώνα, σπεύδουν μπροστά με τρόπο ραγδαίο από επιτυχία σε επιτυχία, τα σκηνικά τους εφέ ξεπερνούν το ένα το άλλο, οι άνθρωποι και τα πράγματα μοιάζουν πλαισιωμένοι από φλεγόμενα μπριγιάν, η έκσταση είναι το πνεύμα που κυριαρχεί· αλλά ζουν λίγο, φτάνουν στην κλιμάκωσή τους και μετά η κοινωνία οπισθοχωρεί σε μια μακρά κατάσταση νευρικής αντίδρασης πριν μάθει πώς να ιδιοποιηθεί τους καρπούς της περιόδου πυρετώδους ενθουσιασμού της. Οι προλεταριακές επαναστάσεις, αντίθετα, όπως αυτές του 19ου αιώνα, κριτικάρουν τον εαυτό τους διαρκώς· διακόπτουν διαρκώς τον εαυτό τους στον διάβα τους· επιστρέφουν σ' αυτό που έμοιασαν να έχουν κατορθώσει για να ξεκινήσουν απ' την αρχή· περιφρονούν με σκληρόκαρδη συστηματικότητα τα μισο-μέτρα, τις αδυναμίες και την αθλιότητα των πρώτων τους προσπαθειών· μοιάζουν να πετούν κάτω τον αντίπαλό τους μόνο για να του επιτρέψουν να ξαναντλήσει δύναμη απ' τη γη, και να ξανασηκωθεί ενάντιά τους με γιγαντιαίο ανάστημα· αποσύρονται διαρκώς από φόβο μπροστά στο ακαθόριστο, το τερατώδες μέγεθος των στόχων τους–μέχρι που στο τέλος, δημιουργείται η κατάσταση εκείνη που κάνει κάθε υποχώρηση αδύνατη και οι συνθήκες οι ίδιες φωνάζουν: 'Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα! Εδώ είναι το ρόδο. Κι εδώ πρέπει να χορέψουμε!'" [18η Μπρυμαίρ]
Αυτό έχει μείνει αληθινό ακόμα και μετά την επεξεργασία του δόγματος του επιστημονικού σοσιαλισμού. Το προλεταριακό κίνημα δεν έχει ακόμα, μονομιάς, γίνει σοσιαλδημοκρατικό, ούτε καν στη Γερμανία. Αλλά γίνεται ολοένα και πιο σοσιαλδημοκρατικό, υπερπηδά διαρκώς τις ακραίες παρεκκλίσεις του αναρχισμού και του οπορτουνισμού, που είναι και οι δυο τους απλώς καθοριστικές φάσεις της ανάπτυξης της σοσιαλδημοκρατίας, εννοούμενης ως διαδικασίας.
Για αυτούς τους λόγους, πρέπει να πούμε πως το εκπληκτικό εδώ δεν είναι η εμφάνιση μιας οπορτουνιστικής τάσης, αλλά μάλλον η αδυναμία της. Όσο έδειχνε τον εαυτό της σε απομονωμένες περιπτώσεις της πρακτικής δράσης του κόμματος, μπορούσε κάποιος να υποθέσει ότι είχε σοβαρή πολιτική βάση. Αλλά τώρα που αποκάλυψε το πρόσωπό της στο βιβλίο του Μπερνσταϊν, δεν μπορούμε να αποφύγουμε να αναφωνήσουμε με έκπληξη: "Τι; Αυτό είχες να πεις όλο κι όλο;" Ούτε υποψία πρωτότυπης σκέψης! Ούτε μια ιδέα που δεν έχει διαψευσθεί, συντριβεί, διαλυθεί σε σκόνη απ' τον μαρξισμό εδώ και πολλές δεκαετίες!
Ήταν αρκετό για τον οπορτουνισμό να μιλήσει ανοιχτά για να αποδείξει ότι δεν είχε τίποτε να πει. Στην ιστορία του κόμματός μας αυτή είναι και η μόνη σημασία του βιβλίου του Μπέρνσταϊν.
Λέγοντας λοιπόν αντίο στον τρόπο σκέψης του επαναστατικού προλεταριάτου, στη διαλεκτική και στην υλιστική αντίληψη της ιστορίας, ο Μπέρνσταϊν μπορεί να τα ευχαριστήσει για τις ελαφρυντικές περιστάσεις που προσφέρουν για την μεταστροφή του. Γιατί μόνο η διαλεκτική και η υλιστική αντίληψη της ιστορίας, γενναιόδωρες καθώς είναι, θα μπορούσαν να κάνουν τον Μπέρνσταϊν να φαίνεται ως ασυνείδητο και προοικονομούμενο εργαλείο μέσω του οποίου η ανερχόμενη εργατική τάξη εκφράζει την στιγμιαία της αδυναμία αλλά το οποίο, με μια πιο προσεκτική εξέταση, πετάει στην άκρη περιφρονητικά και υπερήφανα.
* Edward Bernstein, Die Voraussetzungen des Socialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie [Οι προϋποθέσεις του σοσιαλισμού και τα καθήκοντα της σοσιαλδημοκρατίας], 1899.
