Πώς η Χάνα Άρεντ κατέκτησε την Αμερική

Reuven Kaminer

Για την έννοια του ολοκληρωτισμού και τον ρόλο της στον σημερινό πολιτικό λόγο

Monthly Review
Μτφρ.: Lenin Reloaded

Η Χάνα Άρεντ στις ακτές του Νέου Κόσμου

Στο σημείο αυτό, η συζήτησή μας επικεντρώνεται σε ένα κεντρικό στοιχείο της διαμόρφωσης του νέου κλίματος στην διανόηση της Νέας Υόρκης κατά τη δεκαετία του 1940, όταν η Χάνα Άρεντ και ο σύζυγός της Χάινριχ Μπλούχερ έφτασαν στις ΗΠΑ ως πρόσφυγες του γερμανικού φασισμού. Μια σημαντική ομάδα "αντισταλινικών αριστερών" προσέλκυσε την Άρεντ και αναγνώρισε γρήγορα τις εξαιρετικές της ικανότητες. Η ομάδα αυτή, η οποία συνεισέφερε αποφασιστική προσωπική και κοινωνική στήριξη στην ίδια και τον Μπλούχερ, έπαιξε ένα πολύ αμφισβητίσιμο ρόλο στην δημόσια ζωή των ΗΠΑ στα επόμενα χρόνια.

Domenico Losurdo-Προς μια κριτική της κατηγορίας του Ολοκληρωτισμού (IV)

Η αλλαγή στη θέση της Άρεντ, που τώρα ατροφεί αρκετά για να καταλήξει στην επαγωγική προσέγγιση των Τάλμον και Χάγιεκ, είναι πλέον προφανής. Το ίδιο είναι και ο θρίαμβος του Γκόλο Μαν. Πέρα από τις εκχωρήσεις που κάνει στον Μαν η Άρεντ, αυτό το οποίο κυριαρχεί σήμερα είναι μια ανάγνωση της Καταγωγής του Ολοκληρωτισμού που φαίνεται να λαμβάνει υπόψη τις ιδεολογικές προϋποθέσεις που αυτός εξέφρασε. Πράγματι, και σχετικά με τη συζήτηση γύρω απ' τον Ολοκληρωτισμό, υπάρχει κανείς σήμερα που να θυμάται τον Λόρδο Κρόμερ και την "νέα μορφή διακυβέρνησής" του, "μια πιο επικίνδυνη μορφή διακυβέρνησης από ό,τι ο δεσποτισμός"; Ποιος αναφέρεται σήμερα στον πειρασμό χρήσης "διοικητικών σφαγών", έναν πειρασμό που ακολουθεί την ιστορία του ιμπεριαλισμού σαν σκιά; Ποιος συζητά την έννοια του ιμπεριαλισμού πλέον; Από τα δύο τμήματα που δημιουργούν το σύνολο του βιβλίου της Άρεντ, αυτό το οποίο συνηθίζεται να χρησιμοποιείται και να εξετάζεται είναι το λιγότερο αξιόλογο τμήμα, αυτό το οποίο φέρει το βάρος άμεσων ιδεολογικών και πολιτικών προτεραιοτήτων. Στην κριτική του στην Καταγωγή του Ολοκληρωτισμού, ο Γκόλο Μαν συνόψισε την κριτική του ως εξής: "Παραείναι λεπτοφυές, ευφυές και τεχητό...Με λίγα λόγια, συνολικά θα προτιμούσαμε έναν πιο σθεναρό, πιο θετικό τόνο." Πράγματι, η θεωρία του ολοκληρωτισμού έγινε λιγότερο "λεπτοφυής", πιο "σθεναρή", και πιο "θετική", ανταποκρινόμενη στις ανάγκες του Ψυχρού Πολέμου. Προϊόν του οργανικισμού, ή ενός αριστερόστροφου ή δεξιόστροφου ολισμού, και για κάποιο λόγο εξαγώγιμος a priori από αυτή την δηλητηριασμένη ιδεολογική πηγή, ο ολοκληρωτισμός (και στις δυο του αντίθετες σχηματοποιήσεις) εξηγεί όλο τον τρόμο του εικοστού αιώνα: αυτό είναι σήμερα το κυρίαρχο διάταγμα.

Domenico Losurdo-Προς μια κριτική της κατηγορίας του Ολοκληρωτισμού (ΙΙΙ)

Ο Ψυχρός Πόλεμος και οι κατοπινές προσαρμογές της κατηγορίας του Ολοκληρωτισμού

Στην Καταγωγή του Ολοκληρωτισμού, η Άρεντ έκανε λόγο για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης πάντα και αποκλειστικά σε σχέση με την ΕΣΣΔ και το Τρίτο Ράιχ. Αυτό που είναι ιδιαίτερα αξιοπρόσεχτο είναι ότι η Άρεντ δεν ανέφερε καν την δική της άμεση εμπειρία αυτού του ολοκληρωτικού ιδρύματος: μαζί με πολλούς άλλους Γερμανούς που είχαν διαφύγει από την ναζιστική Γερμανία και που θεωρήθηκαν ύποπτοι μετά το ξέσπασμα του πολέμου γιατί ήταν πολίτες ενός εχθρικού κράτους, η Άρεντ είχε εγκλειστεί για ένα διάστημα στο Gurs (Γαλλία). Οι συνθήκες διαβίωσης θα πρέπει να ήταν πολύ σκληρές: το κοινό αίσθημα, γράφει η Άρεντ το 1943, ήταν ότι είχαμε σταλεί εκεί "για να τα τινάξουμε", και το αίσθημα αυτό ήταν τόσο έντονο ώστε κάποιοι από τους κρατούμενους σκέφτηκαν για λίγο την προοπτική "αυτοκτονίας" ως "συλλογική πράξη" διαμαρτυρίας.

Domenico Losurdo-Προς μια κριτική της κατηγορίας του Ολοκληρωτισμού (ΙΙ)

Η ψυχροπολεμική στροφή και η συνεισφορά της Χάνα Άρεντ

Μετά την δημοσίευση της Καταγωγής του Ολοκληρωτισμού, οι αμφισημίες της συζήτησης που σκιαγραφήσαμε εν συντομία έχουν την τάση να εξαφανίζονται. Τον Μάιο του 1948, η Άρεντ αποκήρυττε την "ανάπτυξη ολοκληρωτιστικών μεθόδων" στο Ισραήλ, αναφερόμενη στην "τρομοκρατία", τον εκτοπισμό και τις απελάσεις του αραβικού πληθυσμού. Τρία μόλις χρόνια αργότερα, ο χώρος για κριτική της σύγχρονης Δύσης είχε εξαφανιστεί. Τώρα, περισσότερο από ποτέ, η μόνη πολιτικά ορθή θέση ήταν αυτή που είχε ως αποκλειστικό στόχο τη Γερμανία του Χίτλερ και την Σοβιετική Ένωση.

Η θέση αυτή θριάμβευσε κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και μετά. Στις 12 Μαρτίου του 1947, ο Χάρι Τρούμαν ανακήρυττε το "δόγμα" που πήρε το όνομά του: μετά τη νίκη στον πόλεμο κατά της Γερμανίας και της Ιαπωνίας, είχε ξεκινήσει μια νέα φάση στον αγώνα για ελευθερία. Η απειλή τώρα ήταν η Σοβιετική Ένωση: "τα ολοκληρωτικά καθεστώτα που επιβάλλονται στους ελεύθερους λαούς, με έμμεση ή άμεση βία, υπονομεύουν τα θεμέλια της διεθνούς ειρήνης και συνεπώς την ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών."

Ελληνογερμανικές και φασιστο-αυτονομιστικές συμπαιγνίες: H θεωρία της αυτονομίας του "πολιτικού" απ' την "οικονομία" ως αντικομμουνιστικό και φασιστικό ιδεολόγημα στους Άρεντ και Χάιντεγκερ

Αφιερωμένο σε όσους αντιλαμβάνονται το έργο της Άρεντ ως "βαθιά ανθρωπιστικό", "δημοκρατικό" και "ταγμένο ενάντια στον ολοκληρωτισμό." Και στους θαυμαστές του Κορνήλιου Καστοριάδη.

LR

---

Χάνα Άρεντ, Η ανθρώπινη κατάσταση, 1958, αγγλική έκδοση, μτφρ. Lenin Reloaded:

σελ. 12: Ο Αριστοτέλης διέκρινε τρία είδη ζωής (βίοι) τα οποία μπορεί κανείς να επιλέξει ελεύθερα, δηλαδή, με πλήρη ανεξαρτησία από τις αναγκαιότητες της ζωής και τις σχέσεις στις οποίες έχουν την καταγωγή τους. Αυτή η προϋπόθεση της ελευθερίας απέκλειε όλους τους τρόπους ζωής που είχαν ως κύριο στόχο τους την αυτοσυντήρηση του ατόμου -- όχι μόνο την εργασία, που ήταν ο τρόπος ζωής του δούλου [...] αλλά και την εργασιακή ζωή του ελεύθερου τεχνίτη και την κτητική ζωή του εμπόρου.

Απ. Χαρίσης-"Ολοκληρωτισμός": Η επιστροφή της μυθολογίας του Ψυχρού Πολέμου (II)

ΝΕΩΤΕΡΕΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΥ

Με τη σταθεροποίηση του μεταπολεμικού διεθνούς σκηνικού επήλθε μια ορισμένη σχετική ισορροπία μεταξύ καπιταλισμού και υπαρκτού σοσιαλισμού και επιβλήθηκε εκ των πραγμάτων μια φάση συνύπαρξης. Οι πληγές του πολέμου επουλώνονταν βαθμιαία και οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες διήγαν μια περίοδο μερικής σταθεροποίησης και έντονης οικονομικής ανάπτυξης. Σε αυτή τη φάση στις καπιταλιστικές χώρες άρχισαν να αποκτούν μεγάλη διάδοση οι ρεφορμιστικές αντιλήψεις, ενώ οι ακραίοι αντικομμουνιστικοί τόνοι έδειξαν να υποχωρούν. Σε ένα περίπλοκο κοινωνικό και ιδεολογικό περιβάλλον, όπου σταδιακά ενισχύονταν οι φιλελεύθερες δημοκρατικές και σοσιαλδημοκρατικές ιδεολογικές τάσεις, η αστική ιδεολογία και προπαγάνδα ενάντια στην κομμουνιστική ιδεολογία και τον υπαρκτό σοσιαλισμό εμπλουτίστηκε και με άλλες αποχρώσεις. Η θεώρηση περί ολοκληρωτισμού άλλαξε, έγινε πιο προσεκτική και με χαμηλότερους τόνους. Ενας από τους εκπροσώπους της πιο εκσυγχρονισμένης φιλολογίας περί σοσιαλισμού-ολοκληρωτισμού είναι ο Ραϊμόν Αρόν. Ο Αρόν είναι και ένας από τους εκπροσώπους της περίφημης «θεωρίας της σύγκλισης των δύο συστημάτων» (για την εγκυρότητα ή τη δυνατότητα επαλήθευσης της οποίας, τα γεγονότα από το 1985-'89 και μετά είναι αρκετά κατατοπιστικά), σύμφωνα με την οποία το μέλλον ανήκει στο συνδυασμό των δυνατοτήτων οικονομικής ανάπτυξης του καπιταλισμού με το στοιχείο της κοινωνικοποίησης του σοσιαλισμού, στο πλαίσιο της «βιομηχανικής κοινωνίας» που αποτελεί το υπόβαθρο και των δύο.

Απ. Χαρίσης-"Ολοκληρωτισμός": Η επιστροφή της μυθολογίας του Ψυχρού Πολέμου (I)

Αφίσα από το θεατρικό έργο της Kate Fodor "H Χάνα [Άρεντ] και ο Μάρτιν [Χάιντεγκερ]". Ο Χάιντεγκερ ήταν μέντορας και εραστής της Άρεντ.

Ο Χάιντεγκερ σε συγκέντρωση του NSDAP, 1933

«Ολοκληρωτισμός»: Η επιστροφή της μυθολογίας του ψυχρού πολέμου

του Απόστολου Χαρίση

ΚΟΜΕΠ, τ. 2, 2000

Πηγή

Neferti X. M. Tadiar - Οι ζωές του γίγνεσθαι άνθρωπος

Οι ζωές του γίγνεσθαι άνθρωπος

Neferti X. M. Tadiar

(αποσπάσματα)

Μτφρ.: Lenin Reloaded

Ζούμε σε καιρούς που κάθε μέρα φέρνει άφθονες αποδείξεις της αναλωσιμότητας της ανθρώπινης ζωής. Αλλά ο όρος "ανθρώπινης" χρησιμοποιείται μάλλον απρόσεχτα, γιατί η ίδια η αναλωσιμότητα αυτής της ζωής, η κατασκευή της ως προδικασμένη να καταλήξει στα σκουπίδια, μοιάζει να θέτει σε αμφισβήτηση την περιγραφή της ως "ανθρώπινη" -- κληρονομημένος όρος με τον οποίο  ορίζουμε συνθήκες ιδανικής, εκτιμημένης και ανεκτίμητης ύπαρξης.  

[...]

Στις Φιλιππίνες, από το 2001, την αρχή της κλεμένης προεδρίας της Gloria Macapagal Arroyo, περισσότεροι από χίλιοι ακτιβιστές, εργαζόμενοι για τα ανθρώπινα δικαιώματα, και ηγέτες κοινοτήτων έχουν δολοφονηθεί από παραστρατιωτικές ομάδες που συνδέονται άμεσα με την κυβέρνηση, κάτω απ' το καθεστώς μιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης που είναι νομιμοποιημένο και επιχορηγείται οικονομικά με 30 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο, και που βασίζεται νομικά στις εσωτερικές και εξωτερικές πολιτικές του καθεστώτος Μπους.  [...] Το Oplan Bantay Laya [Operation Freedom Watch], το οποίο διευθύνει αυτές τις παράνομες εκτελέσεις είναι μέρος μιας συνδυασμένης προσπάθειας να εξαλειφθούν όλες οι ριζοσπαστικές προκλήσεις στην κυρίαρχη τάξη της νεοφιλελεύθερης οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας. [...] 

Το ζήτημα του οριακά ανθρώπινου στάτους ορισμένων στρωμάτων του λαού τέθηκε επίσης σε άλλα πλαίσια, κυρίως στο πλαίσιο του αναπτυσσόμενου εμπορίου "ζεστών σωμάτων" υπηρετριών σε άλλες χώρες. [...] Από την οπτική των εργοδοτών της, η ιδανική μετανάστρια-υπηρέτρια αναπαράγει το αρχετυπικό ρομπότ, ως ικανή να προσφέρει αισθηματική και υπηρετική βοήθεια χωρίς να αναμένει ανθρώπινα συναισθήματα ως αντάλλαγμα. [...] Όπως παρατηρεί η Aihwa Ong remarks, “Η κακοπληρωμένη, πεινασμένη και κακοποιημένη ξένη υπηρέτρια, αν και δεν είναι η στατιστική νόρμα, έχει ωστόσο γίνει η εικόνα της νέας απανθρωπιάς στην ασιατική μητρόπολη." 

[...]

Υπάρχουν κι άλλες γεωγραφικές περιοχές της γεωγραφίας και του σώματος αυτής της νέας, έμφυλης έκθλιψης του ανθρώπινου. Στα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικού στην Σιουντάντ Χουαρέζ, οι φρικιαστικοί φόνοι και οι εξαναγκασμένες εξαφανίσεις σχεδόν 400 γυναικών --σχεδόν όλες τους φτωχές εργάτριες σε μακιγιαντόρας--  κατά την διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας έχουν βοηθήσει να αναδυθεί η μορφή της μεξικάνας εργάτριας μακιγιαντόρα ως έμφυλης μορφής αναλώσιμης ανθρωπότητας, της οποίας η αναλωσιμότητα και έλλειψη αξίας εξηγούνται ως συνέπειες της έμφυλης και φυλετικής λογικής της καπιταλιστικής λογικής της απαλλοτρίωσης και της επίσης έμφυλης και φυλετικής λογικής μιας αναδυόμενης μητροπολιτικής τάξης εξουσίας. 

[...] 

Σήμερα, φαίνεται πως η "ανθρωπιά" έχει βασικά γίνει μια κατηγορία για τους προστατευμένους, ένα στάτους το οποίο συλλέγουν τα πλήρως αναπτυγμένα υποκείμενα κάτω από τον οικουμενικό νόμο της κρατικής κυριαρχίας. Έχοντας πουληθεί από τα ίδια τους τα κράτη ως εμπορευματοποιημένες εθνικές πλουτοπαραγωγικές πηγές, οι γυναίκες μετανάστριες χάνουν την οικουμενική εγγύηση της ανθρωπιάς τους, και εγκαταλείπονται στις πρακτικές βίας που χρησιμοποιούν άλλοι ώστε να ασκήσουν το δικό τους μερίδιο κυρίαρχης εξουσίας και να εξασφαλίσουν το δικό τους προστατευμένο ανήκειν στην ανθρωπότητα. 

[...]

Εγκαταλείποντας την κριτική στον λόγο περί ανθρώπινων δικαιωμάτων, η μέριμνά μου είναι για το πώς η όλο και πιο κυρίαρχη χρήση μιας ευρύτερης λογικής της πολιτικής χειραφέτησης ώστε να αντιμετωπιστούν συνθήκες αναλωσιμότητας της ζωής με όρους αποβολής από τον χώρο της νομικά κατοχυρωμένης, δηλαδή κρατικά ορισμένης και προστατευμένης ανθρωπότητας, μπορεί να υποβοηθά την φυσικοποίηση της βίας άλλων μορφών ανθρωποποίησης στον χώρο της καθημερινής υλικής ζωής.  

[...]

Οδηγός μου εδώ είναι η κριτική του Μαρξ για την φύση και τις συνέπειες της πολιτικής χειραφέτησης στο "Περί του εβραϊκού ζητήματος", όπου επιχειρηματολογεί ότι η πολιτική χειραφέτηση λειτουργεί απλώς για να αποκαταστήσει και να συντηρήσει τις κοινωνικές σχέσεις της πολιτικής κοινωνίας (δηλ. τις καπιταλιστικές σχέσεις), πάνω στις οποίες ιδρύεται το κοσμικό πολιτικό κράτος. Ως χώρος της απαλλοτρίωσης της ανθρώπινης ελευθερίας και ως μοναδικό εχέγγυο των δικαιωμάτων του ανθρώπου, το κοσμικό πολιτικό κράτος προϋποθέτει και εφαρμόζει μια αντίληψη για το ανθρώπινο που περιορίζεται σε αυτό που ο Μαρξ απεκάλεσε "εγωιστικό άνθρωπο", ή το αστικό άτομο που υπερασπίστηκε η Διακήρυξη για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και του Πολίτη (1793). Στα σύγχρονα συμφραζόμενα, ο Talal Asad ισχυρίστηκε ότι η νόρμα του ανθρώπου ως κυρίαρχου, αυτόνομου υποκειμένου, που η Διακήρυξη των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων  (1948) περιέβαλλε μέσα στην "ισχύ του νόμου" που επιβάλλουν πολιτικά τα ιμπεριαλιστικά κράτη, έχει συναντηθεί με τις νόρμες του νοεφιλελευθερισμού, στον βαθμό που η πολιτική και οικονομική ρύθμιση της "επιθυμητής συμπεριφοράς" στον κόσμο γίνεται μέσα από την realpolitik της ανάλυσης κόστους-κέρδους. Πέρα από τις "ανθρωποποιητικές" της συνέπειες, η πολιτική χειραφέτηση υπερασπίζεται και φυσικοποιεί τις πρακτικές "ανθρωποποίησης" που λειτουργούν στον χώρο της "πολιτικής κοινωνίας", ή για να το πούμε αλλιώς, φυσικοποιεί τη βία καθημερινών πρωτόκολλων για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος που ενσωματώνονται στις πρακτικές αυτού που ο Μαρξ και ο Ένγκελς θεωρητικοποίησαν πιο ευρέως ως "έναν ορισμένο τρόπο του ζειν." 

[...] Με τον τρόπο που ο Darius Rejali περιγράφει την χρήση της εργασίας του βασανιστηρίου ως μέσου διαμόρφωσης της ιεραρχημένης κλίμακας πολιτικής και ανθρώπινης τάξης υπηκοοτήτων, η επίθεση που γίνεται ενάντια στην κοινωνική αναπαραγωγή των ικανοτήτων κάποιων κοινοτήτων να επιζήσουν σε συνάρτηση με καπιταλιστικούς τρόπους ζωής, κρατά τεράστιους πληθυσμούς σε μια μόνιμη κατάσταση του όχι ακόμα ανθρώπινου, δημιουργώντας ανθρώπους-πλεονάσματα μέσα από τον πόλεμο και μέσα από αυτό που ο  Gilmore καλεί “οργανωμένη εγκατάλειψη” . 

[...] Δεν θα πρεπε να μας εκπλήσσει ότι η κριτική της Χάνα Άρεντ στις απανθρωποποιητικές συνέπειες της έλλειψης κράτους βασίζεται στην έννοια της ύπαρξης μιας συγκεκριμένα ανθρώπινης ζωής (βίος), που γίνεται εφικτή μόνο μέσω της υπέρβασης και της απελευθέρωσης από μια ζωή που υποδουλώνεται από την ατέλειωτη και άγονη εργασία της αναγκαιότητας, μια ζωή (ζωή) που συνδέεται όχι μόνο με την απλά αναπαραγωγική εργασία του σπιτιού (οίκος), αλλά επίσης με την κατάσταση των δούλων και με την όχι ακόμα ανθρώπινη ζωή των πρωτόγονων λαών που ατυχώς παραμένουν στη "φυσική κατάσταση." Η κριτική της Άρεντ στην απανθρωποποίηση έγινε για να υπερασπιστεί μια συγκεκριμένα ανθρώπινη ελευθερία, που επιτυγχάνεται μέσα από κατορθώματα που αντέχουν πέρα από "το σκοτάδι του πόνου και της αναγκαιότητας" που καθορίζει την ανελέητη εργασία της "ζωής της ίδιας." Αναφέρομαι στην Άρεντ για να δώσω ένα παράδειγμα της αφοσίωσης σε μια πολιτική που βασίζεται στην εξίσωση ανθρωπιάς και ελευθερίας, και που  προϋποθέτει την αντίθεση στην υποβιβασμένη σφαίρα της ανελεύθερης, χωρίς νόημα, απλά αναπαραγωγικής εργασίας της δημιουργίας της ζωής. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η διεθνοποίηση της πολιτικής αυτής χειραφέτησης συμπίπτει με την ευρεία επίθεση και την πειθάρχηση μορφών κοινωνικής αναπαραγωγής που απειλούν να υπερβούν τις παραμέτρους ενός κυρίαρχου τρόπου παραγωγής της ανθρώπινης ζωής. Πρόκειται στην πραγματικότητα για τα μέσα συνέχισης και απάλυνσης ενός πολέμου που διεξάγει μια προνομιούχος παγκόσμια κοινότητα με στόχο να παραμείνει η ίδια ανθρώπινη.