Πλαστογραφώντας τον Λένιν: Ταξικές αντιφάσεις, έμψυχα αντικείμενα και καταλήψεις εργαλείων

Συνεχίζει ο Πουλαντζάς για τον Λένιν:

Οι ταξικές αντιφάσεις βρίσκονται τάχα ανάμεσα στο Κράτος και τις έξω από το Κράτος λαϊκές μάζες.

"Τάχα" είναι η λέξη κλειδί εδώ. Πουθενά δεν υπάρχει τέτοια διατύπωση στο Κράτος και επανάσταση. Και θα ήταν παράλογο να υπάρξει όταν μόνο στα τρία πρώτα κεφάλαια, ο Λένιν ορίζει το κράτος ως "ιδιαίτερο σχηματισμό" ή "ιδιαίτερη δύναμη καταπίεσης" 8 φορές:

Σε τι συνίσταται κυρίως η δύναμη αυτή; Στους ιδιαίτερους σχηματισμούς των ένοπλων ανθρώπων (κεφ. 1, τμ. 2) 

Σχηματίζεται το κράτος, δημιουργείται μια ιδιαίτερη δύναμη, ιδιαίτεροι σχηματισμοί εξοπλισμένων ανθρώπων, και κάθε επανάσταση, καταστρέφοντας τον κρατικό μηχανισμό, μας δείχνει ολοφάνερα πώς η κυρίαρχη τάξη προσπαθεί ν' ανανεώσει τους ιδιαίτερους σχηματισμούς ένοπλων ανθρώπων που την εξυπηρετούν (κεφ. 1, τμ. 2)

Πλαστογραφώντας τον Λένιν: Η "κεντρική γραμμή", η "απόρριψη της αντιπροσωπευτικότητας", το "κράτος-αντικείμενο"

Στο "Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό", ο Πουλαντζάς γράφει:

Μια κεντρική γραμμή διαπερνά τις αναλύσεις και την πρακτική του Λένιν: το Κράτος πρέπει ν' αφανιστεί μ' έναν μετωπικό αγώνα σε μια κατάσταση διπλής εξουσίας, και ν' αντικατασταθεί-υποκατασταθεί από τη δεύτερη εξουσία, τα Σοβιέτ, εξουσία που δεν θα είναι πια ένα Κράτος στην κυριολεξία, αφού θα είναι κιόλας ένα Κράτος σε μαρασμό.

Αυτή η "κεντρική γραμμή" υπάρχει μόνο στη φαντασία του έλληνα θεωρητικού: πουθενά στα κείμενα του 1917 δεν υπάρχει πρόταση να "αφανιστεί το κράτος μ' έναν μετωπικό αγώνα σε μια κατάσταση διπλής εξουσίας." Δείξαμε ήδη ότι η δυαδική εξουσία δεν είναι "στρατηγική" στον Λένιν, και ότι είναι παράλογο να υποθέσει κανείς ότι θα μπορούσε να είναι. Επιπρόσθετα, το τσάκισμα ή η συντριβή του κράτους δεν ανήκει στον χρονικό ορίζοντα της "δυαδικής εξουσίας". Ανήκει στα άμεσα καθήκοντα της επανάστασης, ενώ η δυαδική εξουσία είναι προεπαναστατική κατάσταση. Για την τερατώδη αυτή σύγχυση χρονικών στιγμών της επαναστατικής διαδικασίας θα επανέλθουμε όταν εξετάσουμε την πολύ δημιουργική φαντασία του κυρίου Πουλαντζά για το τι συμβαίνει πότε.

Πλαστογραφώντας τον Λένιν: "Στρατηγική της δυαδικής εξουσίας"

Στο "Προς τον δημοκρατικό σοσιαλισμό", ο Πουλαντζάς χαρακτηρίζει επανηλειμμένα την λενινιστική έννοια της "δυαδικής εξουσίας" ως "στρατηγική" έννοια, κι έτσι η δυαδική εξουσία εμφανίζεται ως "λενινιστική στρατηγική":

-Αν είναι προχειρότητα να ταυτίζεται αυτή η αντίληψη με μια στρατηγική εφόδου του τύπου "παραμονή της αποφασιστικής μάχης" [...] 

- για τη στρατηγική του τύπου διπλής εξουσίας η αποφασιστική αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων δεν συντελείται μέσα στο Κράτος [...] 

- "ο ρεφορμισμός δεν παύει να είναι ένας υπολανθάνων κίνδυνος: δεν είναι ένα ενδογενές ελάττωμα κάθε στρατηγικής που διαφέρει από εκείνη της διπλής εξουσίας" [...]

Προς μια κατανόηση της έννοιας της δυαδικής εξουσίας: Νίκος Πουλαντζάς-Προς έναν δημοκρατικό σοσιαλισμό

Νίκος Πουλαντζάς

Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό

Από Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός (1978)

Μτφρ.: Γιάννης Κρητικός, εκδόσεις Θεμέλιο

[...] Σοσιαλισμός και δημοκρατία, δημοκρατικός δρόμος προς τον σοσιαλισμό; το ζήτημα τούτο ανακύπτει σήμερα από δύο ιστορικές εμπειρίες, που λειτουργούν κάπως σαν στηθαία, σαν δύο παραδείγματα προς αποφυγήν: το παραδοσιακό σοσιαλδημοκρατικό παράδειγμα, που το βλέπουμε σε μερικές ευρωπαϊκές χώρες, και το παράδειγμα των ανατολικών χωρών του λεγόμενου υπαρκτού "σοσιαλισμού". Παρ' όλα όσα διαφοροποιούν τα δύο τούτα ιστορικά παραδείγματα, παρ' όλα όσα αντιθέτουν μεταξύ τους σοσιαλδημοκρατία και σταλινισμό ως θεωρητικο-πολιτικά ρεύματα, αυτά παρουσιάζουν ωστόσο μια ομοιότητα ουσίας: τον κρατισμό και την βαθιά δυσπιστία προς τις πρωτοβουλίες των λαϊκών μαζών, κοντολογίς την καχυποψία προς τα δημοκρατικά αιτήματα. 

Προς μια κατανόηση της έννοιας της δυαδικής εξουσίας: Νίκος Πουλαντζάς-"Η αποδυνάμωση του κράτους"

Νίκος Πουλαντζάς

Η αποδυνάμωση του κράτους

Από Το Κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός, 1978

Μτφρ.: Γιάννης Κρητικός, εκδόσεις Θεμέλιο

Ο αυταρχικός κρατισμός δεν αντιστοιχεί σε μια μονοσήμαντη ενδυνάμωση του Κράτους: αντανακλά τη διπλή όψη ενδυνάμωση-αποδυνάμωση του Κράτους, εφόσον οι μεταβολές που το σημαδεύουν ενισχύουν τα εγγενή στοιχεία πολιτικής κρίσης. [...]

Νίκος Πουλαντζάς-Karl Kautsky: Brothers in arms

Artisti Socialdemokrati, 1918-1978

Exhibit A: "Πολυτασικότητα πάνω απ' όλα"
...ο σοσιαλισμός ως τέτοιος δεν είναι ο στόχος μας· στόχος μας είναι η κατάργηση κάθε είδους καταπίεσης, είτε είναι καταπίεση μιας τάξης, είτε ενός κόμματος, ενός φύλου ή μιας φυλής.

Karl Kautsky, Η δικτατορία του προλεταριάτου, 1918

Για να μπορέσει η Αριστερά να ξεσηκώσει τούτο το πλατύ κίνημα οφείλει να πάρει τα κατάλληλα μέτρα και κυρίως να επωμιστεί τα νέα λαϊκά αιτήματα στα μέτωπα εκείνα που ονομάστηκαν κάποτε, εντελώς λαθεμένα, "δευτερεύοντα μέτωπα" (αγώνες των γυναικών, αγώνες για το "περιβάλλον", κλπ). [...] κίνδυνος για κίνδυνος, είναι πάντως προτιμότερος παρά να σφάζουμε τους άλλους για να καταλήξουμε κι οι ίδιοι κάτω από το λεπίδι κάποιας Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας ή κάποιου Δικτάτορα του προλεταριάτου.

Νίκος Πουλαντζάς, "Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό", 1978

Νίκος Πουλαντζάς-Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό (τέταρτο μέρος)

Ο κίνδυνος αυτός δεν μπορεί ν' αντιμετωπιστεί παρά μόνο με την υποστήριξη ενός πλατιού λαϊκού κινήματος. Ας το πούμε ξεκάθαρα: οπωσδήποτε, κι αντίθετα προς την "αβανγκαρντίστικη" στρατηγική της διπλής εξουσίας, η πραγμάτωση αυτού του δρόμου και των στόχων που συνεπάγεται, η συνάρθρωση των δύο πορειών που αποβλέπει στην απτροπή του κρατισμού και του σοσιαλδημοκρατικού αδιεξόδου, προϋποθέτουν την αποφασιστική και συνεχή υποστήριξη ενός μαζικού κινήματος βασισμένου σε πλατιές λαϊκές συμμαχίες. [...] Αυτό το πλατύ λαϊκό κίνημα αποτελεί ένα εχέγγυο έναντι της αντίδρασης του αντιπάλου, έστω κι αν δεν είναι αρκετό και πρέπει να συνδυάζεται πάντα με ριζικούς μετασχηματισμούς του Κράτους. Αυτό είναι το διπλό δίδαγμα που μπορούμε ν' αντλήσουμε από τη Χιλή [...] Για να μπορέσει η Αριστερά να ξεσηκώσει τούτο το πλατύ κίνημα οφείλει να πάρει τα κατάλληλα μέτρα και κυρίως να επωμιστεί τα νέα λαϊκά αιτήματα στα μέτωπα εκείνα που ονομάστηκαν κάποτε, εντελώς λαθεμένα, "δευτερεύοντα μέτωπα" (αγώνες των γυναικών, αγώνες για το "περιβάλλον", κλπ).

Το δεύτερο ζήτημα αφορά τις μορφές συνάρθρωσης των δύο διαδικασιών, της διαδικασίας των μετασχηματισμών του Κράτους και της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, και της διαδικασίας της άμεσης δημοκρατίας και του αυτοδιαχειριστικού κινήματος. Πρόβλημα νέο από τη στιγμή που δεν μπαίνει ζήτημα κατάργησης της μιας προς όφελος της άλλης, είτε με σκέτη αποβολή της μιας από τις δύο είτε με ενσωμάτωση της μιας στην άλλη [...] Μία κατάσταση διπλής εξουσίας, ακόμη και μεταξύ δύο αριστερών εξουσιών, δεν μοιάζει καθόλου με ένα παιχνίδι εξουσιών και αντεξουσιών που εξισορροπούνται αμοιβαίο για το καλό του σοσιαλισμού και της δημοκρατίας. Η κατάσταση αυτή οδηγεί γρήγορα σε μια αντοιχτή αντίθεση ανάμεσα στους δύο, με κίνδυνο εξοβελισμού του ενός για χάρη του άλλου. Στη μία περίπτωση έχουμε τη σοσιαλδημοκρατικοποίηση (περίπτωση της Πορτογαλίας), στην άλλη (εξοβελισμός της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας) δεν θα έχουμε τον μαρασμό του Κράτους και τον θρίαμβο της άμεσης δημοκρατίας, αλλά, αργά ή γρήγορα, μια αυταρχική δικτατορία νέου τύπου. Και στις δύο περιπτώσεις, το κράτος θα είναι εκείνο που θα βγει τελικά κερδισμένο.

[...] η ιστορία δεν μας έχει δώσει ως τώρα επιτυχημένο πείραμα δημοκρατικού δρόμου προς τον σοσιαλισμό: απεναντίας μας έδωσε αρνητικά παραδείγματα προς αποφυγήν και σφάλματα για μελέτη, πράγμα όχι αμελητέο. Ασφαλώς, μπορεί κανείς ν' αντιτείνει, στο όνομα φυσικά του ρεαλισμού (του ρεαλισμού της δικτατορίας του προλεταριάτου ή του ρεαλισμού των άλλων, των υγιώς σκεπτόμενων νεοφιλελεύθερων) πως αν αυτός ο δημοκρατικός σοσιαλισμός δεν υπήρξε ακόμη πουθενά είναι διότι είναι ανέφικτος. Ίσως: δεν έχουμε πια τη χιλιαστική πίστη, τη βασισμένη σε μερικούς σιδερένιους νόμους μιας αναπόφευκτης δημοκρατικής και σοσιαλιστικής επανάστασης. Ένα όμως είναι βέβαιο: ο σοσιαλισμός θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα είναι σοσιαλισμός. Επιπλέον, η αισιοδοξία μας για τον δημοκρατικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό δεν θα πρέπει να μας κάνει να τον θεωρούμε σαν μια "βασιλική ατραπό", ευκολοδιάβατη και δίχως κινδύνους. Κίνδυνοι υπάρχουν, αλλά κάπως μετατοπισμένοι: τελικά, οι κίνδυνοι είναι να πάρουμε το δρόμο που οδηγεί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και στις σφαγές και να είμαστε εμείς τα διαλεχτά τους θύματα.

Σ' αυτό θα απαντήσω ότι, κίνδυνος για κίνδυνος, είναι πάντως προτιμότερος παρά να σφάζουμε τους άλλους για να καταλήξουμε κι οι ίδιοι κάτω από το λεπίδι κάποιας Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας ή κάποιου Δικτάτορα του προλεταριάτου.

Κίνδυνοι του δημοκρατικού σοσιαλισμού που δεν μπορούσαμε σίγουρα ν' αποφύγουμε παρά μόνο μ' έναν τρόπο: να κάτσουμε φρόνιμα και να βαδίσουμε χωρίς λοξοδρομήματα υπό την προστασία και την επιτήρηση της προχωρημένης φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αυτό όμως είναι μια άλλη ιστορία...

Τέλος.

Simon Clarke-Ο Μαρξισμός, η κοινωνιολογία και η θεωρία του κράτους στον Πουλαντζά (IΙ)

[...]

Η θεωρία της κοινωνικής δομής στον Πουλαντζά

Είμαστε πλέον σε θέση να επιστρέψουμε στον Πουλαντζά. Η πρωτοτυπία του έργου του εναπόκειται στην απόπειρά του να υπερβεί την ενσωματωτική [integrationist] οπτική της φονξιοναλιστικής κοινωνιολογίας. Αυτό το πράττει προσπαθώντας να επικολλήσει την μαρξιστική πρόταση πως η πάλη των τάξεων είναι ο κινητήρας της ιστορίας στην αλτουσεριανή, δομική-φονξιοναλιστική αντίληψη της κοινωνίας. Η θεωρία της τάξης παρεμβάλλεται μεταξύ δομής και κράτους, έτσι ώστε το κράτος να υπόκειται σε έναν διπλό επικαθορισμό. Πρώτον, καθορίζεται άμεσα από τη δομή ως συγκεκριμένο λειτουργικό επίπεδο της δομής αυτής. Δεύτερον, η πρακτική του λειτουργία, μέσα σε όρια που καθορίζονται από την θέση του στη δομή, υπόκειται στις συνθήκες της ταξικής πάλης, οι οποίες, με τη σειρά τους, καθορίζονται, τουλάχιστον εν μέρει, από τη δομή.

Το σημείο εστιασμού της απόπειρας του Πουλαντζά να ενσωματώσει μια θεωρία για την τάξη μέσα στα πλαίσια του αλτουσεριανισμού είναι η θεωρία του κράτους. Το σημείο αυτό εστιασμού καθυπαγορεύεται το ίδιο από την στρουκτουραλιστική θεωρία, η οποία καθορίζει τη λειτουργία του κράτους. Η στρουκτουραλιστική αυτή θεωρία περιγράφει τις λειτουργίες των επιπέδων της δομής και τον χαρακτήρα των σχέσεων μεταξύ τους.

Το πολιτικό ορίζεται από τον Πουλαντζά ως το "νομικο-πολιτικό εποικοδόμημα του κράτους" (Πολιτική ισχύς και κοινωνικές τάξεις, αγγ. εκδ. σ. 37), αλλά δεν πρέπει να ταυτίζεται με το κράτος ως θεσμό, αλλά μάλλον με τη λειτουργία που αποδίδεται στο κράτος από τη δομή. Η λειτουργία του κράτους ορίζεται από τον ρόλο του ως "παράγοντα συνοχής ανάμεσα στα επίπεδα του κοινωνικού μορφώματος...και ως ρυθμιστικού παράγοντα για την οικουμενική ισορροπία του ως συστήματος" (ό.π, σ. 44-45).

[...]

Simon Clarke-Ο Μαρξισμός, η κοινωνιολογία και η θεωρία του κράτους στον Πουλαντζά (Ι)

Simon Clarke

Ο Μαρξισμός, η κοινωνιολογία και η θεωρία του κράτους στον Πουλαντζά (Ι)

Capital and Class, 2 (1977)

Μτφρ.: Lenin Reloaded

[...] Η ανανέωση της μαρξιστικής θεωρίας είναι [...] πολύ ευάλωτη στην απορρόφηση από την αστική ιδεολογία που βασίζει αθώα την κριτική της στο δογματισμό στην κριτική που προσφέρουν οι αστικές κοινωνικές επιστήμες, και έτσι οδηγείται στην υιοθέτηση αστικών λύσεων για τα θεωρητικά ζητήματα που τίθενται. Είναι λοιπόν σημαντικό για το Μαρξισμό να δηλώνει την απόστασή του από τις αστικές κοινωνικές επιστήμες όσο και από τον μαρξιστικό δογματισμό.

Το επιχείρημά μου στο δοκίμιο αυτό είναι πως η θεωρία του κράτους του Πουλαντζά αποτυγχάνει να κάνει κάτι τέτοιο. Αν και δεν θα αμφισβητούσα τα πολιτικά κίνητρα του Πουλαντζά, οι πολλές πρωτότυπες και σημαντικές διοράσεις στο έργο του εκμηδενίζονται από την κυριαρχία σ' αυτό μιας θεωρίας που είναι μάλλον ξένη προς τον Μαρξισμό, μιας θεωρίας της οποίας τις συνεπαγωγές ο Πουλαντζάς όντως προσπαθεί διαρκώς να αποφύγει. Αυτή η θεωρία, την οποία υιοθετεί από τον Αλτουσέρ, βασίζεται σε μια επιφανειακή κριτική του δογματισμού, η οποία αφήνει τις θεωρητικές του βάσεις ανέγγιχτες, και η οποία αναπαράγει την κριτική που προσφέρει η αστική κοινωνιολογία. Αυτό οδηγεί τον Πουλαντζά να αναπαράγει με αλλόκοτη ακρίβεια τη θεωρία που χαρακτηρίζει τον σύγχρονο δομικό φανξιοναλισμό, την κυρίαρχη τάση της αστικής κοινωνιολογίας. [...]

Νίκος Πουλαντζάς-Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό (τρίτο μέρος)

Πρώτο μέρος
Δεύτερο μέρος

Αυτός ο δημοκρατικός δρόμος προς τον σοσιαλισμό δεν είναι επομένως απλός κοινοβουλευτικός ή εκλογικός δρόμος. Το να κερδηθεί η εκλογική πλειοψηφία (στη Βουλή ή για τη θέση του Προέδρου) δεν μπορεί να αποτελεί παρά μια φάση, όσο κι αν αυτή είναι σπουδαία: δεν είναι άλλωστε κατανάγκη το κορυφαίο σημείο των ρήξεων μέσα στο Κράτος. Η αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων μέσα στο Κράτος αφορά το σύνολο των μηχανισμών και των οργάνων του: δεν αφορά μόνο το Κοινοβούλιο ή, όπως επαναλαμβάνεται σήμερα κατά κόρον, τους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς, που υποτίθεται ότι κατέχουν τώρα τον καθοριστικό ρόλο στο "σύγχρονο" Κράτος. Η διαδικασία αυτή απλώνεται επίσης, και κατά πρώτο λόγο, στους κρατικούς κατασταλτικούς μηχανισμούς, εκείνους που κατέχουν το μονοπώλιο της νόμιμης φυσικής βίας: τον στρατό και την αστυνομία κυρίως. [...] Eίναι φανερό ότι η εσωτερική αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων στους κατασταλτικούς μηχανισμούς θέτει προβλήματα ιδιαίτερα και, κατά συνέπεια, επίφοβα:  αλλά --η περίπτωση της Πορτογαλίας το έδειξε περίτρανα-- οι ίδιοι αυτοί μηχανισμοί διαπερνούνται από τους αγώνες των λαϊκών μαζών.

Νίκος Πουλαντζάς-Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό (δεύτερο μέρος)

(Το πρώτο μέρος εδώ).

Θα πω τούτο μόνο: η δικτατορία του προλεταριάτου ήταν για τον Μαρξ μια στρατηγική έννοια με πρακτικό περιεχόμενο που λειτουργούσε το πολύ σαν πίνακας-οδηγός. Αναφερόταν στην ταξική φύση του Κράτους, στην ανάγκη του μετασχηματισμού του για τη μετάβαση στον σοσιαλισμό και στη διαδικασία του μαρασμού του Κράτους. Αν και όλα τούτα στα οποία αναφερόταν παραμένουν πραγματικά, ωστόσο η έννοια αυτή είχε, κατοπινά, μια συγκεκριμένη λειτουργία: να κουκουλώσει το θεμελιακό πρόβλημα, το πρόβλημα ακριβώς της σπονδύλωσης μιας μετασχηματισμένης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας με την άμεση δημοκρατία στη βάση. Να ποιοι είναι οι αληθινοί λόγοι που, κατά τη γνώμη μου, δικαιώνουν την εγκατάλειψή της και όχι επειδή η έννοια αυτή κατέληξε να ταυτιστεί μόνο με τον σταλινικό ολοκληρωτισμό. Ακόμα κι όταν πήρε διαφορετικά νοήματα, εξακολούθησε να διατηρεί την πιο πάνω ιστορική λειτουργία της: αυτό έγινε με τον Λένιν στις αρχές της Οκτωβριανής επανάστασης, αυτό έγινε, πιο κοντά σε μας, και με τον Γκράμσι. Ασφαλώς, δεν μπορεί κανείς να αμφισβητήσει τη σημαντική θεωρητικο-πολιτική συνεισφορά του Γκράμσι και είναι γνωστή η απόσταση που πήρε από το σταλινικό πείραμα. Παραμένει γεγονός ωστόσο ότι ούτε αυτός (κι ας τον τραβάνε σήμερα πότε αριστερά και πότε δεξιά) μπόρεσε να θέσει το πρόβλημα σ' όλη του την έκταση. Οι περίφημες αναλύσεις του για τις διαφορές ανάμεσα στον πόλεμο κινήσεων (τον πόλεμο των μπολσεβίκων στη Ρωσία) και στον πόλεμο θέσεων νοούνται βασικά ως εφαρμογή της λενινιστικής στρατηγικής-μοντέλου σε "διαφορετικές συγκεκριμένες καταστάσεις", τις καταστάσεις της Δύσης. Πράγμα που, παρά τις αξιοσημείωτες ενοράσεις του τον οδηγεί σε ολόκληρη σειρά αδιέξοδα στα οποία δεν υπάρχει λόγος να σταθούμε εδώ.

Νίκος Πουλαντζάς-Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό (πρώτο μέρος)

(Εικόνα: Η συνάρθρωση της διεύρυνσης και του βαθέματος του κοινοβουλευτισμού με την διάχυση των μορφών άμεσης δημοκρατίας και αυτοδιαχείρισης ως ριζικός μετασχηματισμός του κράτους)

Νίκος Πουλαντζάς

Προς ένα δημοκρατικό σοσιαλισμό

Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός

Αρχ. έκδοση 1978

Μτφρ.: Γιάννης Κρητικός

...Σοσιαλισμός και δημοκρατία, δημοκρατικός δρόμος προς τον σοσιαλισμό; το ζήτημα τούτο ανακύπτει σήμερα από δύο ιστορικές εμπειρίες, που λειτουργούν κάπως σαν στηθαία, σαν δύο παραδείγματα προς αποφυγήν: το παραδοσιακό σοσιαλδημοκρατικό παράδειγμα, που το βλέπουμε σε μερικές ευρωπαϊκές χώρες, και το παράδειγμα των ανατολικών χωρών του λεγόμενου υπαρκτού "σοσιαλισμού". Παρ' όλα όσα διαφοροποιούν τα δύο τούτα ιστορικά παραδείγματα, παρ' όλα όσα αντιθέτουν μεταξύ τους σοσιαλδημοκρατία και σταλινισμό ως θεωρητικο-πολιτικά ρεύματα, αυτά παρουσιάζουν ωστόσο μια ομοιότητα ουσίας: τον κρατισμό και την βαθιά δυσπιστία προς τις πρωτοβουλίες των λαϊκών μαζών, κοντολογίς την καχυποψία προς τα δημοκρατικά αιτήματα. 

[...] Φύτρα του σταλινισμού υπήρχαν οπωσδήποτε στον Λένιν και όχι μόνον εξαιτίας των ιδιομορφιών της ιστορικής κατάστασης που ειχε ν' αντιμετωπίσει ο Λένιν (η Ρωσία και το τσαρικό Κράτος): το σφάλμα της 3ης Διεθνούς δεν ήταν απλώς ότι θέλησε να καθολικεύσει --παρεκτρέποντάς το-- ένα μοντέλο μετάβασης στον σοσιαλισμό που, στην αρχική του καθαρότητα, έπρεπε να ταιριάζει στη συγκεκριμένη κατάσταση της τσαρικής Ρωσίας. Τέλος, τα φύτρα αυτά δεν μπορούν να βρεθούν στον ίδιο τον Μαρξ: έχω εξηγήσει τους λόγους στην εισαγωγή. Ο Λένιν, πρώτος, είχε να λύσει το πρόβλημα της μετάβασης στον σοσιαλισμό και του μαρασμού του Κράτους, πρόβλημα για το οποίο ο Μαρξ είχε αφήσει μόνο μερικές πολύ αόριστες υποδείξεις, όλες εξάλλου προς την κατεύθυνση μιας στενής συσχέτισης σοσιαλισμού και δημοκρατίας. 

[...] Ποιο είναι το λενινιστικό νόημα αυτού του αφανισμού του αστικού Κράτους; Οι θεσμοί της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και οι πολιτικές ελευθερίες θεωρήθηκαν από τον Λένιν (αλλά ποτέ από τον Μαρξ) σκέτο προϊόν της αστικής τάξης: αντιπροσωπευτική δημοκρατία=αστική δημοκρατία=δικτατορία της αστικής τάξης. Πρέπει επομένως να ξεριζωθούν ολότελα και ν' αντικατασταθούν μόνο με την άμεση δημοκρατία στη βάση, με ρητή και ανακλήσιμη εντολή, κοντολογίς με την πραγματική προλεταριακή δημοκρατία (τα Σοβιέτ).

Μεγάλες επινοήσεις στην ιστορία της σοσιαλδημοκρατικής κουτοπονηρίας: Η Πουλάντζεια επινόηση

Δέχομαι, σαν καλός μαρξιστής, την ταξικότητα του κράτους, αρνούμαι όμως ταυτόχρονα την εργαλειακότητά του, ποντάροντας στην σαγήνη αυτής της άρνησης για τους μεγαλωμένους με Λούκατς και Αντόρνο και "κριτική του εργαλειακού λόγου", στον οποίο εντάσσω τον Λένιν απ' την πίσω πόρτα. 

Αν το κράτος είναι ταυτόχρονα ταξικό και μη εργαλειακό όμως, τότε η "ταξικότητα" μετατρέπεται αμέσως από βάση της πάλης ενάντια στο κράτος σε αρχικά "ουδέτερο" και άχρηστο από τη σκοπιά της επαναστατικής τακτικής δεδομένο, και αργότερα, όταν θα έχω αναπτύξει καλύτερα την θεωρία μου για τις ταξικές διαστρωματώσεις και τον ρόλο της ηγεμονίας, σε έδαφος όπου μπορούμε να "αλλάξουμε τον συσχετισμό ισχύος" ειρηνικά, χωρίς να χρειάζεται επανάσταση -- και κατά βάση, στη ζούλα, χωρίς να μας πάρουν πρέφα.

Φυσική κατάληξη: Η τακτική της συριζικής "μπλόφας", ήτοι της πολιτικής θεωρίας της επανάστασης για χαρτόμουτρα: "βρε κουτά, κάνουμε τους αστούς και σκύβουμε στις Χίλαρι, τις Μαριάννες και τους εφοπλιστές για να βρεθούμε μέσα στο κράτος και μετά τσουπ! θα κάνουμε την επανάστα." Το χάφτεις και μετά ανακαλύπτεις ότι ο στόχος της μπλόφας ήσουν εσύ και όχι η Μαριάννα.

Βαθμός σοσιαλδημοκρατικής κουτοπονηριάς: 9.

Μία επέτειος και ένα βίντεο

Η επέτειος. Τριαντατρία χρόνια χθες από τον θάνατο του Νίκου Πουλαντζά. Από το άρθρο του Θ. Τσακίρη:

[...] O Νίκος Πουλαντζάς απορρίπτοντας την άποψη του απολύτως οικονομικού χαρακτήρα των τάξεων και τον μυθολογικό δυισμό τους, θεωρεί ότι οι ιδεολογικοί και πολιτικοί παράγοντες στη συγκυρία επηρεάζουν τη συγκρότηση και δράση των κοινωνικών τάξεων. [...] Η παραδοσιακή μαρξιστική αντίληψη θεωρούσε το κράτος καπιταλιστικό απλώς και μόνο γιατί τις περισσότερες θέσεις σε αυτό τις καταλάμβαναν (ειδικά στη Βρετανία) μέλη των ανώτερων αστικών τάξεων και στρωμάτων που είχαν διαπαιδαγωγηθεί στα καλά δημόσια σχολεία και είχαν αποφοιτήσει από τα καλύτερα πανεπιστήμια (Οξφόρδη, Καίμπριτζ στη Βρετανία, Εκόλ Νορμάλ, Κολέζ ντε Φρανς στη Γαλλία) έχοντας ασπαστεί και εργάζονται με ένα κοινό κώδικα και διαθέτουν μια κοινή πολιτική-κοινωνική κουλτούρα για την υπεράσπιση των ταξικών συμφερόντων τους.[5]*

Κοινωνική διαστρωμάτωση και πολιτικές συμμαχίας: Κάποιες σκέψεις για ένα άρθρο του Θανάση Αλεξίου

Πριν κάποιες μέρες, ο καθηγητής Κοινωνιολογίας Θανάσης Αλεξίου είχε την καλοσύνη να μου στείλει δύο πολύ ενδιαφέροντα κείμενά του, όπου θίγει ένα σημαντικό για μένα ζήτημα, αυτό της συνάρτησης των πολιτικών κομμάτων της ούτως λεγόμενης αριστεράς και του χαρακτήρα της εκλογικής βάσης τους. Το ένα από αυτά --και το βραχύτερο-- έχει τον τίτλο "Η κοινωνική διαστρωμάτωση της μισθωτής εργασίας και η αριστερά" και δημοσιεύτηκε στο Πριν στις 16/6/2012. Δυστυχώς, δεν μπόρεσα να το εντοπίσω ηλεκτρονικά, οπότε δεν μπορώ να παραθέσω σχετικό σύνδεσμο. Θα παραθέσω όμως τα αποσπάσματα που με ενδιαφέρει να συζητήσω, στα πλαίσια του δημόσιου διαλόγου για το θέμα.

Το κείμενο του Αλεξίου ξεκινά με την διαπίστωση της μετατόπισης του εκλογικού σώματος προς τα αριστερά, με την οποία διαφωνώ κάθετα, τόσο για θεωρητικούς όσο και για εμπειρικούς λόγους. Αλλά αυτή η διαφωνία δεν είναι για μένα ιδιαίτερα σημαντική στο παρόν κείμενο. Αυτό που με ενδιαφέρει μάλλον είναι η ανάλυση του κοινωνικού και ταξικού χαρακτήρα της βάσης του ΣΥΡΙΖΑ, στην εκλογική επιτυχία του οποίου στηρίζεται κατά βάση το επιχείρημα περί "αριστερής στροφής" της ελληνικής κοινωνίας. Παραθέτω λοιπόν την σχετική ανάλυση αυτού του χαρακτήρα, επισημαίνοντας τα σημαντικά για μένα χωρία με έντονα στοιχεία:

Στις εκλογές της 6ης Μαϊου καταγράφεται μια μαζική μετατόπιση των μεσαίων στρωμάτων που δεν έχουν στη διάθεσή τους ιδιοκτησία (μέσο παραγωγής), αλλά τίτλους σπουδών, επαγγελματική εξειδίκευση και πολιτισμικό κεφάλαιο, αλλά και των μισθωτών του δημόσιου τομέα, προς το ΣΥΡΙΖΑ και τη ΔΗΜΑΡ. Σε ποιο βαθμό αυτή η μετατόπιση συνιστά και αποκατάσταση της σχέσης της μισθωτής εργασίας με την αριστερά; Μπορεί να θεωρηθούν όλοι οι μισθωτοί εργαζόμενοι εργάτες; Μήπως οφείλουμε να λάβουμε υπόψη την εσωτερική διαφοροποίηση της μισθωτής εργασίας που αφορά τόσο το περιεχόμενο της εργασίας, λόγου χάρη αν αυτή έχει αποειδικευτεί και έχει γίνει εκτελεστική (χειρωνακτική), ή αν αυτή είναι διανοητική, σχεδιαστική, ελεγκτική κ.ο.κ. Το 22,5% της εξαρτημένης εργασίας (ΕΕ15:34,5%) στην Ελλάδα ασκεί με βάση τα στοιχεία της EC (2001) εποπτική και διευθυντική εργασία και ανήκει στα μεσαία στρώματα. Στο ποσοστό αυτό δεν συμπεριλαμβάνονται υπάλληλοι γραφείου με σχετικά αναβαθμισμένο περιεχόμενο εργασίας που ανήκουν επίσης στο μεσαίο ή κατώτερο επίπεδο των μεσαίων στρωμάτων. Προέκταση της εργασιακής ανεξαρτησίας και αυτονομίας, -τα στρώματα αυτά αντιλαμβάνονται την εργασία ως δημιουργικότητα και αυτοπραγμάτωση και όχι ως μέσο βιοπορισμού- είναι ένα σύστημα αξιών (μεταϋλιστικές αξίες) που δίνει έμφαση στην αυτονομία, στην ατομική ανέλιξη, στην αισθητική αντίληψη της πραγματικότητας κ.λπ. Σε μεγάλο βαθμό αυτό το σύστημα αξιών αναδεικνύει τους τρόπους ζωής σε πεδίο αυτοπροσδιορισμού και τη σφαίρα κατανάλωσης που συνυφαίνεται μαζί τους σε πρακτικές διάκρισης. Το γεγονός αυτό σχετικοποιεί την ταξικότητα της ψήφου και τη σχέση της με την αριστερά, ενώ φαίνεται να ακυρώνει κατά κάποιο τρόπο τη διάκριση αριστερά-δεξιά. Εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα μπορούμε να μιλούμε ακόμη σήμερα για ένα ομοιογενές (ταξικό) σύνολο της αριστεράς;

Οι παρατηρήσεις αυτές επιβεβαιώνουν δικές μου παλαιότερες παρατηρήσεις (βλ. για παράδειγμα εδώ και εδώ, καθώς και τις παρατηρήσεις μου για την ταξική βάση του ΣΥΡΙΖΑ στα σχόλια), κι έτσι περιττεύει να επισημάνω εκ νέου την συμφωνία μου με αυτές. Βρίσκω ιδιαίτερα γόνιμο, παρ' όλα αυτά, τον συσχετισμό αυτής της ταξικής βάσης με συγκεκριμένα ιδεολογήματα που αφορούν τόσο την σχέση με την εργασία όσο και την απορρέουσα σχέση με πολιτικά μοντέλα: για παράδειγμα, τον συσχετισμό της "εργασιακής ανεξαρτησίας και αυτονομίας" (για την οποία όμως θα υπογράμμιζα άμεσα ότι είναι, όταν υπάρχει, εκτελεστική και όχι δομική, αφορά δηλαδή σχετική ανεξαρτησία και αυτονομία στην εκτέλεση της εργασίας και όχι ανεξαρτησία ή αυτονομία από τη μισθωτή σχέση -- ο Αλεξίου σωστά την χαρακτηρίζει "εξαρτημένη εργασία") με τα ιδεολογήματα της "δημιουργικότητας" και της "αυτοπραγμάτωσης", και κατ' επέκταση, με αυτά της "αυτονομίας" και του "αισθητικού." Πράγματι, η παρατήρηση αυτή εξηγεί με ακρίβεια την άμεση σχέση μεταξύ του χαρακτήρα της εργασίας της εκλογικής βάσης του ΣΥΡΙΖΑ και των πολιτικών ιδεολογημάτων που αυτή προκρίνει και πριμοδοτεί ως κεντρικά για την αριστερά: την έμφαση στην καινοτομία και την επινοητικότητα, την έμφαση στην αυτοδιαχείριση και την αυτονομία, την έμφαση στο αισθητικό και στην αισθητική αντίληψη για τα κοινωνικά φαινόμενα. Όλα αυτά είναι εμφανή στο είδος του πολιτικού λόγου που εκπορεύεται από το κόμμα, στο είδος των ιδεολογημάτων που πριμοδοτεί ως κεντρικά, και εξηγούν την ιδιαίτερη θελκτικότητα θεωρητικών υποδειγμάτων όπως αυτά των Χαρντ και Νέγκρι (και της ιδέας της άυλης εργασίας), αυτό του Καστοριάδη (και της αυτονομίας) ή αυτό της σχολής της Φρανκφούρτης (και της αισθητικής κριτικής του πολιτικού), για την εκλογική αυτή βάση.

Και ο Αλεξίου συνεχίζει:

[...] η μετάβαση στη «μεταβιομηχανική κοινωνία» με την συνακόλουθη μείωση της βιομηχανικής εργατικής τάξης και τη διεύρυνση των μεσαίων στρωμάτων διαμόρφωσε νέα κοινωνικά δεδομένα που εγκαλούσαν πρώτα απ’ όλα την αριστερά. Για να εκφράσουν τα νέα κοινωνικά δεδομένα και πρωτίστως μια ανομοιογενή κοινωνική βάση τα μεγάλα σοσιαλδημοκρατικά και ευρωκομμουνιστικά κόμματα της Ευρώπης έδωσαν ιδιαίτερη βαρύτητα σε διαταξικά στοιχεία συγκρότησης του κοινωνικού (ιδιότητα του πολίτη, πολιτισμική ετερότητα κ.ά.) ώστε να προσεταιριστούν το «κοινωνικό κέντρο» («πληθυντική αριστερά», «κεντροαριστερά» κ.ο.κ.). Εγκαταλείποντας την κοινωνική (ταξική) ταυτότητα ως πεδίο αυτοπροσδιορισμού αλλά και μια αντζέντα θεμάτων με ταξικό υπόβαθρο (ανεργία, στέγαση, δημόσια ασφάλεια κ.ά.) αποξενώθηκαν από τα εργατικά και τα λαϊκά στρώματα.

Στο δια ταύτα, δηλαδή σε ό,τι αφορά την διεύρυνση της αποξένωσης των στρωμάτων αυτών από τα εργατικά και λαϊκά στρώματα, συμφωνώ απόλυτα με τον συγγραφέα. Όπως και στην άμεση συνάφεια της προσπάθειας απεύθυνσης στο (αυτοθεωρούμενο) κογκνιταριάτο, όπως είναι γνωστό, με την ευρωκομμουνιστική και σοσιαλδημοκρατική ιδέα της "διαταξικής" συγκρότησης της εργασίας και --συνακόλουθα-- της "διαταξικής συμμαχίας." Η σημασία εδώ των αναλύσεων του Πουλαντζά για το είδος της ανάλυσης πάνω στην οποία βασίστηκε ο ευρωκομμουνισμός είναι κεντρική, και φαντάζομαι ότι και ο συγγραφέας τον Πουλαντζά έχει πρωτίστως κατά νου ως θεωρητικό του "διαταξικού" χαρακτήρα της σύγχρονης μισθωτής εργασίας. Η διαφωνία μου αφορά μάλλον την παραδοχή ότι όλα αυτά πηγάζουν αντικειμενικά από κάποια "μετάβαση στη 'μεταβιομηχανική κοινωνία'", μιας και έχει πολλάκις επισημανθεί ότι σε μια τέτοια διάγνωση εμπλέκεται ήδη ένα υποκειμενικό και ιδεολογικό στοιχείο το οποίο αφορά τις τάσεις των ίδιων των διανοούμενων, και το οποίο συνίσταται στην (μάλλον αυτοναφορική) δραστική υπερτίμηση της σημασίας της άυλης εργασίας έναντι των παραδοσιακότερων μορφών (βλ. για παράδειγμα την εξαιρετική κριτική του ιστολογίου Praxis στις θεωρητικές προκείμενες των αναλύσεων Ζίζεκ, τη μελέτη του Ν. Κυρίτση για την ταξική σύνθεση της εργασίας στην Ελλάδα, ή τις ιο πρόσφατες μελέτες της κολλεκτίβας Sarajevo για το θέμα, στο τρίτο και στο τέταρτο Τετράδιο για εργατική χρήση).

Φτάνουμε όμως τώρα και στο κομβικό σημείο του κειμένου, αυτό που αφορά την δική του πρόταξη της αναγκαιότητας της κοινωνικής συμμαχίας, για την οποία δεν είναι σαφές πώς και γιατί διαφέρει από την σοσιαλδημοκρατική ή ευρωκομμουνιστική αντίληψη περί "διαταξικής συγκρότησης" της μισθωτής εργασίας που αναφέρεται πιο πάνω, προφανώς από κάποια θεωρητική και όχι απλά χρονική ή ιστορική απόσταση. Παραθέτω και πάλι το κείμενο, ενώ με έντονα στοιχεία είναι πάντα οι δικές μου εμφάσεις:

Εντούτοις, και στο βαθμό που αυτή η μετατόπιση συνδυαζόταν με τη σύμπτυξη μιας κοινωνικής συμμαχίας με τα εργατικά και λαϊκά στρώματα, και εδώ έγκεινται οι ιστορικές ευθύνες του ΚΚΕ, αυτή θα συνέβαλλε με το στρατηγικό βάρος της, όχι μόνο στην αποδέσμευση αυτών των στρωμάτων από το κεφάλαιο αλλά και στη διεύρυνση του κοινωνικού βεληνεκούς του εγχειρήματος, θέτοντας στην ημερήσια διάταξη τόσο το ζήτημα ανακατανομής των αγαθών (σφαίρα κυκλοφορίας) όσο και της ποιότητας των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής. Συνεπώς χωρίς συμπαγή κοινωνική βάση και με μια εκλογική βάση που δεν αρθρώνεται οριζόντια και μετατοπίζεται κατά το δοκούν, τα ζητήματα που μπορούν να τεθούν δεν υπερβαίνουν τη σφαίρα κυκλοφορίας των προϊόντων (ανακατανομή), ενώ δεν μπορεί να τεθεί ούτε καν το ζήτημα εξόδου από την Ευρωζώνη, εφόσον τα συμφέροντα της κοινωνίας και της χώρας το επέβαλαν. Βεβαίως η σύμπτυξη αυτής της κοινωνικής συμμαχία προϋποθέτει χρόνο και δουλειά, κάτι που υπερβαίνει τις χρονικές αντοχές των μεσαίων στρωμάτων, που τα «θέλουν όλα εδώ και τώρα». Επομένως οποιαδήποτε «κυβέρνηση της αριστεράς» κινδυνεύει να βρεθεί αποκομμένη από την κοινωνία ενώ μεγάλος είναι και ο κίνδυνος γραφειοκρατικοποίησης των σχέσεων εκπροσώπησης, ακόμη και μετατροπής των νέων κοινωνικών κινημάτων σε κρατικοδίαιτες ΜΚΟ. [...] Από την άλλη η μαζική προσχώρηση των μεσαίων στρωμάτων στο ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να αποδειχτεί Δούρειος Ίππος για την αριστερά, πόσο μάλλον όταν θα λείπουν τα ταξικά κρατήματα που θα προσέφερε μια κοινωνική συμμαχία με τα εργατικά και τα λαϊκά στρώματα. [...] Η εσωτερική διαφοροποίηση της μισθωτής εργασίας, όπως αποτυπώνεται πολιτικά σε όλο το φάσμα της αριστεράς, διαμορφώνει τους όρους σύμπτυξης μιας κοινωνικής συμμαχίας της εργατικής τάξης και των μεσαίων στρωμάτων με τα λαϊκά στρώματα και τους διανοούμενους. Και αυτό γιατί οι ταξικές θέσεις των μεσαίων στρωμάτων της μισθωτής εργασίας είναι κοντά στην ταξική κατάσταση των εργατικών και λαϊκών στρωμάτων. Σε κάθε περίπτωση αυτές δεν είναι συγκρουσιακές.

Ας αρχίσουμε από το τέλος: "Η εσωτερική διαφοροποίηση της μισθωτής εργασίας", γράφει ο Αλεξίου, "διαμορφώνει τους ορους σύμπτυξης μιας κοινωνικής συμμαχίας της εργατικής τάξης και των μεσαίων στρωμάτων με τα λαϊκά στρώματα και τους διανοούμενους." Αναρωτιέμαι πώς διαφοροποιείται αυτό το σχήμα από το σχήμα το οποίο εξέθεσε κριτικά η Ellen Meiksens Wood σε ό,τι αφορά την ευρωκομμουνιστική φάση του Πουλαντζά, και σύμφωνα με το οποίο πρώτα θεμελιώνεται το "σπάσιμο" της εργασίας σε διαφορετικού είδους ταξικά υποσύνολα και μετά θεμελιώνεται η ανάγκη συμμαχίας τους -- μιας συμμαχίας που τόσο στον Πουλαντζά όσο και στον Αλεξίου αναμένεται να οδηγήσει στον μετασχηματισμό των μη εργατικών στρωμάτων της συμμαχίας, στην "αποδέσμευσή τους", λέει ο Αλεξίου, "από το κεφάλαιο." Αξίζει να θυμηθούμε την σχετική ιδεολογική κριτική της Wood. Και πάλι, οι εμφάσεις είναι δικές μου:

Ποιές είναι, λοιπόν, οι πρακτικές συνέπειες των απόψεων του Πουλαντζά για την κοινωνική τάξη; Γιατί είναι τόσο σημαντικό το εάν οι εργαζόμενοι του λευκού κολάρου συμπεριλαμβάνονται από θεωρητική άποψη στην εργατική τάξη ή όχι; Ο ίδιος ο Πουλαντζάς, όπως είδαμε, ισχυρίζεται ότι είναι στρατηγικά σημαντικό να διαχωριστούν από τη «νέα μικροαστική τάξη», προκειμένου να προστατευθεί η ακεραιότητα και η επαναστατική ηγεμονία της εργατικής τάξης. Υπάρχει, όμως, και μία άλλη οπτική γωνία. [...] 

Παρά την κριτική του Πουλαντζά στη θεωρία και τη στρατηγική του ΚΚΓ, η θεωρία του για την κοινωνική τάξη ανήκει στην «προσπάθεια των θεωρητικών του Ευρωκομμουνισμού να υποβιβάσουν τη βαρύτητα του Δυτικού προλεταριάτου σε μειονότητα μέσα στην κοινωνία..».[24] Με μια μονοκονδυλιά το προλεταριάτο υποβαθμίζεται από μια άνετη πλειοψηφία στις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες σε μία κουτσουρεμένη ομάδα η οποία πρέπει αναπόφευκτα να τοποθετήσει τις ταξικές συμμαχίες στην κορυφή της ατζέντας της. Ο ίδιος ο ορισμός του Πουλαντζά για την κοινωνική τάξη γενικά και τη «νέα μικροαστική τάξη» ειδικότερα, μετατοπίζει το επίκεντρο της σοσιαλιστικής στρατηγικής από τη δημιουργία μία ενωμένης εργατικής τάξης στην κατασκευή «λαϊκών συμμαχιών» με βάση τις ταξικές διαφορές, ακόμη και με βάση τις διαιρέσεις που επιβάλλει το κεφάλαιο.  

[...] Αυτή η αντίληψη αποδεικνύεται δίκοπο μαχαίρι. Από τη μία πλευρά, δείχνει ότι οι λαϊκές δυνάμεις πρέπει οι ίδιες να μετασχηματιστούν κατά τη διαδικασία της πάλης. Αυτός είναι ο λόγος, υποστηρίζει ο Πουλαντζάς, που η συμμαχία θα πρέπει να συσταθεί «όχι υπό τη μορφή παραχωρήσεων ―με την αυστηρή έννοια του όρου― της εργατικής τάξης στους συμμάχους της λαμβανομένων ως έχουν, αλλά αντίθετα με τον καθορισμό στόχων που μπορεί να μετασχηματίσουν αυτούς τους συμμάχους κατά την πορεία της αδιάλειπτης πάλης και των σταδίων της, λαμβάνοντας υπόψη τον ειδικό ταξικό προσδιορισμό τους και την ειδική πόλωση που τους επηρεάζει.»[26] [...] Ένα κόμμα της «εργατικής τάξης» δεν μπορεί να κάνει απλώς «παραχωρήσεις» σε στοιχεία που βρίσκονται έξω από το ίδιο, από μια πλεονεκτική θέση η οποία προσδιορίζεται σταθερά από τα συμφέροντα της εργατικής τάξης· πρέπει στην πραγματικότητα να εκπροσωπεί άλλα ταξικά συμφέροντα – και αυτό σημαίνει τον καθορισμό στόχων που απευθύνονται σ’ αυτά τα άλλα ταξικά συμφέροντα. 

Επιστρέφω στον Αλεξίου, ο οποίος διαπιστώνει ότι σε αυτή τη συμμαχία της εργατικής τάξης και των στρωμάτων που περιγράφηκαν στην αρχή "έγκεινται οι ιστορικές ευθύνες του ΚΚΕ." Ας εξηγήσουμε τι ακριβώς εννοεί ο συγγραφέας. Κατ' αρχάς, όπως επισημαίνει σε άλλο του κείμενο που είχε επίσης την καλοσύνη να μου στείλει, με τίτλο "Κοινωνικά υποκείμενα και μορφές δράσης στην Ελλάδα στη συγκυρία της κρίσης" (περιοδικό Ουτοπία, τευχ. 93, Ιαν.-Φεβ. 2011), εκλαμβάνει το ΚΚΕ (αναντίρρητα, νομίζω) ως κόμμα με σοβαρά ερείσματα στην εργατική τάξη, αλλά και στα αγροτικά και μικροαστικά στρώματα και συνάμα απορφανισμένο από διανοούμενους. Το αντιλαμβάνεται επίσης ως φορέα για τη  "συλλογική μνήμη της ελληνικής εργατικής τάξης που συνδέει το σήμερα με το χθες και προσδίδει συνέχεια στην κοινωνική και πολιτική της ύπαρξη." Επίσης, θεωρεί το ΚΚΕ "κόμμα με συμπαγή κοινωνική βάση", το οποίο "διαθέτει εκείνη την οργανωτική υποδομή" που του επιτρέπει να "κρατήσει μια ισορροπημένη σχέση ανάμεσα στην τακτική και την στρατηγική." 

Βάσει αυτών των διαγνώσεων, που οπωσδήποτε κατατάσσουν τον Αλεξίου στην (καλοδεχούμενη για μας) μειονότητα των σημερινών διανοουμένων της αριστεράς, ο συγγραφέας θεωρεί απαραίτητη την παρουσία του ΚΚΕ σε οποιαδήποτε αριστερή συμμαχία, ως ένα είδους ρυθμιστή που θα πρόσφερε τα απαραίτητα "ταξικά κρατήματα", την "συμπαγή κοινωνική βάση" ώστε να μη διολισθήσει σε διάφορες αστικές και στρατηγικά αντιπαραγωγικές κατευθύνσεις το ταξικό εκείνο κομμάτι που είδαμε ότι φυσιολογικά συνέρρευσε στον ΣΥΡΙΖΑ. Ο Αλεξίου λοιπόν, σε αντίθεση με την μεγάλη πλειοψηφία των αριστερών διανοουμένων σήμερα, εντοπίζει στο ΚΚΕ μια ποιοτική διαφορά που το καθιστά απαραίτητο για την πολιτική βιωσιμότητα και προοδευτικότητα των αριστερών συμμαχιών, παρατηρώντας ότι ακόμα και τα στοιχεία για τα οποία κατακρίνεται, όπως ο "δογματισμός" και ο "απομονωτισμός" του, αντανακλούν τις υλικές συνθήκες του κόσμου της εργασίας στον οποίο απευθύνεται, και ο οποίος "κινείται και ζει στο βασίλειο της αναγκαιότητας και μπορεί να κρατηθεί όχι με το άνοιγμα στις μεταϋλιστικές αξίες και στους νεωτεριστικούς τρόπους ζωής, αλλά με αναφορά σε σταθερές βεβαιότητες" ("Κοινωνικά υποκείμενα και μορφές δράσης").

Δεν αρκεί να χαιρετίσουμε την οξυδέρκεια με την οποία ο συγγραφέας κατορθώνει, όπως λίγοι άλλοι σήμερα, να κατανοήσει τη διαφορά του ΚΚΕ από τους επικριτές του με όρους ταξικής απεύθυνσης και υλικών προϋποθέσεων της ζωής των συναφών ταξικών στρωμάτων. Θα πρέπει να επιστρέψουμε στον κόμβο του επιχειρήματός του, που αφορά την αναγκαιότητα της διαταξικής συμμαχίας. Η αναγκαιότητα αυτή μπορεί να στηριχτεί ως ιδεατά επιθυμητή, επιβαλλόμενη από τις πρακτικές συνθήκες, κλπ. Το ζήτημα όμως είναι αν μπορεί να στηριχτεί κοινωνιολογικά ως εφικτή, και δη βάσει των παραδοχών της ίδιας της ανάλυσης του Αλεξίου. Η ανάλυση αυτή όπως είδαμε, διαχωρίζει ξεκάθαρα τόσο την ταξική βάση των δύο κομμάτων, όσο και την ιδεολογική συγκρότηση που επιβάλλει η θέση των μελών αυτής της βάσης στην παραγωγή. Από τη μία φορείς της άυλης εργασίας (διευθυντικής, κυβερνητικής, ιδεοπαραγωγικής), από την άλλη εργάτες, αγρότες και μικροαστοί· από τη μία αυτοπραγμάτωση, αυτονομία, δημιουργικότητα και αισθητική, από την άλλη ο κόσμος της αναγκαιότητας, ο κάματος, η αντίληψη σταθερών νόμων (όπως, για παράδειγμα, ο νόμος της ταξικής πάλης!) ως συγκροτητικών για την κοινωνική ζωή. Σε ό,τι με αφορά, ως εδώ καμία διαφωνία. Αλλά γιατί έχουν κοινά συμφέροντα αυτές οι δύο κοινωνικές τάξεις; Ποια είναι η βάση πάνω στην οποία μπορεί να ισχυρίζεται ο συγγραφέας ότι "οι ταξικές θέσεις των μεσαίων στρωμάτων της μισθωτής εργασίας είναι κοντά στην ταξική κατάσταση των εργατικών και λαϊκών στρωμάτων", ή ότι "σε κάθε περίπτωση αυτές δεν είναι συγκρουσιακές"; Γιατί, συνεπώς, είναι "ιστορική ευθύνη" του ΚΚΕ να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις συμμαχίας τους; Είναι, άραγε, αυτή η συμμαχία εφικτή καν, βάσει οιουδήποτε κομματικού προγράμματος;

Ας πάρουμε ένα υποθετικό παράδειγμα, δύο ανέργων. Ο πρώτος είναι πρώην γραφίστας με εμπειρία στον σχεδιασμό εταιρικών διαφημίσεων, ο δεύτερος πρώην οικοδόμος. Η ανεργία είναι σήμερα το κοινό σημείο εκκίνησής τους. Και προφανώς, μια από τις βασικές και πιεστικές κοινές επιδιώξεις τους είναι μια κοινωνία στην οποία θα μπορούσαν και οι δύο να βρουν δουλειά. Όμως μια τέτοια κοινωνία, όπου ο γραφίστας θα μπορούσε να ξαναγίνει γραφίστας και ο οικοδόμος να ξαναγίνει οικοδόμος, δεν θα ήταν ακριβώς μια κοινωνία προς συμφέρον του οικοδόμου, αν και θα ήταν σίγουρα προς (συγκριτικό) συμφέρον του γραφίστα. Και αυτό γιατί η κατανομή εργασίας ανάμεσα στην νοητική/"άυλη" και την χειρωνακτική/"υλική" είναι ήδη αποτέλεσμα ενός άνισου συστήματος το οποίο είναι γνωστό ως καπιταλισμός. Γιατί λοιπόν πρέπει να συμμαχήσουν δύο άνθρωποι με άνιση κοινωνική θέση που βρίσκονται συγκυριακά στην ίδια μοίρα (ανεργία) για να δημιουργήσουν εκ νέου μια κοινωνία που θα επιβεβαιώνει και θα αναπαράγει την προνομιακή θέση του πρώτου σε βάρος του δεύτερου; 

Ο Αλεξίου γράφει στο παράθεμα που έδωσα πιο πάνω πως μια τέτοια συμμαχία θα επέτρεπε "την αποδέσμευση  αυτών των στρωμάτων [των εργαζομένων στην "διανοητική, σχεδιαστική, ελεγκτική", εν ολίγοις άυλη" εργασία] από το κεφάλαιο." Γιατί; Υπάρχει το παραμικρό στην αντζέντα μιας ενδεχόμενης πολιτικο-κομματικής συμμαχίας αυτών των εργαζομένων με τον εργάτη και τον αγρότη που να εξαναγκάζει την αποδέσμευσή τους από το σύστημα απ' το οποίο αντλούν τόσο την κοινωνική τους θέση όσο και τον ιδεολογικό πυρήνα (ανεξαρτησία, αυτονομία, αυτοπραγμάτωση, κλπ) της αυτοαντίληψής τους; Ποιο ακριβώς συμφέρον θα είχαν αυτά τα στρώματα άλλο από το να εξακολουθήσουν να είναι η "αυτόνομη", "ανεξάρτητη" και "αυτοπραγματούμενη" "διανοητική, σχεδιαστική και ελεγκτική" ελίτ της μισθωτής εργασίας, που φυσικά προϋποθέτει ότι η υπόλοιπη εργασία (η κοινωνική βάση του ΚΚΕ) θα παρέμενε χειρωνακτική, παγιδευμένη στον κόσμο της αναγκαιότητας, χωρίς πρόσβαση στην διανοητική αυτοπραγμάτωση, στην ελεγκτική λειτουργία, κλπ; 

Τι είδους "συμμαχία" θα ήταν αυτή που θα συνέφερε αντικειμενικά μόνο τον ένα από τους συμμάχους, ο οποίος θα χρησιμοποιούσε την οργανωτική δύναμη και μαχητική αποφασιστικότητα του άλλου για να επαναδιαπραγματευτεί με μεγαλύτερη ισχύ την δική του θέση στην κοινωνική αλυσίδα; Aν δεν συμφέρει μόνο τον ένα, πώς ακριβώς θα ενίσχυε τη θέση του δεύτερου; Γιατί το πρόβλημα παραμένει το αρχαίο εκείνο πρόβλημα που επεσήμανε ο Μαρξ: μόνο αυτός για τον οποίο η "φυσιολογική" κατανομή εργασίας είναι ήδη άδικη έχει συμφέρον στην "αποδέσμευση από το κεφάλαιο", γιατί χωρίς αυτή την αποδέσμευση θα παραμείνει απλώς αυτό που ήταν πάντα. Για τον άλλο, ο οποίος στην περίοδο πριν την κρίση μπορούσε ήδη να αντλήσει την ικανοποίηση πως η εργασία του είναι "αυτόνομη", "ανεξάρτητη", "δημιουργική" ή "αισθητικά ικανοποιητική", ποιος είναι ο λόγος να αποδεσμευτεί ποτέ από αυτό που ήδη του χάριζε αυτή την ικανοποίηση, οσοδήποτε "ιδεολογικός" και αν ήταν ο χαρακτήρας της; Και τελικά, πώς και γιατί διαφέρει η αντίληψη Αλεξίου για τις ιστορικές ευθύνες του ΚΚΕ από αυτή του Πουλαντζά για το κόμμα της εργατικής τάξης που "αναγκαστικά" πρέπει να εκπροσωπήσει, όπως παρατηρεί η Wood, άλλα συμφέροντα από αυτά της τάξης που δημιουργήθηκε για να εκπροσωπεί;

Νομίζω ότι πρόκειται για ερωτήματα που ζητούν επιστημονικά ρητές και ξεκάθαρες απαντήσεις. Και ότι το "ευκταίο" δεν είναι με κανένα τρόπο ούτε δεδομένο ούτε αδιαμφισβήτητο χωρίς να έχει ξεκαθαριστεί για ποιον τελικά είναι ευκταίο.

Intellectuals and the State, τρίτο μέρος

III.

Those who would diagnose a certain Foucauldian strain in these remarks would not be mistaken. Poulantzas explicitly cites Foucault’s Discipline and Punish (1975) in the course of considering the import of the latter’s notions of “anatomic politics” and of the “microphysics of power” for the state’s attempts to restrict political liberty and to overturn the “traditional limits” of the public-private divide. His last work, State, Power, Socialism (1978), is testament to the import of his ambivalent response to Foucault’s differently accentuated—and ultimately, more theoretically influential—approach to the question of the state, particularly in its “authoritarian” dimensions and tendencies. At the kernel of their disagreement is what I have described as the “epistemological anti-statism” of Foucault’s work: his tendency to posit the absolute primacy of “power” vis-à-vis the institutional materiality of the state, which is thereby shrunk to the role of a rather secondary epiphenomenon of diverse and all-pervasive “practices” and “techniques”. Poulantzas, whose tendency, conversely, is to extend the domain of the state so as to include the nominally “private” ideological institutions[i] while also deploying an expansive conception of ideology[ii], finds his own notion of the “transformability” of the state opposed by an anti-statism that consists in minimizing the import of the state-form for modern social and political relations.[iii] Furthermore, his insistence that state power is grounded exclusively on the terrain of the class struggle finds itself at odds with a second, and implicitly related, premise of the Foucauldian epistemology of power, which is its extrication from a class-determined conception of the social field. It is precisely because he rejects the premise that class power is the “cornerstone of power” in social formations, along with the premise that this power is “pre-eminently concentrated and materialized by the State”, Poulantzas argues, that Foucault, along with Deleuze, are attracted by a theoretical model that is doubly problematic; for it both seriously underestimates “the importance of classes and class struggle” and “dilutes and scatters power among innumerable microsituations”. It thus risks returning us to the naïve and effectively bourgeois premises of “Anglo-Saxon sociology and political science”, from functionalism to institutionalism.[iv]

There is little doubt that Poulantzas was correct to discern, within the terrain of Foucauldian thought, a theoretical paradigm that threatened to displace the Marxist strain of state theory, including his own attempts to grasp, even against the grain of his own eurocommunist optimism, the lineaments of a situation of “exception” he described as “authoritarian statism.” And indeed, with Foucault we enter not merely a new and unprecedented variety of anti-statism—neither Marxist nor conventionally anarchist—but also a paradigm wherein the categories of state and civil society, of the state and class struggle, or of the bourgeois and the proletarian state have lost all purchase. This is already evident in the fact that Foucault does not even accept placing the state in the position of an institution that disciplinary modernity superannuates. His choice for that superannuated position is rather “sovereignty” and “sovereign power”—which are certainly dimensions of the modern state, but which clearly tend to either displace or to reconfigure the significance of its Marxian dimensions: the questions of the division between the political and the economic, of class hegemony and the power bloc, or of the potential take-over and transformation of the state through “wars of position” or of “movement”, through “dual power” or “popular struggle” waged in the terrain of the state. In his first volume of the History of Sexuality, published, significantly, in the same year as Poulantzas’ State, Power, Socialism, Foucault thus produces an analysis of power meant to disprove not the Marxist theory of the state—which he effectively bypasses entirely—but the “juridical” reductions involved in the equation of social power with sovereignty:

In political thought and analysis, we still have not cut off the head of the king. […] One remains attached to a certain image of power-law, of power-sovereignty, which was traced out by the theoreticians of right and the monarchic constitution. It is this image that we must break free of, that is, of the theoretical privilege of law and sovereignty, if we wish to analyze power within the concrete and historical framework of its operation.[v]

“Power”, “law” and “sovereignty” dissolve and replace the institutional and political centrality of the state; “subjects”, produced through processes of disciplinary individuation[vi], dissolve and replace classes, now at best present in the guise of a division between “rulers and ruled” which does not dovetail with the actual deployment of power in the social field;[vii] “discourse” displaces “ideology”, for it is seen as both an “instrument and an effect of power.”[viii] And finally, neither Leninist “revolution” nor Gramscian “hegemony”, and not even a Poulantzian “transformation” of the state are envisaged any longer, for the plural, omnipresent, dispersed and strictly relational nature of power means that there can be “no single locus of great Refusal, no soul of revolt, source of all rebellions, or pure law of the revolutionary”—and no space for discussions of strategy, either. What there is instead is “a plurality of resistances […] possible, necessary, improbable”, or perhaps “spontaneous, savage, solitary, concerted, rampant, or violent”, “interested or sacrifical”[ix]—the great carnival of life, violence, struggle and death as immanent realities, disarticualted from any rationalizing “logic of history” or from any utopian aspirations in the “withering away” of the social necessity of domination and power.

On the other hand, Foucault’s project, both in the first volume of the History of Sexuality and in his earlier lectures at the Collège de France during 1975-76, involves a radically different conceptualization and periodization of the “authoritarian” and perhaps even “totalitarian” mutation of the capitalist state than that offered by Poulantzas, who clearly locates it after the economic crisis of 1973-74 and in relation to a theory of crisis as potentially politico-economic conjuncture. In Foucault, and precisely as a result of the treatment of “law” and “sovereignty” as effective substitutes for the modern conception of the state, the beginnings of the authoritarian mutation are already—and paradoxically—traceable in the eighteenth century, in the retroactive construction of an ideology of a “rule of law” that posits itself as guarantee of the restriction of sovereign violence and of the absolute power of the sovereign over life and death. For Foucault, the rise of political modernity becomes synonymous with the rise of “biopower”, which in turn is predicated on the seemingly benevolent substitution of the sovereign right to kill or to refrain from killing with the “reverse right of the social body to ensure, maintain, or develop its life”[x], the right, as Foucault puts it in his lectures, to “make live and to let die.”[xi] This substitution of an asymmetry tipped “in favor of death”[xii] with one that privileges life displays its catastrophic side after the nineteenth century with the vital intervention of racism, which drastically reshapes so-called biopower in a genocidal, thanatopolitical direction:

How can a power such as this kill, if it is true that its basic function is to improve life, to prolong its duration, to improve its chances, to avoid accidents and to compensate for failings? […] It is, I think, at this point that racism intervenes. […] What in fact is racism? It is primarily a way of introducing a break into the domain of life that is under power’s control: the break between what must live and what must die. […] [R]acism makes it possible to establish a relationship between my life and the death of the other that is not a military or warlike relationship of confrontation, but a biological-type relationship. […] Once the State functions in the biopower mode, racism alone can justify the murderous function of the State.[xiii]

This reintroduction of the notions of state and of sovereign power—once again, as effective synonyms—is telling. In effect, Foucault’s attempt to advocate a theory of power that moves “outside the field instituted by juridical sovereignty and the institution of the State”[xiv], his positing of “biopower” and “disciplinary power” as macro- and micro-technologies of control that develop beyond the formal, juridical, and centered imaginary of sovereignty[xv], is forced to come to terms with the reality of the state to make sense of twentieth-century genocide. Hence, the idea that biopolitics is capable of mutating into a politics of mass extermination, imposed on the direction of the argument by the need to explain the massive atrocities of the Nazi state, makes it ultimately impossible to ignore the abiding organizational and functional significance of a “State apparatus” that assumes the right to “bioregulation”, the right to “use race, the elimination of races and the purification of the race, to exercise its sovereign power.”[xvi] A methodological compromise becomes necessary, and it takes the form of explaining the thanatopolitical bent of the Nazi state in terms of a fusion of the archaic and the ultra-modern.[xvii] This configuration, in turn, works to ground the “authoritarian state” not on some politico-economic crisis of the modern capitalist state, as is the case in Poulantzas, but in a monstrous dialectic between premodern sovereignty and a post eighteenth-century biopolitical investment in the fostering and management of life. Foucault, in other words, admits the state into the picture of modernity only in its “exceptional” guise as “totalitarian” state and only after having liquidated the significance of constitutional theories of state power in the eighteenth century; this in turn allows him to entirely bypass the task of engaging with the Marxist tradition on the question, from the encounter of Marx with Hegel’s Philosophy of Right onward.

Such typological and historiographical choices might be thought to reveal, apart from a decided anti-Marxist bent, a certain, highly mediated form of anarchist anti-statism as well. That this is true is corroborated by Foucault’s well-known observations on the question of the intellectual, which, in its “traditional” guise is for him a question that lies very much at the intersection between those of the state and of the limits of its Marxist critique:  in his 1977 interview on “Truth and Power”, for instance, Foucault begins by repeating his claim that the state does not exhaust the problem of power, being in fact “superstructural in relation to a whole series of power networks”,[xviii] only to subsequently link the obsolete figure of the intellectual as “spokesman of the universal” at once to “faded Marxism” and the juridical notions of universality proper to the bourgeois state.[xix] What is thus rejected is thus a presumed nexus between the intellectual, the state and its inadequately radical Marxist critique, and the Gramscian “educative” function is dismissed in favor of an abandonment of vanguardist pretensions to “representing” or “enlightening” the masses: May 1968, a cardinal moment for Foucault’s political trajectory, had clearly showed that “masses no longer need” the intellectual “to gain knowledge”; not only do they “know perfectly well, without illusion”, but they are “certainly capable of expressing themselves.” Hence, the intellectual’s role “is no longer to place himself ‘somewhat ahead and to the side’ in order to express the stifled truth of the collectivity”, but to “struggle against the forms of power that transform him into its object and instrument in the sphere of ‘knowledge’, ‘truth’, ‘consciousness’, and discourse.”[xx] The advocation of a “specific” intellectual, operating subversively within local struggles after having renounced the secretly domineering ambitions of universality and totalization, was Foucault’s decided (and dismissive) answer to Gramsci’s own attempt to foreground the class-bound, politically vital role of the “organic” intellectual.[xxi]

Yet Foucault’s lectures on The Birth of Biopolitics, conducted soon after the interview on “Truth and Power”, evince a surprising turn in the anti-statist bent of Foucault’s thought. While The History of Sexuality and “Society Must be Defended” begin as explorations of the questions of sexuality and war only to end with a grim vision of the Nazi state as a site where archaic, illimitable sovereign power meets modern technologies of bioregulation, The Birth of Biopolitics begins as an intended discussion of biopolitics only to take the form of an extensive treatise on the question of neoliberalism: its remote roots in eighteenth-century classical liberalism, the reinforcement of its sense of historical destiny by the traumatic experience of “state phobia” under the Nazi regime, its German, French and American varieties, its conversion to state policy at precisely the time (the mid-1970s) Poulantzas identifies with the emergence of a post-fascist form of “authoritarian statism”. In fact, the object of the Foucauldian critique of “state phobia”—and of its implicit and not-so-implicit ties to the ideological legitimation of neoliberal attacks on the welfare state—seems to be precisely the vociferously anti-Marxist conception of the state in the “nouveaux philosophes” Poulantzas had excoriated in State, Power, Socialism.

It was, at least to some extent, an issue of an internal, and largely Parisian, struggle over the political form of the legacy of 1968, one no doubt impelled by the media popularity attained by the vulgar anti-Marxism and anti-statism of a “new Right”, exemplified in figures like André Glucksmann and Bernard Henri-Lévy.[xxii] For Poulantzas, Foucault had risked, ironically through his connections to Deleuze and Guattari[xxiii], too close a proximity to a politically suspect fad for a “hollow and pretentious metaphysics of Power and the State”, where “everything is always a replica the Master, the State and the Law”, and where “State totalitarianism is both primeval and eternal.”[xxiv] For Foucault’s 1978-1979 lectures, the variety of anti-statism that was emerging “from a great many perspectives” in his own time suggested the prevalence of a moralistic outlook that had made of an essentialized and generically conceived “state” the root of all evil: “the unlimited growth of the state, its omnipotence, its bureaucratic development, the state with the seeds of fascism it contains, the state’s inherent violence beneath its social welfare paternalism”.[xxv] Against this “inflationary critique of the state”, whose epistemological foundations and premises he decisively attacks, Foucault intellectually and politically defends a distinction that neoliberal ideology was already at great pains to obfuscate: “the welfare state has neither the same form, of course, nor, it seems to me, the same root or origin as the totalitarian state, as the Nazi, fascist, or Stalinist state.”[xxvi] The paradoxical confluence between Poulantzas’ symptomatology of the “authoritarian state”—a product, in his view, of the crisis of the mid-1970s that was fully compatible with capitalism—and of Foucault’s somewhat belated attack on the fully ideological and neoliberal character of facile anti-statism poses an important question: how is one to understand neoliberalism, surely the prevalent ideological signatory of our own crisis, if it is simultaneously predicated on a series of authoritarian and state-interventionist developments—analytically listed by Poulantzas—yet legitimated as anti-statism, as an attack against the interventionist presence of the primeval State despot, father, or sovereign protector? And is it possible to arbitrate this question at all without recourse to the increasingly abandoned question of class struggle itself, without a perspective capable of distinguishing between zones wherein state intervention is quantitatively and qualitatively intensified and zones wherein the strategy of the state is rather withdrawal, “scaling down”, deferral to the initiatives and organizational structures of the private and corporate sector?

In his own time, Gramsci would argue, against the ideologists of the “Free Trade Movement”, that the hypostatization of the distinction between political and civil society tends to obfuscate the active role of the state in the very constitution of the field of relations of production: “laissez-faire too is a form of State ‘regulation’, introduced and maintained by legislative and coercive means”.[xxvii] Earlier still, in 1867, and in the context of a broader discussion of “primitive accumulation”, Marx was to address the question of “national debt” as one of the most “powerful levers of primitive accumulation” given its power to turn “unproductive money” into “capital”: “The national debt, i.e. the alienation of the state—whether that state is despotic, constitutional or republican—marked the capitalist era with its stamp.”[xxviii] This mark, Marx showed, consists in the tremendous powers conferred upon “stock-exchange gambling and the modern bankocracy” given their role as “creditors” of all modern states, regardless of their constitutional character.[xxix] These two early diagnoses—on the one hand, of the largely statist character of liberalism (and necessarily, neoliberalism), and on the other, of the insignificance of the constitutional form of the capitalist state when one looks at it from the perspective of its universal subordination to banking and speculative interest—are certainly uncannily resonant in our time; but they are also both conflictingly related and unthinkable without a methodological refusal to reduce the state to a merely juridical institution, to hypostatize its “essence” in isolation from the question of relations of production and from that of the class struggle.

---

[i] Louis Althusser’s conception of “Ideological State Apparatuses”, broad enough to include institutions traditionally linked to “civil society” like the educational system, the media, the family, and even sports, is foundational for Poulantzas’ own maximalist tendencies in this respect. See Althusser, Lenin and Philosophy and Other Essays, trans. Ben Brewster (London: Monthly Review Press, 1971), 127-186; Poulantzas, “The Problem of the Capitalist State”, 77-78; “On Social Classes”, 210-211, 214-217.

[ii] As Poulantzas puts it, it is mistaken to restrict “ideology” to “ideas”, for one has to also note that ideology is embodied, “in the strong sense, in institutions”. Such institutions “belong to the system of the State whilst depending principally on the ideological level.” “The Problem of the Capitalist State”, 76-77.

[iii] “[F]or Foucault and Deleuze, the State is always limited to the public kernel of army, police, prisons, courts, and so on. But in fact, a number of sites of power which they imagine to lie wholly outside the State (the apparatus of asylums and hospitals, the sports apparatus,etc.) are all the more sites of power in that they are included in the strategic field of the State.” Poulantzas, State, Power, Socialism, 36-37.

[iv] Ibid., 44.

[v] Michel Foucault, History of Sexuality Vol. 1: An Introduction, trans. Robert Hurley (New York: Vintage, 1990), 88-89, 90.

[vi]  See, for instance, Michel Foucault, “‘Omnes et Singulatim’: Toward a Critique of Political Reason”, in Essential Works of Foucault 1954-1984, Vol. 3: Power, trans. Robert Hurley et al., ed. James D. Faubion (London: Penguin, 2002), 298-325; ‘Society Must be Defended’: Lectures at the Collège de France, 1975-76, trans. David Macey (New York: Picador, 2003), 29-30; Security, Territory, Population: Lectures at the Collège de France, 1977-1978, trans. Graham Burchell (New York: Macmillan, 2007), 115-134.

[vii] Foucault, History of Sexuality, 94.

[viii] Ibid., 101.

[ix] Ibid., 95-96.

[x] Ibid., 136.

[xi] Foucault, ‘Society Must be Defended’, 241.

[xii] Ibid., 240.

[xiii] Ibid., 254-256.

[xiv] Ibid., 34 ff.

[xv] Ibid., 35-40, 242-250.

[xvi] Ibid., 250, 258.

[xvii] See ibid., 260: “We have, then, in Nazi society something that is really quite extraordinary […] The two mechanisms—the classic, archaic mechanism that gave the State the right of life and death over its citizens, and the new mechanism organized around discipline and regulation, or in the other words, the new mechanism of biopower—coincide exactly.”

[xviii] Michel Foucault, “Truth and Power”, trans. Colin Gordon, in Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings, 1972-1977, ed. Colin Gordon (New York: Pantheon Books, 1980), 122.

[xix] Ibid., 126, 128.

[xx] “Intellectuals and Power: A Conversation between Michel Foucault and Gilles Deleuze”, trans. Donald F. Bouchard and Sherry Simon, in Language, Counter-Memory, Practice: Selected Essays and Interviews by Michel Foucault (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1980), 207-208.

[xxi] See Foucault, “Truth and Power”, 128-133; for a critique of Foucault’s dismissal of Gramsci’s subaltern approach to the tasks and possibilities of intellectual intervention see R. Radhakrishnan, “Toward an Effective Intellectual: Foucault or Gramsci?”, in Intellectuals: Aesthetics, Politics, Academics, ed. Bruce Robbins (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1990), 57-99.

[xxii] See “On the New Philosophers and a new General Problem: Interview with Gilles Deleuze”, Discourse 20.3 (Fall 1998), 17-22; and Fatos Tarifa, “The Poverty of ‘New Philosophy’, Modern Age 50 (Summer 2008), 226-237.

[xxiii] See Poulantzas, State, Power, Socialism, 20-21, 68-69.

[xxiv] Ibid., 40-41. For Poulantzas’ angry attack on the nouveaux philosophes (particularly Glucksmann), see also 20-23, 45-46.

[xxv] Michel Foucault, The Birth of Biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978-1979, trans. Graham Burchell (New York: Palgrave Macmillan, 2008), 186-187.

[xxvi] Ibid., 190.

[xxvii] Gramsci, Selections from the Prison Notebooks, 160.

[xxviii] Karl Marx, Capital: A Critique of Political Economy, Vol. 1, trans. Ben Fowkes (London: Penguin, 1990), 919.

[xxix] See ibid., 919-921.

Intellectuals and the State, δεύτερο μέρος

II.

Gramsci’s work, though it is arguably far more fragmented, contradictory and elliptical than that of his predecessors, can be said to inaugurate a new stage in the theoretical engagement with the question of the state for at least two vital reasons. The first is its orientation towards the necessity of a concrete rather than general theory of the state. Such a theory would take into consideration the ways in which the social, economic and political features of quasi-feudal states (like that prevailing in Czarist Russia) differ from those that characterize the advanced capitalist states of the West. Crucial in this respect is Gramsci’s acknowledgment of the fact that the “bourgeois class” differs vitally from “previous ruling classes”: the former “poses itself as an organism in continuous movement” instead of functioning as a “closed caste”. For this reason, “the entire function of the State” under its leadership is “transformed”.[i] The state takes up an “educative” function (recall Lenin’s frustration with post-revolutionary Russia’s lack of “real bourgeois culture”). The state’s Hegelian guise as ethical self-realization of a universal will[ii] is precisely an indication of the bourgeoisie’s ambition to absorb, through ethical, cultural and juridical leadership, “the entire society”, its utopian effort to perfect the state and law to such a degree as to lead to their peaceful “withering away” within civil society.[iii] It is only the “saturation” of the bourgeois class—its failure to preserve the conditions of its continuous expansion—that forces it to return to the “conception of the State as pure force” which had theretofore prevailed in the Marxist tradition.[iv]

Thus, the Hegel-Marx divide concerning the predominant character of the state is resolved historically, for Gramsci recasts it as a result of different—progressive and reactionary—stages in the evolution of the bourgeoisie as ruling class (an evolution which is unequal and which results in differential incarnations of the state principle in different countries). On the other hand, however, this same divide is recomposed as a fundamental feature of an irreducible duality characteristic of the western, bourgeois state, which is said, at least in some of the formulations of the Notebooks, to combine force and consent:

The ‘normal’ exercise of hegemony on the now classical terrain of the parliamentary régime is characterized by the combination of force and consent, which balance each other reciprocally, without force predominating excessively over consent. […] by ‘State’ should be understood not only the apparatus of government, but also the ‘private’ apparatus of ‘hegemony’ or civil society […] it should be remarked that the general notion of State includes elements which need to be referred back to the notion of civil society (in the sense that one might say that State=political society+civil society, in other words hegemony protected by the armour of coercion.[v]

Gramsci, as Perry Anderson meticulously demonstrates, never quite managed to arrive at a unitary theory of the western, parliamentary democratic state. This was partly because of the fragmentary and unsystematic nature of the Notebooks, composed as they were under the duress of life in prison, and partly because the most direct cause of his engagement with the question was, paradoxically enough, the fascist state of bourgeois counter-revolution. Hence, the Notebooks waver between three basic configurations: the first of them identifies “hegemony” with the preponderance of the consensual institutions of “civil society” over the state; the second reintegrates coercion and consent but distributes them indiscriminately between civil society and the state; the third effectively subordinates civil society to the state, fusing them into a more general, integrative principle of class power (interestingly, this last formulation emerges on the occasion of wrestling with the problem of the state in liberal capitalism specifically).[vi] Each of these configurations, in turn, corresponds to a different military topology of the state: a view according to which the state is merely “an outer ditch”, behind which there lie the far more resistant “earthworks” of civil society;[vii] one according to which the two are balanced in a “proper relation”[viii] that contrasts with the preponderance of the state in the East; and finally, one according to which “[t]he massive structures of the modern democracies—both as State organizations and as complexes of associations in civil society” —function as “trenches” and “permanent fortifications” of an unspecified principle of class power.[ix]

Though, as Anderson is correct to note, none of these formulations present an adequate and clear solution to the question of the specific character of state power in capitalist parliamentarian societies[x], they unquestionably allow Gramsci to delve into the role played by ethical-juridical and cultural institutions (schools, the Church, newspapers, the Press) more than any of his predecessors. For this reason—and this is the second vital aspect of his intervention into the question—they allow him to position intellectuals, conceived in both a functionally specialized and a more socially integral sense[xi], in connection both to the reproduction of state power and to the possibility of its subversion by new, emergent social forces. Intellectuals are no longer a sociologically indiscriminate mass: they are either “traditional” or “organic”; they relate to the popular masses differently in metropolitan centers than they do in the backward peripheries[xii]; they enter into specific relations with political parties and social classes; they represent a broad array of technical and specialized, as well as cultural and ethical functions; [xiii] and they are vital for both the coming-to-self-consciousness of a social class or group and for its ability to organize itself as a unified and coherent social force that is capable of mediating between theory and practice.[xiv] The problem Lenin identified in his last text, that of “culture”, is by no means reducible to an issue of the “superstructure” but pertains to the essence of the direction of class struggle (including that which it may take in a socialist society), since

the educational relationship should not be restricted to the field of the strictly “scholastic” relationships by means of which the new generation comes into contact with the old […] This form of relationship exists […]  between intellectual and non-intellectual sections of the population, between the rulers and the ruled, élites and their followers, leaders and led, the vanguard and the body of the army. Every relationship of “hegemony” is necessarily an educational relationship […][xv]

Above all, then, Gramsci’s intervention on the question of intellectuals consists in revealing their fundamental import for the production and reproduction of political power and hence, for its forms of crystallization in the state. For Gramsci, intellectuals actively participate in the production of state forms at the same time that they produce the terms for their theoretical conceptualization: Hegel’s speculative idealism, for instance, suggests that one of the ways in which the state reproduces itself as moral absolute is by producing intellectuals whose class outlook predisposes them to view it so[xvi]; while Machiavelli, Gramsci’s “domestic” version of Marx, emerges as a theorist of state power who disengaged his thought from politically dominant groups in order to open it up to a class-in-becoming, a class deprived from knowledge of the secrets of state power: “the revolutionary class of the time”, the people of Italian “citizen democracy.”[xvii]

Poulantzas’ project may be thought of as an attempt to revisit Gramsci in the context of a positing of the state in terms effectively homologous to those of capital: not as an “intrinsic entity” but as a “relation of force between classes and fractions of classes”.[xviii] To think the state as a relation, Poulantzas suggests, is also to move beyond the “impasse” of a certain double-bind that effectively subsumes all preceding state theory: that of conceiving the state as “a thing”, and that of conceiving it as a “subject.” The latter is the tendency that characterizes “bourgeois political sociology”, from Hegel to Weber or Keynes: the tendency to view the state as something that possesses “absolute autonomy” and that “functions of its own will”[xix], hence inevitably reducing it to “the power of the group” (the bureaucracy, managerial elites) that “concretely represents” the rationality and power embodied in such autonomy.[xx] The former tendency is one that is diagnosed as present in the views of the Social Democrats of the Second International but also, ultimately, in the polemics of the opponents of Social Democracy: in Lenin’s critique of their positions in State and Revolution, for instance, but also in the theorization of the state in the Stalinist era of the post-Leninist Third International.[xxi] For what Poulantzas attributes to all three (if only partially to Lenin) is the tendency to reduce the state to a mere instrument or tool of class domination[xxii], hence replicating the bourgeois sociological error of understanding its relation to classes and the class struggle as merely “a relation of externality”. In such a construction, the state and the dominant classes confront each other within a schema of the “zero sum” game, so that either the dominant classes reduce the state into mere instrumentality, or, reversely, the state achieves its autonomy by depriving “the dominant classes of power to its own advantage.”[xxiii]

Poulantzas’ attempt to expand on and refine the Gramscian concept of hegemony is thus meant as a “double corrective” towards both of the prevailing tendencies within state theory. His intervention involves a number of fundamental theoretical assertions: first, and following upon Marx’s own critical remarks on Hegel, he suggests that the modern state does not involve itself in the class struggle by simply embodying the “volition of a certain class in power”[xxiv], but by crystallizing, within the very sphere of its ostensible universality, the fundamental logic of social relations structured under bourgeois hegemony. This is the case with the state sublation of “equality” and “liberty” which effectively sanctifies the fundamental norms of the contractual relations of labour, exchange, accumulation, and surplus value extraction, even while it also allows the proletariat to glimpse at the “positive ideal-real existence of genuine liberty and equality”.[xxv] Secondly, and as a consequence of the first proposition—which highlights the ultimately ambiguous nature of the positing of liberty and equality as abstract yet universally valid norms—“the modern state” is deemed incapable of “unequivocally” ratifying “the specific socio-economic interests” of the dominant classes. For the function of universality, which is indispensable to the ideological encoding of bourgeois hegemony, “necessarily contains” a guarantee “of certain of the dominated classes’ economic-corporate interests” [xxvi] (hence, to the extent that intellectuals mediate the content of bourgeois ideology to the dominated classes, they guarantee the reproduction of the latter’s relationship with the state).[xxvii]

However (and this marks a significant departure from Gramsci’s own analytical emphases, and certainly from those of classical Marxism), the function of hegemony, conceived as a “contradictory unity of organization” and leadership on the one hand and of “coercion on the other”[xxviii], is not to be limited to the structuring of ruling class domination, but has to be extended to the structuring of relations between discrete sectors of the dominant class. For Poulantzas, the class struggle is in no way to be understood as a “dualistic conflict”, but involves “a complex relationship between several classes and class fractions.[xxix] It is here that the insistence on the “relative autonomy” of the state, which constitutes something like the permanent foundation in Poulantzas’ thought on the question, can be most securely grounded: the state is “relatively autonomous” not simply from “civil society” but also, and necessarily, from the dominant classes themselves. For it would otherwise not be able to fulfill its essential function as “the factor of unity” of the several, and presumably antagonistic, “dominant classes or fractions”.[xxx] Consequently, it would also be unable to work as the “the factor of reproduction of the conditions of production of a system that itself determines the domination of one class over the others.”[xxxi] The state, in other words, does not simply allow the dominant class to present itself as the embodiment of the general interest of society as per Marx’s early critique of Hegel; it is also that which allows the “specific general interest” of the dominant fractions within this class to attain a coherent political articulation. Its seemingly apolitical or even apparently benign “regulatory function” (as in the case with the so-called “welfare state”) is what actually grounds its hegemonic character, for it allows the state to establish an “‘order’ between the different fractions of the dominant class” and thus to contain their contradictions.[xxxii]

These three fundamental precepts, in turn, serve as the ground for Poulantzas’ development of a theory of socialist strategy, particularly after 1974 and his critique of the French Communist Party’s concept of “state monopoly capitalism.” For Poulantzas, the PCF’s understanding of developments in the modern capitalist state in Europe relied erroneously on the postulation of a “fusion” of the state and capitalist monopolies that misunderstood the role of the relative autonomy of the state as a necessary precondition for its structural role in determining and reproducing conditions of class domination. The thesis on a “fusion” of the state and monopolies was, in this argument, merely the obverse side of the bourgeois sociological perception of the “independence” of the state, since both wrongly presupposed that the state exists in an “external” relation to monopoly capital and possesses power on its own, independently of its function as “the contradictory locus for the balance of forces” between the dominant and the subordinate classes and within fractions of the dominant class itself.[xxxiii] Precisely because this is not the case, Poulantzas would argue, precisely because the state’s role as a “factor of cohesion of the social formation” is not “distinct from its functions in relation to the class struggle”, it is also marked by the tensions and contradictions of such struggle. As an institution “destined to reproduce class divisions”, the state “cannot really be a monolithic, fissureless bloc” as its view as an instrument presupposes; it is internally divided.[xxxiv] Particularly in periods of crisis, such as the one that the state entered in the mid seventies, state policy is forced to become increasingly chaotic and contradictory, revealing “fissures and disarticulations” in the state apparatuses.[xxxv]

Within the broader ambit of Poulantzas’ last theoretical phase, between 1977 and 1978, this furnishes the foundations for a critique of Lenin’s strategic conceptualization of the establishment of “dual power” as a preamble to “smashing” the bourgeois state apparatus, and for a parallel advocation of a “democratic road to socialism”: the existence of fissures and contradictions within the state apparatuses and within the power bloc whose power they embody allows socialist strategy to abandon previous efforts, exceedingly difficult and politically problematic, to erect a “counter-state” outside the state.[xxxvi] They transform the state itself into a terrain of a popular struggle that does not aim to substitute “the workers’ state for the bourgeois state” by smashing the latter, but to gradually transform it by exploiting its “internal contradictions.”[xxxvii] The identification of “instrumentalism” with Leninism and with the strategy of “dual power” leads to their common rejection in favor of a model of transition to socialism that will not be led to abolish the “formal liberties” and political “pluralism” synonymous with bourgeois parliamentarianism[xxxviii], but to open them up to penetration by popular initiatives, forms of direct democracy, and the decentralizing work of new social movements[xxxix]:

In the democratic road to socialism, the long process of taking power essentially consists in the spreading, development, reinforcement, co-ordination and direction of those diffuse centers of resistance which the masses always possess within the state networks, in such a way that they become the real centers of power on the strategic terrain of the State. […] the real alternative raised by the democratic road to socialism is indeed that of a struggle of the popular masses to modify the relationship of forces within the State, as opposed to a frontal, dual-power type of strategy.[…] Authoritarian statism can be avoided only with the development of forms of direct, rank-and-file democracy or the movement for self-management.[xl]

The aporias involved in this final theoretical direction are not restricted to the fact that Poulantzas effectively ends with a eurocommunist recasting of the social democratic doctrines he had earlier rejected, nor to the fact that in order to do so he has to conceive the capitalist state as at once internally divided—and thus traversable and transformable by popular struggles—and as integrally unified.[xli] They extend to the tension between the theoretical optimism, even voluntarism, that surrounds the idea of the feasibility of a gradual, seemingly peaceful transformability of the capitalist state, and the pessimistic and anxious engagement, more or less in the same period, with the advent of an “authoritarian state”, which might in fact indicate the advent of a different stage of capitalism, beyond the industrial and monopoly phases of Lenin’s periodization.[xlii] Already by 1976, in his work on a “crisis” of the state, Poulantzas would thus diagnose a number of worrying tendencies in western, capitalist state practices, including the extension of state intervention in a number of “previously marginal” domains, and the adoption, by the state itself, of the functions “normally fulfilled” by the intense crises of the accumulation cycle.[xliii]

The possibility of a mutation that would favor an “authoritarian state” as more adapted to “the new realities of the class struggle” at the stage of the crisis of monopoly capital also seemed to receive confirmation from a number of emerging symptoms that are uncannily familiar in our own historical context, especially after 2001, and in a different phase, after 2008: “prodigious concentration of power in the executive” at the expense of parliamentary and popular democratic institutions; “organic confusion” of executive, legislative and judicial powers; accelerated state restriction of “citizens’ political liberty” and state violation of the limits dividing public and private; reinforcement of the administrative and bureaucratic power of the state vis-s-vis the political-organization functions of bourgeois political parties; accentuation of the use of state violence, both physical and symbolic; creation of a “vast network of new circuits of ‘social control’”; overthrow of the “juridical ideology” corresponding to the “traditional ‘state of law’”; increase of the applicability of a principle of secrecy in the function of state apparatuses; “massive development” and “increased organizationa role” of “parallel state networks”; rise of a “contradictory, spasmodic micropolitics” on the “part of the state and its various governmental majorities.”[xliv]

---

[i] Antonio Gramsci, Selections from the Prison Notebooks, ed. and trans. Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith (New York: International Publishers, 1992), 260.

[ii] See Gramsci, Selections from the Prison Notebooks, 258-9: “Hegel’s conception belongs to a period in which the spreading development of the bourgeoisie could seem limitless so that its ethnicity or universality could be asserted: all mankind will be bourgeois. See also ibid., 146, 262. On the implicitly Hegelian character of Gramsci’s understanding of the ethical role of he State, and of Benedetto Croce’s influence in this respect, see Perry Anderson, “The Antinomies of Antonio Gramsci”, New Left Review I/100 (November-December 1976), 39-40, 48-49.

[iii] Ibid., 260.

[iv] Ibid., 260.

[v] Ibid., 80, 261, 263.

[vi] See Perry Anderson, “The Antinomies of Antonio Gramsci”, 26-27, 31-34. And Gramsci, The Prison Notebooks, 159-60: “The ideas of the Free Trade movement are based on a theoretical error whose practical origin is not hard to identify; they are based on a distinction between political society and civil society, which is made into and presented as an organic one, whereas in fact it is merely methodological. Thus it is asserted that economic activity belongs to civil society, and that the State must not intervene to regulate it. But since in actual reality civil society and State are one and the same, it must be made clear that laissez-faire too is a form of State regulation’, introduced and maintained by legislative and coercive means.”

[vii] Gramsci, Prison Notebooks, 236.

[viii] Ibid., 236.

[ix] Ibid., 243; and see Anderson, “Antinomies”, 12.

[x] See Anderson, “Antinomies”, 49, 51

[xi] See Gramsci, Prison Notebooks, 8-9, 323, 333.

[xii] Ibid., 14-16, 342.

[xiii] See ibid,, 5-23, 26-43.

[xiv] See ibid., 5, 10, 333-335

[xv] Ibid., 350.

[xvi] See ibid., 116-117, 262. “Indeed it happens”, Gramsci notes, that “may intellectuals think that they are the State, a belief which […] occasionally has important consequences and leads to unpleasant complications for the fundamental economic group which really is the State (Prison Notebooks, 16).

[xvii] Ibid., 135; and see 172, 174-5.

[xviii] Poulantzas, “The Political Crisis and the Crisis of the State”, 307; “The Capitalist State: A Reply to Miliband and Laclau”, 74.

[xix] Poulantzas, ”The Political Crisis and the Crisis of the State”, 308.

[xx] Poulantas, “The Capitalist State: A Reply to Miliband and Laclau”, 74.

[xxi] In his 1969 “The Problem of the Capitalist State”, for instance, Poulantzas juxtaposes his own view of the “relative autonomy of the State” to “a long Marxist tradition” that has seen the state as “only a simple tool or instrument manipulated at will by the ruling class”, while excluding Marx himself from this criticism (74). He also criticizes the reductive impact on state theory of the “economism” of the Comintern both before and after 1935, both in “The Problem of the Capitalist State” (68) and in the earlier essays “Marxist Examination of the Contemporary State and Law and the Question of the ‘Alternative’” (1964; 27) and “Preliminaries to the Study of Hegemony in the State” (1965), trans. Gregory Elliott, in The Poulantzas Reader, 75-77, 81. Later on, and as he comes to reject the Leninist emphasis on a revolutionary conquest and “smashing” the state apparatus, he will implicate Lenin himself in the tradition of an instrumentalist conception of the state, despite the fact that State and Revolution attacks precisely the social democratic conception of the state as a neutral instrument that can be transferred at will. See, for instance, his 1977 interview with Henri Weber, “The State and the Transition to Socialism”, in The Poulantzas Reader, 334-335; and the 1979 “Interview with Nicos Poulantzas”, in The Poulantzas Reader, 394-395. The argument of a complicity between Leninist and Stalinist varieties of “instrumentalism”, and between both of these and social democratic perceptions of the state can be found in the last chapter of his last book, published independently as “Towards a Democratic Socialism”, trans. Patrick Camiller, New Left Review I/109 (May-June 1978), 75-76, 77-79. On the considerable theoretical maneuvering involved in this aspect of Poulantzas’ theory, see Ellen Meiksins Wood, The Retreat from Class: A New “True” Socialism (London and New York: Verso, 1998), 28, 32, 44. Henri Weber is also highly critical of the overextension of the allegation of “instrumentalism” to Lenin’s intervention. See “The State and the Transition to Socialism”, 335-336.

[xxii] Poulantzas, ”The Political Crisis and the Crisis of the State”, 308.

[xxiii] Poulantzas, “The Capitalist State: A Reply to Miliband and Laclau”, 74. Compare this second version of the “zero-sum” game with Engels’s reference to “exceptional periods” in which the state is not an instrument of the dominant class, but, as with Bonapartism and Bismarckism, it acquires “a certain independence in relation to both” playing classes too weak to achieve dominance against each other. Engels, The Origin of the Family, Private Property and the State, 210.

[xxiv] Poulantzas, “Marxist Examination”, 27.

[xxv] Ibid., 27, 33-34. See also Poulantzas. “Study of Hegemony in the State”, 80, 82-85

[xxvi] Poulantzas, “Study of Hegemony in the State”, 92.

[xxvii] Ibid., 97.

[xxviii] Ibid., 101.

[xxix] Ibid., 103.

[xxx] Ibid., 106.

[xxxi] Poulantzas, “The Problem of the Capitalist State”, 73.

[xxxii] Poulantzas, “Study of Hegemony in the State”, 111, 114, 116-117; see also “The Capitalist State: A Reply to Miliband and Laclau”, 71.

[xxxiii] Nicos Poulantzas, Classes in Contemporary Capitalism, trans. David Fernbach (London: Verso, 1978), 158-159.

[xxxiv] Poulantzas, “The Capitalist State: A Reply to Miliband and Laclau”, 75.

[xxxv] Poulantzas, Classes in Contemporary Capitalism, 171; “The Capitalist State: A Reply to Miliband and Laclau”, 75.

[xxxvi] See Poulantzas, “The State and the Transition to Socialism”, 337, 340-341.

[xxxvii] Ibid., 337-338; see also 344; and “Towards a Democratic Socialism”, 80-81, 82-84.

[xxxviii] See Poulantzas, “The State and the Transition to Socialism”, 344, 346-347; see also “Interview with Nicos Poulantzas”, 391; and “Towards a Democratic Socialism”, 76-79.

[xxxix] See “Interview with Nicos Poulantas”, 402.

[xl] Poulantzas, “Towards a Democratic Socialism”, 81, 82, 83. The similarities between this view and the social democratic views Poulantzas originally rejected are quite striking; see, for instance Colletti’s discussion on Bernstein’s views on democratic transformation rather than dual power as a socialist desideratum in “Bernstein and the Marxism of the Second International”, From Rousseau to Lenin, 51. For an extended Marxist critique of Poulantas’s “Neo-Gramscian” critique of state theory, see Simon Clarke, “Marxism, Sociology and Poulantzas’ Theory of the State”, Capital and Class 2 (Summer 1977), 1-31. See, finally, Anderson’s and Henri Weber’s critical remarks on the oversimplifications involved in neo-Gramscian (and at times, Gramscian) conceptions of the possibility of gradual “transformation” of the state in “The Antinomies of Antonio Gramsci”, 41-42, 44, 52, 56, 69-70, 75-77, and “The State and the Transition to Socialism”, 338-339, 342, 352.

[xli] “[T]there is no question of there being separate ‘pieces’ of the state, or of an effective division of state power between the fractions that compose the power bloc. The capitalist state is characterized, today just s in the past, by a specific internal unity of its apparatuses” (Classes in Contemporary Capitalism, 164). Such unity, on the other hand, is also a desideratum, given the equation of dual power strategy with a pernicious tampering with the liberties guaranteed by parliamentary democracy. Meiksins Wood notes that already in the 1975-76 The Crisis of the Dictatorships, Poulantzas rejects any political “attack on the integrity of the state […] as a threat to ‘democratization’” (The Retreat from Class, 44).

[xlii] Poulantzas, “Interview with Nicos Poulantzas”, 399.

[xliii] Poulantzas, The Political Crisis and the Crisis of the State”, 318-319. See also Poulantzas, “Research Note on the State and Society”, in The Poulantzas Reader, 407, 409.

[xliv] Poulantzas, The Political Crisis and the Crisis of the State”, 321-322; and “Research Note on the State and Society”, 410-411.