Πώς να εξαφανίζετε την αστική τάξη

Ο πρόλογος του Παναγιώτη Κονδύλη στην ελληνική έκδοση της Παρακμής του αστικού πολιτισμού, με τίτλο "Το αστικό στοιχείο στην νεοελληνική κοινωνία", αποτελεί έναν έμπρακτο θρίαμβο της τάξης την οποία, στα μάτια των μικροαστών αναγνωστών του, φαίνεται να απαξιώνει και να καταδικάζει. Αποτελεί έναν τέτοιο θρίαμβο επειδή διαστρέφει ολοκληρωτικά το νόημα του τι είναι η αστική τάξη και κατά συνέπεια μετατοπίζει πλήρως και το νόημα του τι είναι η πάλη εναντίον της.

Ο θρίαμβος αυτός συντελείται ήδη από τον τίτλο του εισαγωγικού αυτού δοκιμίου: δεν γίνεται λόγος για "αστική τάξη", αλλά για "αστικό στοιχείο": με άλλα λόγια, ο "αστός" δεν είναι ταξική έννοια, είναι κάποιου είδους πνεύμα, κάποιου είδους "ήθος" και "έθος", όπως θα πει αργότερα ο Κονδύλης. Και επειδή δεν έχει καμία ταξική υπόσταση, δεν αναφέρεται στην οικονομία και στις σχέσεις παραγωγής, αλλά στην "κοινωνία."

Για τον Μαρξ, η "αστική τάξη" δεν είναι τίποτε άλλο παρά η τάξη που έχει την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής στην καπιταλιστική κοινωνία. Δεν υπάρχει αστική τάξη χωρίς καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, ούτε υπάρχουν καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής χωρίς αστική τάξη.

Εδώ αστική τάξη, εκεί αστική τάξη, πού είναι η αστική τάξη;

Η κατανόηση της ιστορικοκοινωνικής και ιδεολογικής εκείνης διαδικασίας, την οποία μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ως παρακμή του αστικού πολιτισμού, προϋποθέτει σαφείς αντιλήψεις και έννοιες για το τι σημαίνει "αστικός πολιτισμός", γενικότερα και "αστική τάξη" ή "αστικό κοινωνικό καθεστώς" ειδικότερα. Ωστόσο τέτοιες αντιλήψεις και έννοιες, όσο κι αν είναι θεωρητικά ξεκαθαρισμένες, αποτελούν απλώς αναγκαίο, όχι επαρκή όρο της κατανόησης. Η κατανοήση προχωρεί σε βάθος μονάχα εφ' όσον οι ιστορικές και κοινωνιολογικές κατηγορίες ή τυπολογίες πληρούνται με εποπτείες και παραστάσεις ικανές να ζωντανέψουν, μέσα στις άμεσες υπαρξιακές και βιωματικές τους αναφορές, τις ατομικές και συλλογικές εκείνες καταστάσεις, από τη συμπύκνωση των οποίων πάνω σε τούτο ή σ' εκείνο το επίπεδο της αφαίρεσης προήλθε η εννοιολογία μας. [...] Η χαλαρή και ετερογενής εκείνη κοινωνική συνομάδωση, η οποία κατά καιρούς ονομάσθηκε "αστική τάξη" στην Ελλάδα, ενσάρκωνε άλλοτε με εκάστοτε διαφορετικά τμήματά της άλλα γνωρίσματα του αστικού ήθους και έθους -- ποτέ ταυτόχρονα και όλα· επί πλέον ποτέ δεν κατάφερε να δημιουργήσει γηγενή και αυτοτελή αστικό πολιτισμό με ευρύτερη κοινωνική ακτινοβολία, μολονότι --πάλι με εκάστοτε διαφορετικά τμήματά της-- υιοθέτησε κατά τρόπο περισσότερο ή λιγότερο επιπόλαιο και ασυνάρτητο διάφορα επί μέρους στοιχεία του ευρωπαϊκού αστικού πολιτισμού. Υπό τις συνθήκες αυτές, η χρήση του όρου "αστική τάξη" μέσα στον ελληνικό πολιτικό και κοινωνιολογικό λεξιλόγιο των τελευταίων εκατό χρόνων φευγαλέα και δευτερευόντως μόνο συνδέθηκε με εποπτείες και παραστάσεις ανταποκρινόμενες ουσιαστικά στο συγκεκριμένο ιστορικό του περιεχόμενο. [...] Πάντως η διαφορά ανάμεσα στον αστό, από τη μια, και στον εκ καταγωγής ευγενή, τον τσιφλικά, τον "νοικοκύρη" ή τον αετονύχη επιχειρηματία και εργολάβο, από την άλλη, μπορεί να γίνει πρόδηλη και να αποτελέσει μίτο επιστημονικής κατανόησης μονάχα όπου είναι διαδεδομένη και αυτονόητη μέσα στην κοινωνική πραγματικότητα. Και ακριβώς αυτό δεν συνέβη, τουλάχιστον σε επαρκή βαθμό, στη νεότερη Ελλάδα.