Δολοφονώντας τα Δεκεμβριανά

Τα παρακάτω αποσπάσματα προέρχονται από συζήτηση του Αντώνη Λιάκου με τους Κωστή Καρπόζηλο, Κωστή Κορνέτη και Δημήτρη Κουσουρή, που αναδημοσιεύτηκε στο Left.gr. Ξεκινούμε με τον Κ. Καρπόζηλο:

Η εικόνα των Ελλήνων κομμουνιστών με την αμερικανική σημαία αντανακλά μια διαδεδομένη πεποίθηση: ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση θα συνεργάζονταν στη μεταπολεμική ανασυγκρότηση αναγνωρίζοντας την πρωτοκαθεδρία των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων στις τύχες της μεταπολεμικής Ευρώπης. Η προσδοκία αυτή, οι ρίζες της οποίας βρίσκονται στις θεωρίες της παγκόσμιας σύγκλισης καπιταλισμού και σοσιαλισμού, διαψεύστηκε μέσα σε λίγα χρόνια. Παρ’ όλα αυτά οι εναλλακτικές ενατενίσεις του μέλλοντος μας βοηθούν να καταλάβουμε το πώς σκέφτονταν οι άνθρωποι τη στιγμή της ίδιας της μετάβασης και εντέλει να αμφισβητήσουμε την αντίληψη που συνδέει γραμμικά, και νομοτελειακά, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με τον Ψυχρό Πόλεμο.

The Ice Age

Στις 19 Μάη του 2015, το Yale University Press θα κυκλοφορήσει το βιβλίο των Oleg V. Khlevniuk και Nora Seligman Favorov με τον πρωτότυπο τίτλο Στάλιν: Νέα βιογραφία ενός δικτάτορα. Σύμφωνα με τη σύνοψη του βιβλίου, στα 24 χρόνια ηγεσίας του ο Στάλιν "προκάλεσε την φυλάκιση ή εκτέλεση όχι λιγότερων από ένα εκατομμύριο Σοβιετικών τη χρονιά." Με άλλα λόγια, φυλάκισε ή εκτέλεσε 24 εκατομμύρια Σοβιετικούς από το 1929 ως το 1953. Επιπλέον, ισχυρίζονται οι συγγραφείς, "εκατομμύρια άλλοι ήταν θύματα των λιμών που ήταν άμεσα αποτελέσματα της πολιτικής του Στάλιν" (δεν γνωρίζω ακόμα πόσα εκατομμύρια πέθαναν από λιμούς που προκάλεσε ο Στάλιν). Είναι όμως σχεδόν βέβαιο ότι αν σε αυτά τα εκατομμύρια προστεθούν τα μεταξύ 36.5 εκατομμυρίων και 47.8 εκατομμυρίων Σοβιετικών που πέθαναν στον Β' Παγκόσμιο, ο πληθυσμός της ΕΣΣΔ το 1953 πρέπει να ήταν γύρω στα 138 άτομα.

Η αναγκαστική διγλωσσία και η εσωτερική πάλη του δυτικού ιστορικού: J. Arch Getty

Από το Οι απαρχές των μεγάλων εκκαθαρίσεων: Για μια νέα θεώρηση του Κομμουνιστικού Κόμματος, 1933-1938, Cambridge University Press, 1985/87, σελ. 5, 8-9.

[...] Για καμία άλλη περίοδο ή ζήτημα δεν ήταν τόσο πρόθυμοι οι ιστορικοί να γράψουν και να αποδεχτούν ανεκδοτολογικές μαρτυρίες. Οι μεγάλες αναλυτικές γενικεύσεις προέρχονται από δευτερογενή αποσπάσματα κουτσομπολιού του διαδρόμου που κάποιος κρυφάκουσε. Ιστορίες της φυλακής ("Η φίλη μου γνώρισε τη γυναίκα του Μπουχάριν σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, κι αυτή είπε...") έχουν γίνει πρωταρχικές πηγές για την κεντρική διαδικασία πολιτικών αποφάσεων. Η ανάγκη να γενικεύουμε από αποσπασματικά και μη επαληθευμένα επιμέρους στοιχεία έχει μετατρέψει τη φημολογία σε ιστορική πηγή και έχει εξισώσει την επανάληψη ιστοριών με την επαλήθευσή τους. Πράγματι, ο βασικός ειδικός επί των Μεγάλων Εκκαθαρίσεων [Robert Conquest] έγραψε ότι "η αλήθεια λοιπόν μπορεί να εκδηλωθεί μόνο με τη μορφή της φημολογίας", και ότι "βασικά, η καλύτερη, αν και όχι αλάνθαστη, πηγή είναι οι φήμες." 

[Alert! Δε δημοσιεύεσαι από το Cambridge University Press]

Επιστολές Robert Conquest και J. Arch Getty στο London Review of Books με αφορμή την κριτική του δεύτερου στο βιβλίο του πρώτου

Ο "ιστορικός" (πράκτορας της IRD 1956-1977) Robert Conquest ποζάρει με το "μετάλλιο της ελευθερίας" και τους Τζορτζ και Λώρα Μπους για τη συνεισφορά του στην αποκάλυψη των "κομμουνιστικών εγκλημάτων". Θυμίζουμε ότι ο Prescott Bush, παππούς του George W., έπαιξε ενεργό ρόλο στην χρηματοδότηση του Χίτλερ.

Επιστολές που στάληκαν στο London Review of Books από τους Robert Conquest και J Arch Getty στις αρχές του 1987, με αφορμή την καταστροφική κριτική του δεύτερου στο βιβλίο του πρώτου για το λεγόμενο (και ανύπαρκτο) "Ουκρανικό Ολοκαύτωμα". Μετάφραση αποσπασμάτων Lenin Reloaded.

Από Robert Conquest προς London Review of Books:

ΚΥΡΙΕ: Μόλις είδα τη "βιβλιοκριτική" σας στο βιβλίο μου Η σοδειά της θλίψης από τον J. Arch Getty (LRB, 22 Ιανουαρίου). Αν και το κείμενο αυτοαναιρείται σε μεγάλο βαθμό, υπάρχουν κάποιοι ισχυρισμοί που ο απαίδευτος αναγνώστης μπορεί να πιστέψει. 

Ερευνητικά παραδείγματα στις αγγλόφωνες σπουδές για την περίοδο της τρομοκρατίας στην ΕΣΣΔ (ΙI)

Άλλοι ιστορικοί, οι οποίοι ενδιαφέρονται περισσότερο για την κοινωνική, την θεσμική και την οικονομική ιστορία, απορρίπτουν την πρωταρχικότητα μιας μονολιθικής ιδεολογίας και απεικονίζουν αντ' αυτής μια δυναμική εξουσίας η οποία χαρακτηρίζεται από την παλινδρόμηση, τις εσωτερικές γραφειοκρατικές διαμάχες, τις διαφορές άποψης, και τη λαϊκή συμμετοχή. Αντί για την προσωπική δίψα του Στάλιν για "ολοκληρωτική ισχύ", δίνουν έμφαση στην επίδραση της αβεβαιότητας, της σύγχυσης, και των κοινωνικών εντάσεων για την επιδείνωση της τρομοκρατίας. Επικεντρώνοντας την έρευνά τους στις συγκρούσεις ανάμεσα σε βιομηχανικά εγχειρήματα, επιστημονικά ιδρύματα, αγροτικές κολλεκτίβες, στρατιωτικές μονάδες και κομματικές οργανώσεις, οι συγγραφείς αυτοί δείχνουν ότι υπήρχαν πολυάριθμοι άλλοι παράγοντες που μπορεί να συνέβαλλαν στην αποκαθαρκτική βία του Στάλιν. [1] Πολλοί ιστορικοί συνδέουν την τρομοκρατία με την ευρύτερη κοινωνική ιστορία της δεκαετίας του 1930, και με την πάλη του κράτους με τα κατεστημένα κοινωνικά, ταξικά και τοπικά συμφέροντα. [2]  Καινούργιες έρευνες έχουν επίσης τοποθετήσει την τρομοκρατία στα πλαίσια μιας μακρότερης ιστορίας σοβιετικής αστυνόμευσης διάφορων κοινωνικών ομάδων, αρχής γενομένης από την απέλαση, σύλληψη, και εκτέλεση των κουλάκων και άλλων αγροτικών, υποτιθέμενα αντικρατικών ομάδων κατά την καμπάνια για κολλεκτιβοποίηση του 1929-1930. Μετά την εισαγωγή διαβατηρίων εσωτερικού το 1932, η αστυνομία διενήργησε μαζικές σκούπες στις αστικές περιοχές για να συγκεντρώσει αναξιοπαθείς, εγκληματικές και περιθωριακές ομάδες οι οποίες κατόπιν καταδικάζονταν μέσω σωμάτων (τρόικες) που θεσπιζόταν εκτός του επίσημου δικαστικού συστήματος. Οι μαζικές συλλήψεις, η απουσία συγκεκριμένων κατηγοριών, και η έκνομη καταδίκη προσέφεραν τη βάση για τις κατοπινές συλλήψεις κοινωνικών και εθνικών ομάδων το 1937-1938. [3] Κάποιοι λίγοι ιστορικοί έχουν επικεντρωθεί στο άτομο. Βασιζόμενοι σε ημερολόγια, συνεντεύξεις, και άλλες πηγές, έχουν διερευνήσει τον "σοβιετικό εαυτό" και τον βαθμό στον οποίο οι σοβιετικοί πολίτες εσωτερίκευσαν τις απόψεις των ηγετών τους και τα ιδανικά της νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας. [4]

Ερευνητικά παραδείγματα στις αγγλόφωνες σπουδές για την περίοδο της τρομοκρατίας στην ΕΣΣΔ (Ι)

Από το Wendy Z. Goldman, Η επινόηση του εχθρού: Τρομοκρατία και αποκήρυξη στην σταλινική Ρωσία, Cambridge University Press, 2011.

Μετάφραση: Lenin Reloaded

...Πολλοί ιστορικοί έχουν ισχυριστεί πως η τρομοκρατία ήταν ξεκάθαρα μια υπόθεση που έλαβε χώρα από τα πάνω προς τα κάτω, και που εξαπολύθηκε και διευθύνθηκε από τον Στάλιν, με στόχο την εξάλειψη κάθε απειλής, δυνητικής ή πραγματικής, για την προσωπική του εξουσία πάνω στο κόμμα και το κράτος. Η άποψη αυτή έχει υποστηρικτές τόσο στα δεξιά όσο και στα αριστερά του πολιτικού φάσματος. Στα δεξιά, βρήκε έκφραση αρχικά στην ψυχροπολεμική έννοια του "ολοκληρωτισμού", η οποία περιέγραφε το σύστημα ολικού πολιτικού ελέγχου που υποτίθεται πως χαρακτήριζε τόσο την ναζιστική Γερμανία όσο και την ΕΣΣΔ. [1] Στα αριστερά, ιστορικοί με συμπάθεια για τον σοσιαλισμό, περιλαμβανομένων, αλλά όχι αποκλειστικά, των Τροτσκιστών, είχαν την τάση να δίνουν έμφαση στην εμμονή του Στάλιν με την εκκαθάριση αντιφρονούντων οι οποίοι προσέφεραν έναν εναλλακτικό δημοκρατικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό και οι οποίοι απειλούσαν την ισχύ του.[2] Πιο πρόσφατα, μελετητές που επικεντρώνονται στην κρατική εξουσία μέσα σε μια ευρύτερη, πανευρωπαϊκή οπτική, έχουν ανανεώσει το πλαίσιο ανάλυσης του ολοκληρωτισμού βασιζόμενοι σε αρχειακά υλικά που αποκάλυπταν τον σημαντικό ρόλο του Στάλιν στην τρομοκρατία και τις διαταγές του Πολιτμπιρό για μαζικές συλλήψεις συγκεκριμένων κοινωνικών και εθνικών ομάδων. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, η καταστολή ήταν μια μορφή βίαιης κοινωνικής μηχανικής, που είχε ως στόχο την εξάλειψη των ατόμων και ομάδων εκείνων που δεν χώραγαν σε μια ιδεολογικά καθορισμένη σοσιαλιστική κοινότητα.[3]

Σημειώσεις

[1] Το επίθετο ολοκληρωτικός εμφανίστηκε αρχικά στη δεκαετία του 1920 σε συνάρτηση με τον ιταλικό φασισμό, και χρησιμοποιήθηκε ξανά στην δεκαετία του 1940 για να περιγράψει τον γερμανικό φασισμό. Κατόπιν, κατέκτησε ευρεία δημοφιλία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Οι ακόλουθοι της έννοιας αυτής επικεντρώνονται στο πολιτικό σύστημα και αποφεύγουν την ταξική ανάλυση, κι έτσι ελάχιστα συνεισφέρουν στην διάκριση του φασισμού από τον σοσιαλισμό. Βλ. Michael Geyer, "Εισαγωγή: Μετά τον Ολοκληρωτισμό--Σύγκριση Σταλινισμού και Ναζισμού", στο Geyer και Sheila Fitzpatrick, επιμ., Πέρα από τον ολοκληρωτισμό: Συγκρίνοντας τον Σταλινισμό και τον Ναζισμό (Cambridge University Press, 2009), σ. 1-37· Hannah Arendt, Πηγές του ολοκληρωτισμού (HBJ, 1968, ελλ. μτφρ. τρίτου μέρους ως Το ολοκληρωτικό σύστημα)· Robert Conquest, Η μεγάλη τρομοκρατία: Μια επανεκτίμηση (Oxford University Press, 1990)· Richard Pipes, Η Ρωσία κάτω από το καθεστώς των Μπολσεβίκων (Knopf, 1994)· Martin Malia, Η σοβιετική τραγωδία: Μια ιστορία του σοσιαλισμού στη Ρωσία, 1917-1991 (Free Press, 1994)· Stéphane Courteois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartosek και Jean-Louis Margolin, Η μαύρη βίβλος του κομμουνισμού: Εγκλήματα, τρομοκρατία, καταστολή (Harvard UP, 1999, ελλ. έκδοση Εστία, 1991)· Alexandr Solzhenitsyn, Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ 1918-1956 (Harper & Row, 1973, ελλ. έκδοση Πάπυρος, 2009).

[2] Roy Medvedev, Ας κρίνει η ιστορία: Οι ρίζες και οι επιπτώσεις του σταλινισμού (Columbia University Press, 1989)· Vadim Zakharovich Rogovin, Η σταλινική τρομοκρατία του 1937-1938:  Πολιτική γενοκτονία στην ΕΣΣΔ (Mehring, 2009).

[3] Amir Weiner, επιμ. Η καλλιέργεια του ανθρώπινου κήπου: Η διαχείριση πληθυσμών στον 20ο αιώνα σε συγκριτικό πλαίσιο (Stanford UP, 2003)· Hiroaki Kuromiya, Ελευθερία και τρομοκρατία στην μεθοριακή περιοχή Ουκρανίας-Ρωσίας 1870-1990 (Cambridge, 1998)·  του ιδίου: Οι φωνές των νεκρών: Η μεγάλη τρομοκρατία του Στάλιν στην δεκαετία του 1930 (Yale UP, 2007)· Peter Holquist, "Οι πληροφορίες είναι το άλφα και το ωμέγα της εργασίας μας: Η μπολσεβικική επιτήρηση στην πανευρωπαϊκή της οπτική", Journal of Modern History, τομ. 69, αρ. 3 (1996), σ. 415-450· David Hoffmann, Σταλινικές αξίες: Οι πολιτιστικές νόρμες της σοβιετικής νεωτερικότητας, 1917-1941 (Cornell UP, 2003)· Hoffman και Γιάννης Κοτσώνης,  επιμ., Ρωσική Νεωτερικότητα: Πολιτική, Γνώση, Πρακτικές (Macmillan, 2000)· Paul Hagenloh, Η αστυνομία του Στάλιν: Δημόσια τάξη και μαζική καταστολή στην ΕΣΣΔ, 1926-1941 (Johns Hopkins UP, 2009)· Γκόλφω Αλεξοπούλου, Οι παρίες του Στάλιν: Αλλοδαποί, πολίτες και το Σοβιετικό κράτος, 1926-1936 (Cornell UP, 2003).