Μαρξ και Ένγκελς, Από το "Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος" (1847-48)

Καρλ Μαρξ/Φρίντριχ Ένγκελς

Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (1847-48)

Τμήμα δεύτερο: Προλετάριοι και κομμουνιστές

[...] Σας πιάνει τρόμος γιατί θέλουμε να καταργήσουμε την ατομική ιδιοκτησία. Όμως στη σημερινή σας κοινωνία, η ατομική ιδιοκτησία έχει καταργηθεί για τα εννιά δέκατα τωv μελών της. Και υπάρχει ίσα-ίσα, γιατί δεν υπάρχει για τα εννιά δέκατα. Μας κατηγορείτε, λοιπόν, γιατί θέλουμε να καταργήσουμε μια ιδιοκτησία που προϋποθέτει σαν απαραίτητο όρο την έλλειψη ιδιοκτησίας για την τεράστια πλειοψηφία της κοινωνίας.

V.I. Lenin-Για τη σοσιαλιστική αρχή "όποιος δεν δουλεύει, δεν τρώει"

V.I. Lenin

Κράτος και επανάσταση (1917)

Κεφάλαιο 5, Η οικονομική βάση του μαρασμού του κράτους

Τμήμα 3, Η πρώτη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας

Μτφρ.: Lenin Reloaded

Έτσι, στην πρώτη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας (την οποία συνήθως καλούμε σοσιαλισμό), το "αστικό δικαίωμα" δεν καταργείται ολοκληρωτικά αλλά μόνο εν μέρει, μόνο σε συνάρτηση με την οικονομική επανάσταση που έχει ως τώρα επιτευχθεί, δηλ., μόνο σε σχέση με τα μέσα παραγωγής. Το "αστικό δικαίωμα" τα αναγνωρίζει ως ατομική ιδιοκτησία των ατόμων. Ο σοσιαλισμός τα μετατρέπει σε κοινή ιδιοκτησία. Στον βαθμό αυτό --και μόνο σ' αυτόν τον βαθμό-- το "αστικό δικαίωμα" εξαφανίζεται. Συνεχίζει όμως να υπάρχει σε ό,τι αφορά το άλλο του τμήμα. Συνεχίζει να υπάρχει ως ρυθμιστής (καθοριστικός παράγοντας) στην κατανομή των προϊόντων και τον καταμερισμό εργασίας ανάμεσα στα μέλη της κοινωνίας. Η σοσιαλιστική αρχή: "Όποιος δεν δουλεύει, δεν τρώει" πραγματώνεται ήδη. Η άλλη σοσιαλιστική αρχή: "Ίσο ποσόν προϊόντων για ίση ποσότητα εργασίας" πραγματώνεται επίσης ήδη. Αλλά αυτό δεν είναι ακόμα κομμουνισμός, ούτε και καταργεί το "αστικό δικαίωμα", το οποίο δίνει σε άνισα άτομα, ως αντάλλαγμα για άνισες (πραγματικά άνισες) ποσότητες εργασίας, ίση ποσότητα προϊόντων.

Η "ελεύθερη εργασία" και ο "κρατικός εξαναγκασμός" στον Ψυχρό Πόλεμο

Το πιο κάτω φιλμ ("Ο κομμουνισμός") είναι, σύμφωνα με την περιγραφή του, "Αντισοβιετική προπαγάνδα της εποχής του Ψυχρού Πολέμου." Προβλήθηκε το 1952 στα αμερικανικά σχολεία και εκπαιδευτικά ιδρύματα. Το επιθυμητό ακροατήριό του ήταν η αμερικανική νεολαία της εποχής:

Ενδιαφέροντα στοιχεία για την αντισοβιετική-αντικομμουνιστική προπαγάνδα της εποχής:

Κριτική του προγράμματος της Γκότα: Παρατηρήσεις στο Πρόγραμμα του Γερμανικού Εργατικού Κόμματος IV

ΙV. 

Έρχομαι τώρα στο δημοκρατικό μέρος:

Α. “Ελεύθερες βάσεις του κράτους.” 

Πρώτα-πρώτα σύμφωνα με το ΙΙ μέρος, το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα επιδιώκει “το ελεύθερο κράτος”. 

Karl Marx-Για τον υποχρεωτικό χαρακτήρα της εργασίας και την ανάγκη σχεδιασμού της παραγωγής των άμεσων παραγωγών, Κεφάλαιο τομ. 3

Karl Marx

Το Κεφάλαιο, τομ. 3 (αρχ. εκδ. 1894)

Μτφρ. Παναγιώτης Μαυρομμάτης

Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή

Κεφάλαιο 49, σελ. 1041-1046

[...] ένα μέρος του κέρδους, δηλαδή της υπεραξίας, επομένως και του υπερπροϊόντος, που αντιπροσωπεύει (σαν αξία) μόνο νεοπροσθεμένη εργασία, χρησιμεύει σαν κεφάλαιο ασφάλειας. Οπότε δεν αλλάζει καθόλου η φύση του πράγματος από το γεγονός, ότι αυτό το κεφάλαιο ασφάλειας το διαχειρίζονται ασφαλιστικές εταιρίες σαν ξεχωριστή επιχείρηση, είτε όχι. Αυτό είναι το μοναδικό μέρος του εισοδήματος, που ούτε καταναλώνεται σαν εισόδημα, ούτε χρησιμεύει υποχρεωτικά σαν κεφάλαιο συσσώρευσης. Αν πραγματικά χρησιμεύει σαν κεφάλαιο συσσώρευσης ή αν απλώς καλύπτει τα ελείμματα της αναπαραγωγής, αυτό είναι ζήτημα τύχης. Είναι επίσης το μοναδικό μέρος της υπεραξίας και του υπερπροϊόντος, δηλαδή της υπερεργασίας που, εκτός από το μέρος που χρησιμεύει για συσσώρευση, δηλαδή για τη διεύρυνση του προτσές αναπαραγωγής, θα έπρεπε να εξακολουθεί να υπάρχει και μετά την κατάργηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.  Αυτό προϋποθέτει φυσικά, ότι το μέρος, που καταναλώνεται κανονικά από τους άμεσους παραγωγούς, δεν θα έμενε περιορισμένο στο τωρινό ελάχιστο όριο του. Εκτός από την υπερεργασία για εκείνους που, λόγω ηλικίας, δεν μπορούν ακόμα ή δεν μπορούν πια να συμμετέχουν στην παραγωγή, θα εξέλειπε κάθε εργασία για τη συντήρηση εκείνων που δεν εργάζονται.

Karl Marx-Για τον "ελεύθερο εργάτη", την "κατάρα της εργασίας", και την πραγματικά ελεύθερη εργασία. Grundrisse, Σημειωματάριο VI

Karl Marx

Grundrisse, Σημειωματάριο VI, 1858

Μτφρ.: Lenin Reloaded

Η έννοια του ελεύθερου εργάτη περιέχει τον πένητα [pauper]

Εμπεριέχεται ήδη στην έννοια του ελεύθερου εργάτη ότι είναι πένητας: οιονεί πένητας. Σύμφωνα με τις οικονομικές του περιστάσεις είναι απλώς μια δυνατότητα της ζωντανής εργασίας, που έτσι εξοπλίζεται με τα απαραίτητα της διαβίωσης. Από παντού αναγκαιότητα, χωρίς τις αντικειμενικότητες που είναι απαραίτητες για να πραγματοποιθεί ως εργαική δυνατότητα. Αν ο καπιταλιστής δε χρειάζεται την επιπρόσθετη εργασία του, τότε ο εργάτης δεν μπορεί να κάνει ούτε την αναγκαία εργασία του· δεν μπορεί να παράξει όσα είναι αναγκαία για τον ίδιο. Έτσι δεν μπορεί να τα προμηθευτεί με την ανταλλαγή: μάλλον, αν τα αποκτά, είναι μόνο και μόνο επειδή του πετιέται ελεημοσύνη από το εισόδημα. Μπορεί να ζήσει ως εργάτης μόνο στο βαθμό που ανταλλάσσει την ικανότητά του για εργασία για το τμήμα εκείνο του κεφαλαίου το οποίο σχηματίζει το απόθεμα για αγορά εργασίας. Αυτή η ανταλλαγή συνδέεται με συνθήκες οι οποίες για τον ίδιο είναι συγκυριακές, καθώς και αδιάφορες για την οργανική του παρουσία. Έτσι, είναι οιονεί πένητας. Εφόσον, επιπλέον, η προϋπόθεση της παραγωγής που βασίζεται στο κεφάλαιο είναι να παράγει όλο και περισσότερη επιπρόσθετη εργασία, επακόλουθο είναι πως απελευθερώνεται όλο και περισσότερη αναγκαία εργασία. Έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες να πεινάσει. Στην ανάπτυξη της επιπρόσθετης εργασίας ανταποκρίνεται αυτή του πλεονάζοντος πληθυσμού. Στους διαφορετικούς τρόπους της κοινωνικής παραγωγής υπάρχουν διαφορετικοί νόμοι για την αύξηση του πληθυσμού και του υπερπληθυσμού; ο δεύτερος είναι ταυτόσημος με τον παουπερισμό. Αυτοί οι διαφορετικοί νόμοι μπορούν να αναχθούν απλά στους διαφορετικούς τρόπους του συσχετισμού με τις συνθήκες της παραγωγής, ή, σε σχέση με το ζωντανό άτομο, με τις συνθήκες της αναπαραγωγής του ως μέλους της κοινωνίας, εφόσο εργάζεται και ιδιοποιείται μονάχα στην κοινωνία. Η διάλυση αυτών των σχέσεων σε σχέση με το μοναδικό άτομο, ή με τμήμα του πληθυσμού, τους τοποθετεί έξω από τις αναπαραγωγικές συνθήκες αυτής της συγκεκριμένης βάσης, και έτσι τους εμφανίει ως υπερπληθυσμό, και όχι απλά υπερπληθυσμό που δεν έχει τα μέσα αλλά που είναι ανίκανος να ιδιοποιηθεί τα απαραίτητα μέσα από την εργασία -- άρα ως πένητες.  Μονάχα στον τρόπο παραγωγής που βασίζεται στον καπιταλισμό εμφανίζεται ο παουπερισμός ως αποτέλεσμα της ίδιας της εργασίας, της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων της εργασίας. 

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ για την υποχρεωτική εργασία στην σοσιαλιστική κοινωνία

Rosa Luxemburg

Τι είναι ο Μπολσεβικισμός;

Δεκέμβρης 1918

Μτφρ.: Lenin Reloaded

Η επανάσταση που μόλις ξεκίνησε μπορεί να έχει μονάχα ένα αποτέλεσμα: πραγματοποίηση του σοσιαλισμού! Για να πετύχει τον σκοπό της, η εργατική τάξη πρέπει πρώτα από όλα να εξασφαλίσει όλο τον πολιτικό έλεγχο του κράτους. Αλλά για τον σοσιαλιστή, η εξουσία είναι μονάχα μέσο για ένα σκοπό. Είναι το εργαλείο με το οποίο η εργασία θα πετύχει την πλήρη, θεμελιώδη ανοικοδόμηση ολόκληρου του βιομηχανικού μας συστήματος. 

Leon Trotsky-Για την υποχρεωτική εργασία και την ελεύθερη εργασία Ι

[...] οι εργάτες στο Ανατολικό Μπλοκ δεν ήταν ούτε 'συνεταιρισμένοι ελεύθεροι παραγωγοί' απαλλαγμένοι από τα δεσμά του καπιταλισμού, ούτε 'σκλάβοι ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος.' Ήταν εργατική τάξη με την μαρξιστική έννοια, δηλαδή αντικείμενο καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.

Τόνι Κλιφ, στο περιοδικό "Σοσιαλισμός από τα κάτω", Ιούλης-Αύγουστος 2009, σελ. 11-12

Όλος ο πληθυσμός θα μεταμορφωθεί σε κοινότητα ελεύθερων παραγωγών οι οποίοι θα έχουν ιδιοκτησία και έλεγχο όλου του παραγωγικού πλούτου και των πόρων της κοινωνίας, και θα επεξεργάζονται το πεπρωμένο τους ελεύθερα και ενσυνείδητα.

SWP (Τέταρτη Διεθνής), 1938.

Leon Trotsky

Από το Τρομοκρατία και Κομμουνισμός, Μια απάντηση στον Καρλ Κάουτσκι, 1920

Μτφρ.: Lenin Reloaded

Γ. Σταμάτης-Για τη μορφή και τον χαρακτήρα της παραγωγής στις κοινωνίες του υπαρκτού σοσιαλισμού

    "Εσύ δεν είσαι ακόμα μέλος του συνεταιρισμού· εγγράψου άμεσα!", ΕΣΣΔ, 1927 

Από το Γ. Σταμάτης, Σχέδιο και αγορά στις σοσιαλιστικές οικονομίες.

Ο χαρακτήρας των ιδιωτικών, των συνεταιριστικών και των κρατικών παραγωγών

Στις σύγχρονες μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες [ενν. τις κοινωνίες του "υπαρκτού σοσιαλισμού"] το συνολικό κοινωνικό προϊόν παράγεται από σχετικά αυτόνομους, τόσο αμοιβαία όσο και από τους άμεσους παραγωγούς (=εργάτες) ανεξάρτητους παραγωγούς (=επιχειρήσεις) υπό συνθήκες κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας.

Βάσει των σχέσεων, τις οποίες αναπτύσσουν αναφορικά με τους αντικειμενικούς και υποκειμενικούς όρους καθώς και τα αποτελέσματα της παραγωγής τους μεταξύ τους, με τους άμεσους παραγωγούς και με το κράτος, οι παραγωγοί αυτοί διακρίνονται σε ιδιωτικούς, συνεταιριστικούς και κρατικούς παραγωγούς. 

Γ. Σταμάτης-Για τον Μαρξ και τον "συνεταιρισμό ελεύθερων παραγωγών"

Από το Σχέδιο και αγορά στις σοσιαλιστικές οικονομίες, εκδ. Κριτική, 1988.

Πολλοί, για να υπογραμμίσουν την αναγκαιότητα μιας άμεσης "κατάργησης" των εμπορευματικών σχέσεων στις σύγχρονες μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες*, παραπέμπουν στην απουσία κάθε είδους εμπορευματικών σχέσεων στη σοσιαλιστική κοινωνία, όπως την έχει περιγράψει ο Μαρξ.

Ο Μαρξ όμως δεν μας άφησε ούτε μια ανάλυση της μετακαπιταλιστικής μεταβατικής κοινωνίας ούτε μια ανάλυση της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Αυτές οι αναλύσεις --δικαίως-- δεν ανήκαν ποτέ στο επιστημονικό πρόγραμμα του Μαρξ, διότι και οι δύο ήσαν τότε, όπως και σήμερα η προσπάθεια μιας ανάλυσης της σοσιαλιστικής κοινωνίας, καθαρά εικοτολογικές. Η ανάλυσή του είναι μια (γενική) ανάλυση αυτού του τρόπου παραγωγής.

V.I. Lenin-Συγκεντροποίηση και αυτονομία (1913)

V.I. Lenin

ΣΥΓΚΕΝΤΡΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ

Ο κ. Λίμπμαν γράφει στις αντιρρήσεις του:

«Πάρτε στη χώρα μας τη Λιθουανία, την περιοχή της Βαλτικής, την Πολωνία, τη Βολινία, τη νότια Ρωσία κλπ. Θα βρείτε παντού ανάμικτο τον πληθυσμό. Δεν υπάρχει ούτε μια πόλη χωρίς μεγάλη εθνική μειονότητα. Όσο πλατιά κι αν εφαρμοστεί η αποκέντρωση, θα βρεθούν παντού στις διάφορες περιοχές (κυρίως στις κοινότητες των πόλεων) διάφορες εθνότητες που κατοικούν μαζί, και ο δημοκρατισμός είναι ακριβώς εκείνος που παραδίνει την εθνική μειονότητα στα χέρια της εθνικής πλειονότητας. Όμως, όπως είναι γνωστό, ο Β. Ι. τηρεί εχθρική στάση απέναντι σε μια τέτοια ομοσπονδιακή κρατική συγκρότηση και απέναντι στην απεριόριστη αποκέντρωση που υπάρχει στην Ομοσπονδία της Ελβετίας. Και γεννιέται το ερώτημα: γιατί ο Β. Ι. έφερε σαν παράδειγμα την Ελβετία»;

Σχετικά με τη "δομή Σοβιετικού τύπου" (τέταρτο μέρος)

Η μία (και χρονολογικά πρώτη) αναφορά του Μαρξ σε κάτι που προσομοιάζει με τον "συνεταιρισμό/την ένωση/την κοινωνία/την κοινότητα ελεύθερων παραγωγών" που γνωρίζω εγώ βρίσκεται στο τμήμα "Προλετάριοι και κομμουνιστές" του Μανιφέστου του Κομμουνιστικού Κόμματος του 1847-8. Εκεί, στο τέλος του τμήματος, οι Μαρξ και Ένγκελς γράφουν:

Στη θέση της παλιάς αστικής κοινωνίας με τις τάξεις και τις ταξικές της αντιθέσεις έρχεται μια ένωση, όπου η ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός είναι η προϋπόθεση για την ελεύθερη ανάπτυξη όλων.

Σχετικά με τη "δομή Σοβιετικού τύπου" (τρίτο μέρος)

Κοινόβιο χίπις, ή "συνεταιρισμός ελεύθερων παραγωγών"

Πριν όμως πάμε στον ίδιο τον Μαρξ, είναι χρήσιμο να δούμε, σε έναν σχετικά ικανοποιητικό εποπτικό βαθμό τουλάχιστο, τι κατανόησαν διαχρονικά οι αναγνώστες του ότι είναι "η κοινωνία [ή ένωση, ή συνεταιρισμός] των ελεύθερων παραγωγών" ή τι είναι το συστατικό της στοιχείο, ο "ελεύθερος παραγωγός".

Στο άρθρο του Bestimmung, η ένωση αυτή περιγράφεται ως: "κοινωνία των ''ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών'' (σοσιαλισμός->κομμουνισμός)", δηλαδή, όπως τουλάχιστον το καταλαβαίνω εγώ, ως κάτι συνώνυμο με τον σοσιαλισμό στην μετάβασή του προς το ανώτερο στάδιο του κομμουνισμού (δεν μου είναι σαφές αν είναι επίσης συνώνυμη του κομμουνισμού για τον συγγραφέα).

Είδαμε όμως επίσης ότι για την "Αυγή", η "κοινωνία ελεύθερων παραγωγών", είναι "μια εξωκρατική δημιουργία και ένα επιχειρείν"--δηλαδή κάτι σαν την google, την Apple, και πολλές άλλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις που ξεκίνησαν από κουλ τύπους που είχαν όραμα το οποίο δεν καταλάβαιναν πιο συντηρητικοί και σκουέρ επιχειρηματίες. Ίσως ο Τζήμερος να βιάστηκε να βρίσει τον Μαρξ;

Θεωρώ εξαιρετικά άστοχο, ωστόσο, να αρκεστεί κανείς στο να καγχάσει το άρθρο της Αυγής για χυδαίο τσαρλατανισμό. Γιατί τότε θα χάσει την ευκαιρία να συνειδητοποιήσει ότι ως φράση, η "ένωση ελεύθερων παραγωγών" είναι τόσο αόριστη που κάλλιστα μπορεί να την ερμηνεύσει κανείς με πολύ διαφορετικούς τρόπους.

Σχετικά με τη "δομή Σοβιετικού τύπου" (δεύτερο μέρος)

Περνάω λοιπόν στο δεύτερο σημείο, το οποίο παραθέτω, και πάλι με έντονα στοιχεία στα σημεία στα οποία εγώ θα επικεντρωθώ:

8. Πρέπει να διακρίνουμε την κοινωνία των ''ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών'' (σοσιαλισμός->κομμουνισμός) από την κοινωνία των κρατικά εξαναγκασμένων συνεταιρισμένων παραγωγών (κρατικός σοσιαλισμός). Στη πρώτη περίπτωση ο δεσμός είναι εθελοντικός, και το κράτος απονεκρώνεται όσο αίρονται οι αντιθέσεις πνευματικής-χειρωνακτικής εργασίας και πόλης-χωριού (βλ. κέντρο-περιφέρεια), άρα έχουμε αυτό που οι Μάρξ-Ένγκελς ονομάζουν ''σοσιαλισμό'' ως πρώτη βαθμίδα κομμουνισμού. Στη δεύτερη περίπτωση, ο δεσμός των συνεταιρισμένων είναι κρατικά επιβεβλημένος, η απουσία από την εργασία τιμωρείται αυστηρά, μια κρατική, αποξενωμένη από τους παραγωγούς αναγκαιότητα επιβάλλει την επίτευξη οικονομικών και πολιτικών πλάνων αποφασισμένων από λίγους ειδικούς, κλπ. Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε πράγματι για ''συνεταιρισμό'', όμως ο σοσιαλισμός ως κοινωνικός συνεταιρισμός σημαίνει πως δεν υπάρχει η επιβολή, όχι απλά ενός εξωτερικού κράτους πάνω στην κοινωνία, αλλά και της ''Αγοράς'' πάνω στον συνεταιρισμό, με την ιδιαίτερη οικονομική βία που αυτή ασκεί.

Σχετικά με τη "δομή Σοβιετικού τύπου" (πρώτο μέρος)

Διάβασα στο ιστολόγιο Bestimmung der Menschen ένα άρθρο με τίτλο "10 θέσεις για τη δομή 'σοβιετικού τύπου'", στο οποίο θεωρώ σημαντικό να τοποθετηθώ. Θα πρέπει όμως να διασαφηνίσω εισαγωγικά ορισμένα πράγματα σχετικά με αυτή την τοποθέτηση:

α) θα είναι άκομψα μακροσκελής, και λέω άκομψα επειδή κατά πάσα πιθανότητα θα είναι πολύ εκτενέστερη του αρχικού άρθρου, και μάλιστα χωρίς καν να συζητά την πλειοψηφία των σημείων του.

β) θα επικεντρωθεί σε ορισμένα μονάχα σημεία, αφενός γιατί έχει αρκετά πράγματα να πει για αυτά, και αφετέρου επειδή δεν έχω τις γνώσεις για να διατυπώσω επαρκείς και ικανοποιητικές για εμένα τοποθετήσεις απέναντι σε άλλα σημεία. Έτσι, για όσα σημεία δεν εκφράζω άποψη, θα πρέπει να ληφθεί ως δεδομένο ότι δεν είμαι σε θέση να το κάνω και όχι ότι αποφεύγω να το κάνω ή ότι εσκεμμένα περιορίζομαι σε κάποια σημεία.

γ) το συνολικό εγχείρημα εφορμά από την πεποίθηση ότι είναι ιδιαίτερα σημαντικό να συζητηθούν επισταμένα και ανοιχτά κάποια από τα ζητήματα που θίγει το άρθρο και κάποιες από τις τοποθετήσεις του, και όχι από κάποια διάθεση αντιπαράθεσης για την αντιπαράθεση, ή έστω ανακλαστικής υπεράσπισης της ΕΣΣΔ απέναντι σε οτιδήποτε, αλλά επειδή αντανακλούν πολύ ευρύτερες και διαχρονικές ερμηνευτικές τάσεις.