Ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός είναι μια οργανωτική μέθοδος που χρησιμοποίησαν οι Μπολσεβίκοι για να κάνουν τη Ρωσική Επανάσταση: "δημοκρατία στη συζήτηση, συγκεντρωτισμός στη δράση", μέσα σε μια στρατηγική της οικοδόμησης ενός "
κόμματος πρωτοπορίας."
Η οργανωτική μέθοδος με την οποία ο Λένιν έχτισε το κόμμα των Μπολσεβίκων ήταν αποτέλεσμα προσαρμογών στη βάση των παλιότερων επιτυχιών και αποτυχιών του εργατικού κινήματος στις συγκεκριμένες συνθήκες της Ρωσίας πριν τον Α' Παγκόσμιο. Για παράδειγμα, τα εργατικά συνδικάτα υποβάλλουν τις προτάσεις της ηγεσίας σε ψήφο σε μαζικές συγκεντρώσεις και μετά χρησιμοποιούν γραμμές πικετοφορίας για να επιβάλλουν την απόφαση της πλειοψηφίας. Οι
Κανόνες της Κομμουνιστικής Λίγκας και της
Διεθνούς Ένωσης Εργατών στον καιρό του Μαρξ βασίζονται στις ίδιες βασικές αρχές. Παρ' όλα αυτά, ήταν ο Λένιν που εφήυρε τον όρο και που ανέπτυξε τις αρχές ενός πειθαρχημένου, μαζικού, εργατικού πολιτικού κόμματος.
Υπάρχουν τρεις αλληλένδετες όψεις του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού: ο καθορισμός των μελών, η προλεταριακή (ή συμμετοχική) δημοκρατία, και η ενότητα στη δράση.
Ο καθορισμός των μελών: Οι διαφορετικοί οργανισμοί έχουν πολύ διαφορετικές αντιλήψεις για το στάτους του "μέλους". Μια μικρή ομάδα στρατιωτών πίσω απ' τις γραμμές του εχθρού έχει μια πολύ αυστηρή αντίληψη για το ποιους περιλαμβάνει, και κατά συνέπεια, μια πολύ αυστηρή έννοια για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις κάθε μέλους. Ένα ευρύ κοινωνικό κίνημα, απ' την άλλη, έχει μια θολή μόνο αντίληψη του ποιος είναι μέλος, και τα μέλη του έχουν μόνο περιορισμένη αφοσίωση. Ο Λένιν επεξεργάστηκε τις αρχές του Δημοκρατικού Συγκεντρωτισμού σε σχέση με το εργατικό Πολιτικό Κόμμα, το οποίο δρα υπό συνθήκες παρανομίας, και επέμεινε συνεπώς για πολύ ξεκάθαρα κριτήρια για τη συμμετοχή ως μέλος -- τη συμφωνία με το κομματικό πρόγραμμα και την υποχρέωση εργασίας υπό τη διεύθυνση μιας από τις οργανώσεις του [Βλ. Λένιν, "
Ένα βήμα μπροστά, δύο βήματα πίσω."]
Είναι ξεκάθαρο πως τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των μελών διαφέρων ανάλογα με το κριτήριο της συμπερίληψης κάποιου ως μέλους. Από την άλλη πλευρά, είτε η οργάνωση είναι συνδικάτο, είτε κοινωνικό κίνημα, είτε μυστική κομματική ομάδα, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των μελών, είτε είναι πολλά είτε λίγα, πρέπει να βρίσκονται "σε ισορροπία."
Προλεταριακή (ή συμμετοχική) δημοκρατία: Οι αρχές της
προλεταριακής δημοκρατίας έλαβαν την πιο αντικειμενική τους ιστορική ανάδειξη στην Παρισινή Κομμούνα. Όπως την περιγράφει ο Λένιν στο
Κράτος και επανάσταση, η προλεταριακή δημοκρατία εξυπακούει την ευρύτερη, πιο δημοκρατική και πιο εξαντλητική συζήτηση πριν από κάθε απόφαση, δίνει έμφαση στο δικαίωμα του λαού να καθορίσει μόνος του τη δράση του, και αντιτίθεται στον διαχωρισμό νομοθετικών και εκτελεστικών κλάδων, δηλαδή στον διαχωρισμό εργασίας ανάμεσα στην διοίκηση και την εργασία, τη θεωρία και την πρακτική. Κατά συνέπεια, ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός εξυπακούει ότι μια οργάνωση πρέπει να είναι έτσι δομημένη ώστε να δίνει την δυνατότητα κάθε μέρους της οργάνωσης να συμμετέχει στον καθορισμό πολιτικών που σχετίζονται με τις δικές τους ευθύνες.
Ενότητα στη δράση: Η ενότητα είναι βασικό ζήτημα επιβίωσης για την εργατική τάξη, αλλά είναι στη φύση μιας καταπιεσμένης τάξης, εφόσον σκοπεύει να χειραφετηθεί, το ότι η ενότητα δεν μπορεί να επιτευχθεί με "διαταγές από πάνω", αλλά μπορεί να βασιστεί μόνο στη συμφωνία και στην αφοσίωση που επιτυγχάνεται με τα μέσα της προλεταριακής δημοκρατίας, ανάμεσα σε μέλη των οποίων η αφοσίωση στην οργάνωση συνάδει με τα δικαιώματά τους μέσα σ' αυτή. Όταν αποφασίζεται μια πολιτική μέσω παρατεταμένης και ολοκληρωμένης συζήτησης ανάμεσα σ' αυτούς που πρέπει να την κάνουν, τότε η ενότητα στη δράση επιτυγχάνεται εύκολα. Όμως η "δράση" εξυπακούει αναπόφευκτα την ύπαρξη εμποδίων που δεν είχαν προβλεφθεί και αλλαγών οι οποίες απαιτούν άμεση και συντονισμένη ανταπόκριση. Είναι αναπόφευκτο ο αποτελεσματικός συντονισμός στη δράση να προϋποθέτει ηγεσία, στην οποία να υπάρχει υπακοή χωρίς συζήτηση. Συνεπώς, η ενότητα στη δράση περιλαμβάνει απαραίτητα την αποδοχή της ηγεσίας. Αυτό είναι το πρόβλημα που έχει δημιουργήσει τα περισσότερα παράπονα και διχνογνωμίες μέσα στο εργατικό κίνημα. Βλ. τα πρώτα κεφάλαια του "
Αριστερισμός, η παιδική αρρώστια του κομμουνισμού" του Λένιν.
Η ισορροπία ανάμεσα στον συγκεντρωτισμό και τη δημοκρατία: Μια μικρή ομάδα στρατιωτών που δέχονται τα πυρά του εχθρού θα έκανε λάθος αν υπέβαλλε την τακτική της σε εξαντλητική συζήτηση -- ο ολοκληρωτικός συγκεντρωτισμός είναι η καλύτερη πολιτική, με ένα μέλος να αναλαμβάνει την ευθύνη να δώσει οδηγίες. Από την άλλη πλευρά, ένα συνδικάτο που αποφασίζει αν θα δεχτεί ή όχι την προσφορά του αφεντικού ή θα συνεχίσει την απεργία μπορεί και πρέπει να πάρει όσο χρόνο είναι απαραίτητο για να βεβαιωθεί ότι κάθε μέλος της απεργίας συμφωνεί για το τι πρέπει να γίνει: η ημερήσια διαταγή είναι
η συναινετική λήψη αποφάσεων και οι "αρχηγοί" πρέπει να παραμερίζουν εθελοντικά τον εαυτό τους.
Έτσι, η ισορροπία ανάμεσα στη δημοκρατία και τον συγκεντρωτισμό πρέπει να αλλάζει ανάλογα με τις συνθήκες.
Η υπερβολικά πολλή δημοκρατία στη δράση οδηγεί στην αποδιοργάνωση και την σύγχυση, και συνήθως στην ήττα· ο υπερβολικός συγκεντρωτισμός στη συζήτηση οδηγεί στον γραφειοκρατισμό, στις κακές αποφάσεις, και στην απώλεια της αφοσίωσης ανάμεσα στα μέλη.
Μτφρ.: Lenin Reloaded
