Αινίγματα για μελλοντικούς ιστορικούς

Αρχική δημοσίευση, Lenin Reloaded, 6 Νοέμβρη 2013.

Ι. Θυμήσου να ξεχάσεις ότι δεν θυμάσαι τίποτα

Σήμερα, 6 Νοέμβρη, ήταν η μέρα μιας γενικής απεργίας που σημαδεύτηκε από την εξαφάνιση της ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ και την μοναχική επιμονή του ΠΑΜΕ. Χθες, 5 Νοέμβρη, ήταν η παγκόσμια μέρα του κινήματος των τύπων που φοράνε μάσκες Guy Fawkes. Το TVXS, όπου πληροφορήθηκα για το θέμα, έχει αναλυτικό ρεπορτάζ από τις συγκεντρώσεις τους σε διάφορες πόλεις του κόσμου, όπου, όπως γράφει, κατέβηκαν "για να εκφράσουν την αντίθεση τους στο παγκόσμιο πολιτικοοικονομικό σύστημα", το οποίο προφανώς δεν έχει όνομα άλλο από "παγκόσμιο πολιτικοοικονομικό σύστημα", ή, επί το απλούστερον, "σύστημα." Για να γιορτάσει δε με τις δέουσες τιμές το παγκόσμιο κίνημα των τύπων με τις μάσκες Guy Fawkes κόντρα στο σύστημα, το TVXS ανέβασε και ιστορικό ρεπορτάζ για τον ορίτζιναλ Guy Fawkes.

CIAισθητική

Από πίνακα του Jackson Pollock

Για το γεγονός ότι η CIA χρηματοδότησε και στήριξε, στα πλαίσια του Ψυχρού πολέμου, την προώθηση και κριτικο-θεωρητική νομιμοποίηση του λεγόμενου "αφηρημένου εξπρεσιονισμού", οι πηγές είναι πολλές και το θέμα πολυσυζητημένο στις ΗΠΑ εδώ και πολλά χρόνια (ενδεικτικά, 1, 2, 3, 4, 5, 6). Οι περισσότεροι από τους αναλυτές της εντυπωσιακής αυτής της πρωτοβουλίας της CIA για την στήριξη της αφηρημένης ζωγραφικής δεν παραλείπουν να παρατηρήσουν ότι η στήριξη αυτή γινόταν σε αντιπαράθεση με το αντίστοιχο Σοβιετικό αισθητικό ρεύμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Η αντιπαράθεση αυτή, με τη σειρά της, είχε την αισθητική μορφή της απόλυτης απελευθέρωσης της μορφής από το περιεχόμενο στον αφηρημένο εξπρεσιονισμό, ενάντια στην υπαγωγή της στο περιεχόμενο στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Έτσι, ενώ ο πίνακας της Ευδοκίας Ουσίκοβα, "Ο Λένιν με χωρικούς" του 1959, αναπαριστά με ρεαλιστική τεχνοτροπία τη σχέση της κομμουνιστικής πρωτοπορίας με την εκμεταλλευμένη μάζα των μουζίκων της ρωσικής επαρχίας, οι πίνακες που προώθησε η CIA (έργα των Πόλοκ, Ντε Κούνινγκ, Ρόθκο, κ.α) χαρακτηρίζονταν από την πλήρη απόσπαση του χρώματος από κάθε μιμητική χρήση, δηλαδή τον άκρατο φορμαλισμό, την ανάδειξη του καμβά και όχι της πραγματικότητας σε θεμέλιο της ζωγραφικής τέχνης. Ή αλλιώς, διαποτιζόταν από την έκθλιψη του αναφερόμενου (referent) από τον ζωγραφικό πίνακα και την εγκαινίαση της αυτοαναφορικότητας, της απόλαυσης του πίνακα που δεν αναφέρεται σε τίποτε παρά μόνο στον εαυτό του, του χρώματος που δεν συμβολίζει τίποτα αλλά κινητοποιεί τις διαθέσεις του θεατή βάσει της υλικότητάς του και των υλικών του ιδιοτήτων, του καμβά που αντικαθιστά τον κόσμο και τις κοινωνικές σχέσεις ως μοναδικό πλέον εφικτό θεμέλιο της αναπαράστασης.

Evdokiya Usikova, "Ο Λένιν με χωρικούς"

Είναι γνωστό ότι οι ΗΠΑ δεν κέρδισαν απλώς τον πολιτικό πόλεμο, αλλά και τον αισθητικό, όσο και αν ο δεύτερος ήταν, απ' τη σκοπιά της CIA, απλώς ένα εργαλείο για τον πρώτο: σήμερα ελάχιστοι άνθρωποι θεωρούν αισθητικά σημαντικά τα έργα του σοβιετικού σοσιαλιστικού ρεαλισμού, ενώ πάμπολλοι ειδικοί των τεχνών εκθειάζουν τα έργα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού. 

Είναι όμως ενδιαφέρον να αναλογιστεί κανείς αν ο ακραιφνής φορμαλισμός του αφηρημένου εξπρεσιονισμού ενδιέφερε την CIA μόνο στον βαθμό που μπορούσε να αντιπαρατεθεί στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Είναι ενδιαφέρον, με άλλα λόγια, αν αναλογιστεί αν δεν ήταν εξίσου στόχος της CIA και η προνομιακή μέχρι ένα ιστορικό σημείο σχέση του σοσιαλισμού με την αφηρημένη τέχνη, δηλαδή η διεθνής ορατότητα της σοβιετικής πρωτοπορίας του Μάλεβιτς, του Ροντσένκο, του Ελ Λιζίτσκυ και άλλων, και την ίδια στιγμή το κριτικό κύρος του κυβισμού, στον βαθμό που ο τελευταίος δεν είχε ποτέ απεμπολήσει την αναφορά του σε πολιτικό περιεχόμενο, αλλά αντίθετα έδειξε την ικανότητα να χρησιμοποιήσει την αφαίρεση για πολιτικούς σκοπούς ή να "αγκαλιάσει" παραδοσιακότερους κώδικες αναπαράστασης, ιδιαίτερα για ρητά πολιτικές χρήσεις:

Kazimir Malevich, "Χωριάτισσα με το παιδί της"

El Lissitzky, "O νέος άνθρωπος"

Kazimir Malevich, "Στιλβωτές πατωμάτων"

Pablo Picasso, "Guernica"

Pablo Picasso, Πορτραίτο του Ιωσήφ Στάλιν

Pablo Picasso,  Πορτραίτο του Νίκου Μπελογιάννη

  Pablo Picasso, "Σφαγή στην Κορέα" (για τις αμερικανικές θηριωδίες του 1950)

Εξίσου, αν όχι ακόμα περισσότερο ενδιαφέρον θεωρώ να θέσει κανείς το ερώτημα του κατά πόσο η "δομή συναισθήματος" του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, η δομή συναισθήματος δηλαδή που ανταποκρίνεται στην πλήρη απόσπαση της μορφής από κάθε περιεχόμενο, δεν θριαμβεύει ακόμα και σήμερα στο πεδίο όχι απλά της αισθητικής, αλλά της ίδιας της κυρίαρχης ιδεολογίας, εξυπηρετώντας τις στοχεύσεις της ίδιας αυτής CIA δεκαετίες μετά την επινόηση αυτού που αποκαλώ CIAισθητική. Προ λίγου καιρού, το ιστολόγιο Agkarra έθετε, σχετικά με την στήριξη μερίδας της λεγόμενης "αριστεράς" στο αντιδραστικότατο κίνημα του Χονγκ-Κονγκ, τον εξής προβληματισμό:

Μετά τα τόσα παραδείγματα, από τους εθνικόφρονες αγανακτισμένους, την Συρία, το Ιράκ, τους μεσοαστούς ‘’αγανακτισμένους’’ στην Βενεζουέλα, μέχρι και το ξώφθαλμα ακροδεξιό Ουκρανικό ‘’κίνημα’’ Μέινταν, θα νόμιζε κανείς ότι τόσοι και τόσοι επίδοξοι επαναστάτες και αριστεροί θα καταλάβαιναν έστω και κάτι στο πως να κρίνουνε ένα κίνημα, με ποιους όρους να βλέπουν τι διακυβεύεται σε έναν αγώνα. Θα νόμιζε κανείς ότι θα καταλάβαιναν επιτέλους ότι επειδή κάποιος/α βγήκε στο δρόμο με ένα πλακάτ και μια χαριτωμένη πολύχρωμη ομπρέλλα, επειδή έριξε μια πέτρα ‘’στους μπάτσους’’ (λες και οι αστοί ή οι φασίστες δεν μπορούν να ρίξουν πέτρες. Την τελευταία φορά που κάποιοι στην Κύπρο συγκρούστηκαν σφόδρα με αστυνομία και δακρυγόνα έξω από το Προεδρικό ήταν οι Ελαμίτες στα γεγονότα με το Μαρί….ζήτω η επανάσταση), δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάνει επανάσταση ή ότι ο αγώνας του είναι δίκαιος και δικός μας.

Τι επισημαίνει στην ουσία το άρθρο του Agkarra; Αυτό που έχω επισημάνει και εγώ παλιότερα, στο άρθρο μου "Για τη διαμόρφωση των θεμελιακών όρων ενός κινήματος: Μορφικός και ταξικός χαρακτήρας ιστορικά": ότι δηλαδή, όταν στην πολιτική αυτονομείς εντελώς τη μορφή από το περιεχόμενο, όταν εκφέρεις πολιτικές κρίσεις και διαπιστώσεις βασισμένος σε μια φετιχοποιημένη πριμοδότηση της "μορφής" που υποτίθεται ότι έχει ένα προοδευτικό κίνημα (έχει μαζικότητα, νεολαία και συγκρούεται με την αστυνομία), χωρίς κανένα ενδιαφέρον για το απτό του προγραμματικό περιεχόμενο και την απτή του ταξική σύνθεση, τότε απλώς κάνεις τη δουλειά της CIA δωρεάν και με "αριστερή προβιά". Αλλά δεν είναι αυτή η συνήθεια που έγινε λατρεία ήδη μέρος της "δομής συναισθήματος" που επέτρεψε ο αφειδώς επιχορηγούμενος αισθητικός θρίαμβος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, η ευρύτατη στους δυτικούς κριτικούς κύκλους αποδοχή της CIAισθητικής;

Οι δύο όψεις του κυνισμού, ή η "Όπερα της Πεντάρας" ως οδηγός για δύσκολους καιρούς

Γερμανοί και Αυστριακοί ανάπηροι του Πρώτου Παγκοσμίου κατά την επιστροφή στις πατρίδες τους (απ' το οπτικό υλικό που συνόδευσε την ομιλία)

Οι δύο όψεις του κυνισμού, ή η Όπερα της Πεντάρας ως οδηγός για δύσκολους καιρούς

Ομιλία στον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου, 22/11/2013

Η ιστορία λέει πως Η όπερα της πεντάρας, στα γερμανικά Η Όπερα των τριών γροσιών, πήρε το όνομά της από τον φίλο του Μπέρτολτ Μπρεχτ, τον γερμανο-εβραίο συγγραφέα Λέον Φόιχτβανγκερ, καθώς ολοκληρώνονταν οι πρόβες. Ο τίτλος, που άρεσε αμέσως στον Μπρεχτ και τους άλλους συντελεστές της παράστασης, είναι βέβαια σαρκαστικός. Στο βαθμό που αυτοπαρουσιαζόταν ως “όπερα”, το έργο παρέπεμπε ειρωνικά σ’ ένα εμβληματικά αστικό είδος τέχνης, στολισμένο με πολυμελείς ορχήστρες, αστέρες των λυρικών σκηνών, λαμπρές σάλες και μεγαλοαστικά και αριστοκρατικά ακροατήρια· στην πράξη, παρουσίαζε ένα μείγμα οπερέτας, τζαζ και μουσικής καμπαρέ για να αφηγηθεί μια ιστορία από τη ζωή του λεγόμενου “λούμπεν” προλεταριάτου, και ειδικότερα του υπόκοσμου δύο φιλόδοξων μεγαλοεγκληματιών, των διεφθαρμένων συνεργατών τους στον κρατικό μηχανισμό, και των ζητιάνων, μικροκακοποιών και εκδιδόμενων γυναικών που αποτελούν τους “υπαλλήλους” τους. Φέρνοντας μαζί την “όπερα” και το φάσμα της εξαθλίωσης του λεγόμενου “περιθωρίου” λοιπόν, ο τίτλος που πρότεινε ο Φόιχτβανγκερ αντανακλούσε την επιδεικτική, κυριολεκτική και μεταφορική, “φτήνεια” ενός έργου που προβάλλει, χωρίς καμία ηθικοπλαστική διάθεση, τη σεξουαλική ωμότητα, τα εξαχρειωμένα ήθη, το έγκλημα, το ψέμα, την απάτη, την προδοσία και τη γενική κατάπτωση αξιών. Η “Όπερα” είναι ένα έργο “τόσο φτηνό που και ζητιάνου βαλάντιο το σηκώνει”, όπως μας λέει ο αφηγητής στον Πρόλογο, και συνάμα ένα έργο ενσυνείδητα απογυμνωμένο από υψηλά συναισθήματα, από τραγικό μεγαλείο, από ηρωϊσμό ή έρωτα—εν ολίγοις, από οτιδήποτε υποτίθεται πως συνιστά την υπερβατική σφαίρα στην οποία κινείται η υψηλή τέχνη.

"Πρόκειται για έναν κόσμο από όπου έχει αποκλεισθεί τελείως το στοιχείο της έκπληξης"

Η φράση είναι του Στέφανου Κασιμάτη της "Καθημερινής", και αφορά τον "κόσμο" του "Ριζοσπάστη." Είναι μια ενδιαφέρουσα φράση. Ενδιαφέρουσα γιατί καταγράφει, ως στοιχείο κριτικής, την απουσία στον "Ριζοσπάστη" ενός στοιχείου που πράγματι η μαζική κουλτούρα του αστικού πολιτισμού εκτιμά όσο λίγα: οι ταινίες της ανταγωνίζονται η μία την άλλη σε "surprising endings" (απρόσμενες καταλήξεις), η μουσική της προσπαθεί να εκπλήξει με κάθε είδους ενδυματολογικό και συμπεριφορικό εφέ τον ακροατή ώστε να τον κάνει να ξεχάσει το πόσο προβλέψιμη και προκάτ είναι, και ακόμα και η πολιτική (περιλαμβανομένου του "εκλογικού ντέρμπι") αναπαρίσταται με όρους κάποιου είδους χολυγουντιανής ταινίας ή συναρπαστικού ποδοσφαιρικού αγώνα, γεμάτη "σεισμούς", "τσουνάμι", "ανατροπές", "κεραυνούς εν αιθρία", "εκπληκτικές αποκαλύψεις" και τα τοιαύτα κοσμολογικά, μετεωρολογικά και θριλερικά.

Neue ukrainische Kunst II: Ευρωναζιστικό Κιτς

Εικόνα 1: Igor Pereklita «Είμαι Κόρη τού Μπαντέρα! Είμαι Ουκρανή Κοπέλα!» (2007)

Η Ουκρανική Τέχνη—Danielle Bleitrach 1, 2

Ευθύς εξαρχής οφείλω να πω ότι δύσκολα θα μπορούσα να αποφανθώ θετικά όσον αφορά την αισθητική αξία των «δημιουργών» τού Κίεβου, έχοντας άλλωστε ήδη επικρίνει την [πρόσφατη] έκθεση όπου ο «Ρώσος» απεικονιζόταν έγκλειστος σε κλουβί σαν να επρόκειτο για ζώο τού ζωολογικού κήπου.

Walter Benjamin-Επιστημο-Κριτικός Πρόλογος (Ursprung des deutschen Trauerspiels, 1928)

Walter Benjamin

Επιστημο-Κριτικός Πρόλογος
(αποσπάσματα)

Ursprung des deutschen Trauerspiels, 1928

Πηγή: Συμβολή στην κοινωνική αυτοαξιοποίηση

Είναι χαρακτηριστικό της φιλοσοφικής συγγραφής ότι πρέπει συνεχώς να αντιμετωπίζει το ζήτημα της αναπαράστασης. Στην τελειωμένη της μορφή, η φιλοσοφία –είναι αληθές– θα προσλάβει την ποιότητα του δόγματος, αλλά αυτό δεν ερείδεται επί της δύναμης της απλοϊκής σκέψης να προσδώσει μια τέτοια μορφή. Το φιλοσοφικό δόγμα βασίζεται στην ιστορική κωδικοποίηση. Δεν μπορεί εκ τούτου να αποκληθεί more geometric (γεωμετρικός τρόπος). Όσο ευκρινώς τα μαθηματικά καταδεικνύουν, ότι η ολοκληρωτική εξάλειψη του προβλήματος της αναπαράστασης –το οποίο το καυχιέται κάθε καθώς πρέπει διδακτικό σύστημα– είναι το σημάδι της αληθινής γνώσης, τόσο τελειωτικά θα αποκαλύπτουν την αποκήρυξη εκείνης της περιοχής της αλήθειας, προς την οποία η γλώσσα κατευθύνεται. Το μεθοδολογικό στοιχείο στα φιλοσοφικά σχέδια δεν είναι απλά κομμάτι του μηχανισμού διδασκαλίας τους. 

Peter Weiss, "Άσμα για το σκιάχτρο της Λουσιτανίας" (ΙΙ)

Ιστορική φωτογραφία του 1962

«Η γη πρέπει να ανήκει σε όποιους την καλλιεργούν

Τα σπίτια πρέπει να κατοικούνται από εκείνους που τα χτίζουν»

Peter Weiss, "Άσμα για το σκιάχτρο της Λουσιτανίας" (Ι)

Rui Mingas - "Monagambé"

António Jacinto (1924-1991)

ΜΟΝΑΓΚΑΜΠΑ

Σ' αυτό το μεγάλο κτήμα δεν υπάρχει βροχή

ειν' ο ιδρώτας του μετώπου μου που ποτίζει τη συγκομιδή:

Γλώσσες

Στην σύγχρονη πολιτική κοινωνία, υπάρχουν κατά βάση τρεις γλώσσες: η γλώσσα της κυβέρνησης (όποια κι αν είναι αυτή), η γλώσσα της αντιπολίτευσης (επίσης, όποια κι αν είναι αυτή), και η γλώσσα της εργατικής τάξης. Υπάρχουν δηλαδή, μιλώντας σχηματικά, τρεις γλώσσες και δύο τάξεις.

Η γλώσσα της κυβέρνησης (της όποιας κυβέρνησης) είναι ενιαία. Αυτό επιβάλλεται από τον ίδιο τον διευθυντικό ρόλο της κυβέρνησης, την διοικητική της αποστολή. Η γλώσσα αυτή είναι γλώσσα-φανφάρα. Όταν την διαβάζεις, ακούς τρομπόνια, τούμπες, μεγάλα πνευστά. Είναι γλώσσα γεμάτη αέρα, πεπιεσμένο και εμβατηριακό. Οι λέξεις δεν στέκονται κάτω, πάνω στην νοητή γραμμή μιας πρότασης, αλλά στροβιλίζονται σαν σερπαντίνες και κομφετί, και τα κενά ανάμεσά τους είναι αχανή, έτσι, που κάθε φορά που πας να πιάσεις μια λέξη πιάνεις ένα κενό. Κι επειδή οι λέξεις είναι οι ίδιες, ούτως ειπείν, αεράτες, στο τέλος αίρεται και η διαφορά του μεσοδιαστήματος από τις λέξεις, και όλος ο λόγος γίνεται μεσοδιάστημα και αναμονή, κι εσύ περιμένεις έξω απ' το κείμενο σαν βαριεστημένος συγγενής ασθενούς να μάθεις τη διάγνωση: θα ζήσει το έθνος γιατρέ μου; Η οικονομία, θα ανακάμψει; Απάντηση παίρνεις, αλλά με τον ήχο συγχορδίας βαρυστομαχιασμένων πνευστών, και δεν μπορείς να την μεταφράσεις σε ανθρωπολαλιά.

Εξευμενίζοντας τον καπιταλισμό με πουλοβεράκια και τσεβρέδες: Για να μην χάνει επαφή με τα κινήματα η ελληνική αριστερά τώρα που η χώρα έγινε unhip

Ως τώρα, η φιλοσοφία προσπάθησε να κατανοήσει τον κόσμο.
Το ζήτημα είναι να κάνεις κανα κροσεδάκι.
Αγνώστου αριστερού ακτιβιστή

Πουλοβεράκι-ζιπουνάκι στον άγριο ταυρούλη του καπιταλισμού, Wall Street. Τώρα είναι ένας πολύχρωμος αγκαλίτσας

Ένα τρυφερό και χνουδωτό τανκ-ροζουλίνι. Ιδανικό για καταστολή αν έρθουν οι χιπστεροαριστεροί στην εξουσία

Αισθητική παρέμβαση

Αγαπητό Ίσκρα,

Βρίσκω την αισθητική του εξωφύλλου του βιβλίου του Νίκου Ιγγλέση που διαφημίζετε:

υπερβολικά αφηρημένη και υπαινικτική. Το εξώφυλλο περιορίζεται στην αναπαράσταση του χάρτη της νότιας Ευρώπης, ενός γερμανικού αετού με το έμβλημα του ευρώ, συρματοπλεγμάτων γύρω από τα αστέρια της ΕΕ, ιστιοφόρου με τις σημαίες Ελλάδας και Κύπρου και σκάφος τη δραχμή (Ένωσις ολέο!), και του γαλάζιου του Αιγαίου της πατρίδος μας. Λείπουν τα φωτομοντάζ της Μέρκελ ως Ες-Ες, η γερμανική μπότα, το πορτραίτο του Καραϊσκάκη, φωτογραφίες από την πλατεία Συντάγματος, βατραχοπέδιλα, παρεό, ομπρέλες θαλάσσης, ο Πέτρος ο πελεκάνος, ο Παναγιώτης Λαφαζάνης, τρία παιδιά Βολιώτικα, το Σούλι, και το χαστούκι του Αλέξη στον Όλι Ρεν.

Αυτές οι ελλείψεις νιώθω πως υποβαθμίζουν κάπως τη σοβαρότητα και το κύρος της έκδοσης. 

Ελπίζω να διορθωθεί το εξώφυλλο άμα τη ανατυπώσει του έργου.

LR

Ο Στάλιν για τα έργα του Μπουλγκάκοφ και όχι μόνο

ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟΝ ΜΠΙΛΛ-ΜΠΕΛΟΤΣΕΡΚΟΦΣΚΙ

σ. Μπιλλ-Μπελοτσερκόφσκι !

Σας γράφω με μεγάλη καθυστέρηση. Μα κάλλιο αργά, παρά ποτέ.

Χιπστερισμός, το ανώτατο στάδιο του μεταμοντερνισμού (Agkarra)

”Όχι τυχαία και τα δυο μεγάλα έργα της ωριμότητας του Μαρξ, που επιχειρούν να παρουσιάσουν την καπιταλιστική κοινωνία στο σύνολο της και να δείξουν το βαθύτερο χαρακτήρα της, αρχίζουν με την ανάλυση του εμπορεύματος. Πράγματι, δεν υπάρχει πρόβλημα σ’αυτή τη βαθμίδα ανάπτυξης της ανθρωπότητας που να μην παραπέμπει, σε τελευταία ανάλυση, σ’αυτό το ζήτημα και η λύση του να μην πρέπει να αναζητηθεί στη λύση του αινίγματος της δομής του εμπορεύματος.[...] πράγματι, μπορεί να ανακαλυφθεί στη δομή της εμπορευματικής σχέσης το μοντέλο όλων των μορφών αντικειμενοποίησης και όλων των αντίστοιχων σ’αυτές μορφών της υποκειμενικότητας στην αστική κοινωνία”.

Γκ. Λούκατς, Ιστορία και ταξική συνείδηση

Pornaesthetics

Δώσε μου πάθος. Βάλε μια φωτιά στην άκρη μου και άστην να δούμε μέχρι πού θα με φτάσει. Σκάλισέ με ως το κόκαλο, παίδεψέ με μέχρι να πω έλεος, τύφλωσέ με, ξαναδώσε μου το φως μου με ένα άγγιγμα, γίνε η γκόμενα που θα μου γαμήσει το μυαλό, ρε γαμώτο! Αλλιώς, τι πνευματικός άνθρωπος είσαι;

Ο. Ιωάννου, Protagon

Fredric Jameson-Ολότητα και "ολοκληρωτισμός" ΙΙΙ

Fredric Jameson

Μεταμοντερνισμός ή, η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού

Μτφρ. Lenin Reloaded

[...]

Στον παλιό καιρό, η αφαίρεση ήταν αναμφίβολα ένας απ' τους στρατηγικούς τρόπους με τους οποίους τα φαινόμενα, ιδιαίτερα τα ιστορικά φαινόμενα, μπορούσαν να ανοικειωθούν, να αναδειχθούν στην ξενότητά τους. Όταν είμαστε βυθισμένοι στο άμεσο --την χρόνο με τον χρόνο εμπειρία των πολιτισμικών και πληροφοριακών μηνυμάτων, των διαδοχικών γεγονότων, των άμεσων προτεραιοτήτων-- η απότομη απόσταση που μας προσφέρει μια αφηρημένη έννοια, ένας πιο οικουμενικός χαρακτηρισμός των κρυφών συγγενειών ανάμεσα σε φαινομενικά αυτόνομες και άσχετες μεταξύ τους σφαίρες, καθώς και των ρυθμών και των αδήλωτων αλληλουχιών των πραγμάτων τα οποία συνήθως θυμόμαστε ένα-ένα, αποσπασματικά, είναι ένα μοναδικό μέσο, ιδιαίτερα με δεδομένο το γεγονός ότι η ιστορία των αμέσως προηγούμενων ετών είναι πάντα αυτό που μας διαφεύγει περισσότερο.

[...]

Για το πρόβλημα της ολότητας

1. Το πρόβλημα της ολότητας είναι ένα πρόβλημα γνωσιολογικό και επιστημολογικό, αφορά δηλαδή το πολύ πραγματικό ζήτημα της αναζήτησης πληρέστερων και άρα και πιο πολύπλοκων μοντέλων χαρτογράφησης του κόσμου και των ορίων αυτής της αναζήτησης· είναι ένα πρόβλημα αισθητικό, αφορά δηλαδή την αναζήτηση μορφών ικανών να αντικατοπτρίσουν σημαντικές αλλαγές και μετατοπίσεις στην γνωσιακή χαρτογράφηση του κόσμου και της ανθρώπινης εμπειρίας που εισάγουν περισσότερες διαστάσεις και επιπλοκές σε προηγούμενες συλλήψεις αυτών των δύο· και είναι ένα πρόβλημα πολιτικό.

2. Ως πολιτικό πρόβλημα, το πρόβλημα της ολότητας αναλύεται άμεσα στο πρόβλημα της σχέσης στρατηγικής και τακτικής. Με άλλα λόγια, η θεώρηση της ολότητας ως κριτηρίου πάνω στο οποίο οφείλει να βασίζεται η πολιτική σκέψη συνεπάγεται άμεσα το εφικτό της ανατροπής μιας δεδομένης ολότητας ως στρατηγικού ορίζοντα. Αντίστροφα, η απόρριψη της αναζήτησης της ολότητας συνεπάγεται, εξίσου νομοτελειακά, την απόρριψη του στόχου μιας τέτοιας ανατροπής του συστήματος ως ανέφικτου και συνάμα ανεπιθύμητου, και άρα την πριμοδότηση των μικρής κλίμακας στόχων της τακτικής πάνω από αυτόν της στρατηγικής.

Μπόλεκ και Λόλεκ

Valentina Savelieva, Γιορτή, 1970

Στο 902 σχολιάστηκε η πιο κάτω φράση του Αλέξη Τσίπρα στη Βουλή:

"Εκπέμψατε παρανόμως και από ιδιωτικό στούντιο ένα πειρατικό σήμα, που εκθέτει τη χώρα διεθνώς, με αισθητική που παραπέμπει στα κανάλια της Σοβιετικής Ένωσης της δεκαετίας του 1970 και στα κινούμενα σχέδια του Μπόλεκ και Λόλεκ."

Το επίκεντρο του σχολιασμού ήταν η απαξία των πολωνικών κινουμένων σχεδίων -- τα οποία παρεμπιπτόντως θυμάται η γενιά μου, αλλά μάλλον δεν πρόλαβε ποτέ ο Τσίπρας. Αλλά νομίζω ότι ο εστιασμός αυτός είναι λανθασμένος. Δεν είναι η αναφορά στον Μπόλεκ και τον Λόλεκ το ενδιαφέρον στοιχείο της τοποθέτησης αλλά η αναφορά σε "αισθητική" της ΕΣΣΔ (δεκαετίας 1970, λέει ο Τσίπρας).

Αλλά ποια είναι η "αισθητική της ΕΣΣΔ" και τι γνωρίζει για αυτήν ο Αλέξης Τσίπρας;

Σημείωμα για την αισθητική και πολιτική μεθοδολογία της ανάρτησης "Life 0"

Φαίνεται γελοίο να γράφεις ένα ξεχωριστό σημείωμα για της "αισθητική και πολιτική μεθοδολογία" μιας ανάρτησης στην οποία δεν έχεις γράψει ούτε μια λέξη. Ωστόσο, οι ίδιοι οι σκοποί αυτής της μεθοδολογίας ήταν τέτοιοι ώστε να μην επιτρέπουν κάποια επεξηγηματική παρέγκλιση: το κείμενο έπρεπε να εμφανιστεί μόνο του, χωρίς εξηγήσεις για την λογική της μεθόδου ανακατασκευής του και τις στοχεύσεις της.

Το σύντομο άρθρο για τον Σακκά που δημοσιεύτηκε στη Lifo (κάποιου Βαγγέλη Μακρή, δεν τον γνωρίζω) χρησιμοποιεί ένα βασικό επιχείρημα για να αποκρύψει την κρατική βαρβαρότητα και το κουρέλιασμα κάθε έννοιας "κράτους δικαίου" πίσω από την κατάσταση που έχει διαμορφωθεί: αυτό το επιχείρημα, όπως συνηθίζεται στα έντυπα τύπου Lifo, δεν εμφανίζεται ως "χυδαία λαϊκίστικο" ("άστε τον να πεθάνει τον αλήτη") αλλά ως "κριτικά ενσυνείδητο". Ο εκφασισμός μιας κοινωνίας, το έχω αρκετά φορές επισημάνει, περνάει και μέσα από μια διαδικασία σύμφωνα με την οποία η "κριτική ενσυνειδητότητα" ταυτίζεται με τον κυνισμό. Και αυτός ο κυνισμός δεν είναι μια αφηρημένη προδιάθεση. Είναι η υποκειμενική μετάφραση της αντικειμενικής βούλησης της αστικής εξουσίας να κρατηθεί στη θέση της ακόμα και αν για να το κάνει χρειαστεί να ερειπώσει τον κόσμο. Εν προκειμένω, ήταν απαραίτητo να φανεί ότι ένα επιχείρημα για τον κυνισμό της λογικής του θεάματος (αυτό χρησιμοποιεί ο Μακρής για τους δικούς του πολιτικούς σκοπούς) είναι το ίδιο ενταγμένο στον κυνισμό της λογικής του θεάματος. Με άλλα λόγια, ο "κανιβαλισμός" στον οποίο παραπέμπει από ανώτερη, υποτίθεται, συνειδησιακή θέση το κείμενο, έπρεπε να εγγραφεί πίσω στο ίδιο το κείμενο, ή μάλλον να αναδειχτεί ως η κρυφή διάσταση του κειμένου. Η κυνική εμπορευματοποίηση της "κριτικής ενσυνειδητότητας" έπρεπε να αναδειχτεί με τρόπο κριτικά ενσυνείδητο.

Fredric Jameson-Μεταμοντερνισμός ή, η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού (αποσπάσματα)

Fredric Jameson

Μεταμοντερνισμός ή, η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού 

Duke University Press/Verso, 1991

Μτφρ.: Radical Desire

Ας ξεκινήσουμε με ένα από τα κανονικοποιημένα έργα του υψηλού μοντερνισμού στην εικαστική τέχνη, τον γνωστό πίνακα των χωριάτικων παπουτσιών που φιλοτέχνησε ο Βαν Γκογκ -- παράδειγμα, που, όπως μπορείτε να φαναστείτε, δεν διαλέχτηκε ούτε αθώα ούτε τυχαία. Θέλω να προτείνω δύο τρόπους ανάγνωσης αυτού του πίνακα, οι οποίοι ανακατασκευάζουν, κατά κάποιο τρόπο, την πρόσληψη του έργου σε μια διαδικασία δύο σταδίων ή δύο επιπέδων.

Πρώτα θέλω να προτείνω ότι αν δεν θέλουμε αυτή η χιλιοαντιγραμμένη εικόνα να ολισθήσει στο επίπεδο της απλής διακόσμησης, είμαστε υποχρεωμένοι να ανακατασκευάσουμε κάποια αρχική κατάσταση μέσα από την οποία αναδύεται το εντελές έργο. Εάν αυτή η κατάσταση --που έχει εξαφανιστεί στο παρελθόν-- δεν ανακατασκευαστεί με κάποιο τρόπο νοητικά, ο πίνακας θα παραμείνει ένα αδρανές αντικείμενο, ένα πραγμοποιημένο προϊόν που θα είναι αδύνατο να συλληφθεί ο ίδιος ως συμβολική πράξη, ως πράξις [ελληνικά στο πρωτότυπο] και ως παραγωγή.

Η στιγμή της οικουμενοποίησης

Από τη φύση του, κανένας εργατικός αγώνας δεν είναι σε θέση να αρθρώσει άμεσα έναν οικουμενικό λόγο, ένα λόγο που να συγκινεί και να συνεπαίρνει την μεγάλη πλειοψηφία των εργαζομένων μιας χώρας ή και αυτών σε άλλες χώρες· ο άμεσος λόγος ενός εργατικού αγώνα αφορά αναγκαστικά συγκεκριμένα, και για τον λόγο αυτό επιμέρους αιτήματα. 

Όμως κάθε εργατικός αγώνας, οσοδήποτε απομακρυσμένος και αν είναι από την καθημερινή εμπειρία της πλειοψηφίας, οσοδήποτε περιθωριοποιημένος και αν είναι μιντιακά, γεωγραφικά, γεω-κοινωνικά, φυλετικά, κλπ, εμπερικλείει ως δυνατότητες στιγμές οικουμενοποίησης, στιγμές κατά τις οποίες ο συγκεκριμένος και επιμέρους χαρακτήρας του υποχωρεί μπροστά στο δράμα του οικουμενικού. 

Ενώ στο άμεσο επίπεδο ο κεντρικός ρόλος ανήκει σε αιτήματα, διεκδικήσεις και μορφές πίεσης και διαπραγματεύσεων, η στιγμή της δυνητικής οικουμενοποίησης χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση αρετών και παθών που έχουν έναν αυθόρμητα και οργανικά πανανθρώπινο χαρακτήρα: στέρηση, πείνα, καταπίεση, τρομοκρατία και φόβος από τη μία πλευρά, αντοχή, αξιοπρέπεια, πείσμα, θάρρος, ηρωισμός, πόθος για την ελευθερία και την ισότητα από την άλλη. 

Η στιγμή της οικουμενοποίησης είναι μια στιγμή κατά την οποία οι πιο κοινωνικά αποσιωπημένες και περιθωριοποιημένες υπάρξεις αποκαλύπτονται ως οι υπάρξεις που συμπυκνώνουν την ουσία της κατάστασης της ύπαρξης των πολλών, τις ως τότε ανομολόγητες ή σιωπηλές υποχωρήσεις, ταπεινώσεις και συντριβές τους, την ελάχιστη φλόγα του πόθου τους για αυτο-επικύρωση της ύπαρξης, για όρθωμα αναστήματος, για διεκδίκηση της ζωής και της ευτυχίας σ' αυτόν --τον μόνο-- κόσμο.