Κυριακή, 31 Μαΐου 2015

Γ. Λαμπρινίδης-Προσέγγιση του φαινομένου της φτώχειας στην Ελλάδα: Πρόλογος

Προσέγγιση του φαινομένου της φτώχειας στην Ελλάδα:
Απόλυτη μέτρηση στη βάση των αναγκών

Πρόλογος για την αναδημοσίευση

Στις 5 Μαΐου 2015, μια ανάρτηση σε αυτό εδώ το ιστολόγιο προκάλεσε έντονη συζήτηση για το θέμα των αναγκών, του προσδιορισμού τους, των διακρίσεών τους και της επίδρασης που έχουν αυτές στη διαμόρφωση των διεκδικήσεων. Το ζήτημα αυτό είναι μεγάλης θεωρητικής και πρακτικής σημασίας σε κάθε περίοδο, αλλά αποκτά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στην περίοδο που διανύουμε. Με αυτήν την αφορμή, και με τη πρόθεση να πλατύνει και να βαθύνει η συζήτηση για τις ανάγκες, αναδημοσιεύεται η έκθεση για την προσέγγιση του φαινομένου της φτώχειας στην Ελλάδα στη βάση των αναγκών.


Η έκθεση αυτή εντάχθηκε στα πλαίσια ενός ερευνητικού προγράμματος του διδακτορικού προγράμματος του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών (UADPhilEcon) που ξεκίνησε το 2007. Το ερευνητικό πρόγραμμα είχε ονομαστεί αρχικά Παρατηρητήριο Φτώχειας, Εισοδημάτων, Ανισοτήτων και Κοινωνικού Αποκλεισμού (ΠΑΦ-ΕΑΚ), ήταν υπό την επίβλεψη του Γ. Βαρουφάκη, τότε διευθυντή του UADPlhilEcon, και είχε τρεις ερευνητικές ομάδες με αντίστοιχους επιστημονικούς υπεύθυνους τους Χ. Παπαθεοδώρου, Π. Τσακλόγλου και τον υπογράφοντα. Η τελευταία ομάδα ασχολήθηκε με την απόλυτη φτώχεια στη βάση της ικανοποίησης κάποιων αναγκών σε κάποιο μέτρο. Ο στόχος ήταν, τα πορίσματα και των τριών ομάδων να αποτελέσουν κεφάλαια μιας συνολικής έκθεσης του Παρατηρητηρίου που θα δημοσιευόταν με κάθε πρόσφορο τρόπο. Γι’ αυτό το σκοπό είχε φτιαχτεί και η ιστοσελίδα www.poverty.gr.

Η ομάδα της απόλυτης φτώχειας παρέδωσε το πρώτο της πόρισμα τον Απρίλιο του 2009 με βάση στοιχεία του 2008. Το πόρισμα αυτό έγινε το Κεφάλαιο 6 της συνολικής έκθεσης και αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του ΠΑΦ-ΕΑΚ, μαζί με τα κεφάλαια 1 και 2. Στη συνέχεια, το ΠΑΦ-ΕΑΚ εντάχθηκε στο Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών Εξελίξεων του Ινστιτούτου Εργασίας της ΓΣΕΕ, στα πλαίσια του οποίου δραστηριοποιήθηκε και η ομάδα της απόλυτης φτώχειας μέχρι το 2013. Με την απενεργοποίηση όμως της ιστοσελίδας του ΠΑΦ-ΕΑΚ, το αρχικό πόρισμα του 2009 «χάθηκε» παρόλο που σε αυτό γίνονται αναφορές στον τύπο της περιόδου και σε επακόλουθες μελέτες της ομάδας. Με την παρούσα αναδημοσίευση, αποκαθίσταται η πρόσβαση στο κείμενο εκείνο.

Επί της ουσίας, το πόρισμα του 2009 είναι χρήσιμο σήμερα για διάφορους λόγους. Πρώτον, σε αυτό αποτυπώνεται η βάση της συζήτησης που έκανε η αρχική ερευνητική ομάδα για τον ορισμό της ανάγκης, πώς αυτός πρέπει να προσεγγιστεί, ποια η σχέση της ανάγκης με τα μέσα που την ικανοποιούν και πώς μπορεί να προσεγγιστεί ένα κατώφλι επαρκούς κοινωνικά ικανοποίησης μιας ανάγκης. Η μελέτη έγινε με βάση τη μαρξιστική θεωρία και με αξιοποίηση της αξίας της εργασιακής δύναμης [1]. Το θεωρητικό μέρος της έκθεσης, με αρκετές αδυναμίες, εξακολουθεί να έχει πρωτότυπα και χρήσιμα για την συζήτησή μας στοιχεία.

Δεύτερον, το πόρισμα αυτό βγήκε σε μια πολύ ιδιαίτερη περίοδο, δηλαδή μόλις πριν το ξέσπασμα της κρίσης στην Ελλάδα. Τα στοιχεία, αλλά και η προσέγγιση, δεν έχουν επηρεαστεί από την κρίση, παρόλο που οι συγγραφείς είχαν επίγνωση του ερχομού της, όπως φαίνεται από τις πρώτες γραμμές τις εισαγωγής. Με αυτήν την έννοια, η έκθεση αυτή μπορεί να εκληφθεί σαν μια φωτογραφία μόλις πριν την κρίση. Είναι πραγματικά κρίμα που σε αυτήν βρίσκονται στοιχεία μόνο για την κατοικία.

Για να επανέλθω στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησε αυτός ο πρόλογος, με την αναδημοσίευση της Έκθεσης 2009 ή του Κεφαλαίου 6, αν προτιμάτε, επιχειρείται η συμβολή στην συζήτηση για τις ανάγκες. Ευχαριστώ το ιστολόγιο Lenin Reloaded για την αναδημοσίευση, αλλά κυρίως για την ακούραστη προσπάθειά του να συνδράμει με όλες του τις δυνάμεις την εργατική τάξη στην σύγχρονη, δύσκολη και γεμάτη παγίδες ταξική πάλη. Το συγκεκριμένο θέμα έχει απασχολήσει πολλές φορές, με τη μία ή την άλλη του μορφή, το ιστολόγιο και τους αναγνώστες του και η Έκθεση 2009 δεν θα μπορούσε να αναδημοσιευτεί σε πιο φιλικό περιβάλλον.

Η κατανόηση των νόμων κίνησης των αναγκών και κυρίως της διαλεκτικής σχέσης τους με τα μέσα παραγωγής είναι πρωταρχικής σημασίας για τον καθορισμό των αιτημάτων του σήμερα, αλλά και τον σχεδιασμό της κοινωνίας του αύριο. Αξίζει σε αυτό το σημείο να παραθέσουμε τον πρωτότυπο ορισμό που δόθηκε στη συλλογική μελέτη του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών: Προσεγγίσεις στην Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Ελλάδα (Σύγχρονη Εποχή, 2000), ο οποίος αποτέλεσε και πηγή έμπνευσης για τη δική μας έρευνα:
[…] ως ανάγκη ορίζεται η ιστορική κοινωνικο-οικονομική κατηγορία, που εκφράζει την αντίθεση μεταξύ του βαθμού ανάπτυξης της κοινωνικής παραγωγής και του επιπέδου της κοινωνικής, ατομικής και παραγωγικής κατανάλωσης, στα πλαίσια του δοσμένου τρόπου παραγωγής. Με άλλα λόγια, ανάγκη είναι η ιστορική κατηγορία, που αντανακλά την αντίθεση μεταξύ του βαθμού ικανοποίησης των όρων αναπαραγωγής των κοινωνικών υποκειμένων και των δυνατοτήτων πραγματοποίησης αυτών των όρων, όπως αυτές (οι δυνατότητες) καθορίζονται τελικά από το επίπεδο ανάπτυξης του τρόπου παραγωγής (σελ. 27).
Κάθε βήμα που θα κάνουμε στην κατανόηση των παραπάνω αντιφάσεων και στην εξειδίκευσή τους στην τρέχουσα συγκυρία θα μας φέρνει πιο κοντά στον προσδιορισμό αιτημάτων σήμερα, που θα μπορούσε να πραγματοποιήσει μια λαϊκή εξουσία αύριο κιόλας. Ουσιαστικά, γίνεται αναφορά εδώ στην εξειδίκευση του προγράμματος του ΚΚΕ όπως αυτό προέκυψε από το 19ο συνέδριο, και ιδιαίτερα στο μέρος που αναφέρεται στην ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών.

Η απουσία μιας τέτοιας μελέτης εναποθέτει τη διαμόρφωση του πλαισίου αιτημάτων στην όσφρηση των λαϊκών μαζών, που όταν γίνεται από ρουθούνια με ταξική ευαισθησία, και με την μέθοδο της δοκιμής και απόρριψης, μπορεί να οδηγήσει σε ικανοποιητικά αποτελέσματα, δηλαδή σε αιτήματα που αντανακλούν όντως τις σύγχρονες αντιθέσεις. Όμως, η όσφρηση θα έχει πάντα αδυναμίες και απώλειες, είτε σε αποτέλεσμα, είτε σε χρόνο, είτε και στα δύο.

Απαντώντας στις δυσκολίες που έχει μια τέτοια έρευνα, αλλά κυρίως στην ίδια την μη ικανοποίηση των σύγχρονων αναγκών από τη συντριπτική πλειοψηφία του λαού, δεν μου έρχεται τίποτα καλύτερο στο μυαλό από τον στίχο του Βάρναλη

Κι αν είναι ο λάκκος σου πολύ βαθύς,
χρέος με τα χέρια σου να σηκωθείς.


[1] Ο όρος «εργασιακή δύναμη» είναι πιο σωστός από τον όρο «εργατική δύναμη» αφού αναφερόμαστε στη δύναμη για εργασία και όχι στη δύναμη (!) του εργάτη.

Γιώργος Λαμπρινίδης
Μάιος 2015

5 σχόλια:

  1. Για την ιστορία όπως καταγράφεται εδώ: Το ηλεκτρονικό «αποτύπωμα» του www.poverty.gr
    Σε αυτό το "σωμένο" στιγμιότυπο φαίνεται και η περίληψη των ευρημάτων της μελέτης του 2009.

    Επίσης, για την διαχρονική εξέλιξη των μεγεθών της φτώχιας η μελέτη του 2010 ΙΝΕ-ΓΣΕΕ :
    Εμπειρική προσέγγιση της απόλυτης φτώχειας στην Ελλάδα: Οι ανάγκες για κατοικία, διατροφή, ένδυση, υπόδηση, μεταφορά

    Γιώργο, το ότι στο ΙΝΕ-ΓΣΕΕ μπήκε στον τίτλο η λέξη "Εμπειρική" μου φαίνεται πως αδυνατίζει την προσπάθεια αν ένας κακόβουλος θεωρήσει πως βρίσκεται στον αντίποδα της "επιστημονικής" προσέγγισης κτλ κτλ σχολίασε το...

    Πάνος

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αγνοούσα τη δυνατότητα ανάκτησης τέτοιου αποτυπώματος - πολύ ενδιαφέρον.

      Στο ΙΝΕ δεν είχαμε ζητήματα λογοκρισίας του κειμένου και οι τίτλοι κλπ ήταν δική μας επιλογή. Αν δεις την αναδημοσίευση, η βασική μας θεωρητική συμβολή έγινε σε αυτήν την πρώτη δουλειά, ενώ η επόμενη (στο ΙΝΕ, μελέτη 5) είχε το κομμάτι των μετρήσεων. Από τη σκοπιά της μεθόδου, η μελέτη 5 βάζει πολλά ζητήματα για τις επιλογές που πρέπει να κάνει ο ερευνητής, το βάθος της αφαίρεσης και τους τρόπους αποτύπωσης των παραγωγικών δυνατοτήτων.
      Η ουσία βέβαια δεν ήταν εκεί. Όταν η πρότασή μας διαμορφώθηκε σε θεωρητικό επίπεδο, η κριτική που της ασκήθηκε ήταν ότι δεν μπορεί να έχει εμπειρική προσέγγιση. Ότι δηλαδή μπορείς να επικαλείσαι κάποιες ανάγκες γενικά, ή να λες και κάποια πράγματα ποιο συγκεκριμένα, αλλά είναι αδύνατο να βρεις τρόπο να τις σκιαγραφήσεις εμπειρικά λόγω υποκειμενισμού κλπ κλπ. Σε αυτήν την κριτική απαντάμε αρκετές φορές με τη γνωστή ρήση: όποιος δεν θέλει να ζυμώσει, 10 μέρες κοσκινίζει.
      Η αλήθεια είναι πάντως ότι θέλει πολλά χέρια και συνέπεια για να βγει κάτι
      γ

      Διαγραφή
  2. ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΟΛΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΠΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ:
    Διαβάστε όλο το Πόρισμα 2009 αναλυτικά:

    1. Πόρισμα 2009 - Πρόλογος
    2. Δομή και Τάσεις της Οικονομικής Ανισότητας και της Φτώχειας στην Ελλάδα και την ΕΕ, 1995-2008
    3. Οικονομική Μεγέθυνση, Ανισότητα και Φτώχεια - Θεωρητικές και Εμπειρικές Προσεγγίσεις
    4. Μακροοικονομικό Περιβάλλον, Ανισότητα και Φτώχεια - Μία Εμπειρική Διερεύνηση για την Επίδραση της Οικονομικής Μεγέθυνσης και της Κοινωνικής Προστασίας σε Ελλάδα και Ε.Ε.
    5. Το Βασικό Εγγυημένο Εισόδημα και οι Πολιτικές του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος στην EE-15
    6. Δυναμικές Όψεις της Φτώχειας στην Ελλάδα - 1994-2000
    7. Οι αναδιανεμητικές επιπτώσεις των εισοδημάτων σε είδος στην Ελλάδα
    8. Μέτρηση της απόλυτης φτώχειας στη βάση των αναγκών - Κατοικία, Διατροφή, Ένδυση-Υπόδηση, Μεταφορές

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. 16 Ιουλίου 2010
    Γιάνης Βαρουφάκης
    Η φτώχεια και η κρίση
    ...
    "Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε πρόσφατα μια παρέα ερευνητών: Να ξεκινήσουμε μια συστηματική, μόνιμη, ανεξάρτητη, πολυσυλλεκτική προσπάθεια μέτρησης της φτώχειας στην Ελλάδα. Εδώ και δύο χρόνια τρεις ομάδες ερευνητών (νέων και παλαιότερων), με μεγάλες μεταξύ τους διαφωνίες (πολιτικές, μεθοδολογικές, επιστημονικές), ενώθηκαν στο πλαίσιο ενός μόνιμου Παρατηρητηρίου Φτώχειας. Τα πρώτα πορίσματα είναι έτοιμα (από τα οποία ένα απάνθισμα παρουσιάζεται παρακάτω - για περισσότερα βλ. www.poverty.gr)."
    ...
    Yianis4ever

    ΑπάντησηΔιαγραφή