Δευτέρα, 22 Δεκεμβρίου 2014

Το "Μπενίτο Σερένο" και η 18η Μπρυμαίρ

Η νουβέλα "Μπενίτο Σερένο" του Χέρμαν Μέλβιλ, του σημαντικότερου, πιθανώς, αμερικανού πεζογράφου στον 19ο αιώνα, εκδόθηκε αρχικά στην Νέα Υόρκη το 1855, τρία χρόνια μετά την έκδοση στην ίδια πόλη της "18ης Μπρυμαίρ" του Καρλ Μαρξ.

Η νουβέλα του Μέλβιλ αποτελεί μια εκτεταμένη επανεπεξεργασία πραγματικών ιστορικών γεγονότων, και συγκεκριμένα των γεγονότων που αφηγείται ο καπετάνιος Amasa Delano για μια ανταρσία δούλων, που έγινε στο ισπανικό πλοίο Tryal το 1805. Ο Μέλβιλ επανατοποθετεί τα γεγονότα στα 1799, έτος της πρώτης μαύρης επανάστασης (στην Αϊτή), συνδέοντας έτσι την ναυτική ανταρσία με την αλυσίδα των επαναστατικών γεγονότων 1776 (ΗΠΑ), 1789 (Γαλλία), 1799 (Αϊτή), με το ζήτημα της επαναστατικής τρομοκρατίας, καθώς και με το ζήτημα της αντεπανάστασης. Για να παγιώσει την σύνδεση της εξέγερσης με την αϊτινή επανάσταση, ο Μέλβιλ αλλάζει επίσης το όνομα του πλοίου, από Tryal σε "San Dominick": San Domingo ήταν η ονομασία της Αϊτής στην περίοδο εκείνη, ενώ η σημερινή "Δομινικανή Δημοκρατία", που συνορεύει με την Αϊτή στο ίδιο νησί, ονομαζόταν Santo Domingo.

Η Αϊτινή επανάσταση, για την οποία η Susan Buck Morss ισχυρίστηκε πρόσφατα ότι αποτελεί βασική ιστορική έμπνευση για τα εδάφια περί "διαλεκτικής αφέντη-δούλου" στη Φαινομενολογία του Πνεύματος του Χέγκελ, είχε εμπνεύσει έντονο φόβο στις δουλοκτητικές ΗΠΑ για το ενδεχόμενο γενικευμένης εξέγερσης των δούλων, με αποτέλεσμα την απαγόρευση εισαγωγής δούλων από την ευρύτερη περιοχή της Αϊτής με νόμους οκτώ πολιτειών όπου ίσχυε το καθεστώς της δουλείας. Τα μέτρα ανάσχεσης της εισαγωγής φορέων επικίνδυνων ιδεών στις ΗΠΑ δεν κατόρθωσαν ωστόσο να σταματήσουν τις εξεγέρσεις δούλων, όπως αυτή του 1798 στο Τσάρλστον της Βόρειας Καρολίνας, όπου πρωταγωνίστησαν δούλοι από την Αϊτή, του 1822, όπου ο ηγέτης των δούλων Denmark Vessey είχε ακολουθήσει ενσυνείδητα το παράδειγμα της Αϊτής και ζήτησε στρατιωτική βοήθεια από την επαναστατημένη χώρα, του 1831 (εξέγερση του Nat Turner), του 1839 (ανταρσία του δουλεμπορικού πλοίου Amistad), και του 1843 (ανταρσία του δουλεμπορικού πλοίου Creole). Οι αντηχήσεις όλων αυτών των εξεγέρσεων συμπυκνώνονται στην ιστορία του "San Dominick" και στη φιγούρα του Babo, ενός μαύρου Ροβεσπιέρου με έντονους παραλληλισμούς με τον Τουσαίν Λ' Ουβερτούρ, τον ηγέτη της επανάστασης της Αϊτής.

Η αφηγηματική πλοκή, ωστόσο, του "Μπενίτο Σερένο" δεν είναι έτσι στημένη ώστε να παρακολουθεί την ανάπτυξη, προσωρινή νίκη και τελική συντριβή μιας μαύρης εξέγερσης "εκ των ένδον", από την οπτική των δραστών. Ο Μέλβιλ επιλέγει να αφηγηθεί την ιστορία μέσα από τα μάτια του εξοργιστικά "αφελούς" Αμερικανού Amasa Delano, που τυχαίνει να συναντήσει με το δικό του πλοίο το ακινητοποιημένο στην νηνεμία και χωρίς δυνατότητα πλοήγησης San Dominick, αναγκάζοντας έτσι τους εξεγερμένους δούλους, κάτω από την σκηνοθετική διεύθυνση του Babo, να υποκριθούν ότι εξακολουθούν να είναι δούλοι, και ότι ο ισπανός αφέντης τους και το πλήρωμά του εξακολουθούν να έχουν τον πλήρη έλεγχο του πλοίου. Με άλλα λόγια, η συνάντηση του αμερικανού αφηγητή με το πλοίο δημιουργεί μια απειλή για τη βιωσιμότητα της εξέγερσης τέτοια ώστε η εξέγερση να πρέπει να αποκρύψει τον εαυτό της, να αυτο-εξαλειφθεί ως γεγονός, προκειμένου να επιβιώσει.

Αφηγηματικά, το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο στην μεγαλύτερη διάρκεια του οποίου δεν συμβαίνει τίποτε, ή τουλάχιστον τίποτε δραματικό· η εξέγερση έχει "παγώσει", βρίσκεται μετέωρη, και όλοι οι επιβαίνοντες στο πλοίο, εξεγερμένοι και πρώην αφέντες, έχουν εξαναγκαστεί σε ένα σκοτεινό θεατρικό έργο όπου φοράνε το "κοστούμι" του πρώην εαυτού τους, ως αφέντες και δούλοι αντίστοιχα (το κείμενο είναι γεμάτο με αναφορές στο θέατρο, τα σκηνικά, τα κουστούμια, τους θεατρικούς ρόλους και την υποκριτική). Ο Μπενίτο Σερένο, για παράδειγμα, ο Ισπανός "αφέντης" που δεν είναι πια αφέντης αλλά υποδύεται τον αφέντη, φέρει ένα σπαθί που στο τέλος θα αποκαλυφθεί ότι είναι μόνο θεατρικό παρελκόμενο, καθώς έχει μόνο λαβή αλλά όχι λεπίδα· ενώ ο πρώην δούλος Ατουφάλ, που υποδύεται τον δούλο, φέρει αλυσίδες που θα αποκαλυφθεί ότι δεν είναι πραγματικά κλειδωμένες στο σώμα του, και ότι μπορούν να αποσειστούν σε δευτερόλεπτα.

Το μοτίφ μιας παραλυμένης επανάστασης, που εξαναγκάζεται να εμφανιστεί ως παρωδία του εαυτού της, ντυμένη με παραπλανητικά κουστούμια για να επιβιώσει με αποτέλεσμα ωστόσο τελικά να αυτοαναιρεθεί, θυμίζει βέβαια έντονα την προβληματική της 18ης Μπρυμαίρ του Μαρξ· αλλά αυτό είναι μόνο ένα από τα πολλαπλά στοιχεία διακειμενικού διαλόγου ανάμεσα στα δύο έργα. Η Μπρυμαίρ ξεκινά με την παρατήρηση του Χέγκελ ότι τα ιστορικά γεγονότα συμβαίνουν δύο φορές,  και η νουβέλα του Μέλβιλ είναι έτσι οργανωμένη ώστε να αφηγείται τα ίδια γεγονότα στο San Dominick δύο φορές, την πρώτη μέσα απ' την οπτική του Delano, τη δεύτερη μέσα από καταθέσεις μαρτύρων στο δικαστήριο κατά τη δίκη (και καταδίκη σε θάνατο) των εξεγερθέντων από το δικαστήριο των δουλοκτητών. Η ιδέα της εναλλαγής της φάρσας και της τραγωδίας, της απροσδιοριστίας των γεγονότων από την σκοπιά των δύο αυτών κατηγοριών (για τους δούλους, η συνολική ιστορία της εξέγερσης είναι αναμφισβήτητα τραγωδία, για τον "αφελή Αμερικανό" πρωταγωνιστή που αδυνατεί εκνευριστικά και επί μακρόν να κατανοήσει το προφανές, ότι έχει δηλαδή συμβεί εξέγερση, είναι αναμφισβήτητα φάρσα), αποτελεί μια επιπρόσθετη ένδειξη ότι ο Μέλβιλ είναι τουλάχιστο πιθανό να είχε μια αδήλωτη και μάλλον ελλιπώς ακόμη αξιολογημένη πηγή για το "Μπενίτο Σερένο": την 18η Μπρυμαίρ του Καρλ Μαρξ. Παραθέτω ως περαιτέρω πειστήρια αποσπάσματα, αμετάφραστα από τα αγγλικά, από τα δύο έργα. Με έντονα στοιχεία μερικά από τα σημεία όπου υπάρχει εμφανής ομοιότητα ανάμεσα στα δύο κείμενα.

Υπενθυμίζω ότι η αναφορά του Μαρξ (και κατόπιν του Μέλβιλ) σε "γκρίζο πάνω σε γκρίζο", είναι διακειμενική οφειλή στον Χέγκελ, στο περιώνυμο εδάφιο του προλόγου της Φιλοσοφίας του Δικαίου περί πτήσης στο λυκόφως της γλαύκας της Αθηνάς, περί στερνής γνώσης δηλαδή (και το "Μπενίτο Σερένο" είναι ακριβώς μια νουβέλα για την "στερνή γνώση", όχι απλώς αυτή του Delano, που καταλαβαίνει τι συμβαίνει πολύ αργά, αλλά και του αναγνώστη, που δεν θα καταλάβει ποτέ αν η "κατανόησή" του περιοριστεί στην φιλική προς την δουλοκτησία οπτική του Delano): "Όταν η φιλοσοφία ζωγραφίζει το γκρίζο της πάνω στο γκρίζο, τότε μια μορφή της ζωής έχει παλαιωθεί και με το γκρίζο πάνω στο γκρίζο δεν ανανεώνεται, αλλά απλώς κατανοείται. Η γλαύκα της Αθηνάς ξεκινάει το φτερούγισμά της το πρώτον με την έλευση του δειλινού".
The period that we have before us comprises a motley array of glaring contradictions [...] struggles whose first law is indecision; wild, inane agitation in the name of tranquillity, most solemn preaching of tranquillity in the name of revolution; passions without truth, truths without passion; heroes without heroic deeds, history without events; development, whose sole driving force seems to be the calendar, wearying with the constant repetition of the same tensions and relaxations; antagonisms that periodically seem to work themselves up to a climax only to lose their edge and fall away without being able to resolve themselves; [...]. If any section of history has been painted grey on grey, it is this. Men and events appear as inverted Schlemihls,[36] as shadows that have lost their bodies. The revolution itself paralyses its own activists and endows only its adversaries with passionate forcefulness.
Karl Marx, The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte, Νέα Υόρκη, 1852
Everything was mute and calm; everything gray […] The sea, though undulated into long roods of swells, seemed fixed, and was sleeked at the surface like waved lead that has cooled and set in the smelter’s mold. The sky seemed a gray surtout. Flights of troubled gray fowl, kith and kin with flights of troubled gray vapors among which they were mixed, skimmed low and fitully over waters, as swallows over meadows before storms. Shadows present, foreshadowing deeper shadows to come. [...] The ship seems unreal; these strange costumes, gestures and faces but a shadowy tableau just emerged from the deep, which directly must receive back what it gave. [...] Thus, the same conduct, which, in this instance, had raised the alarm, served to dispel it. In short, scarce any suspicion or uneasiness, however apparently reasonable at the time, which was not now, with equal apparent reason, dismissed.[...] At last, puzzled to comprehend the meaning of such a knot, Captain Delano addressed the knotter:—
"What are you knotting there, my man?"
"The knot," was the brief reply, without looking up.
"So it seems; but what is it for?"
"For some one else to undo," muttered back the old man, plying his fingers harder than ever, the knot being now nearly completed.
While Captain Delano stood watching him, suddenly the old man threw the knot towards him, saying in broken English—the first heard in the ship—something to this effect: "Undo it, cut it, quick." It was said lowly, but with such condensation of rapidity, that the long, slow words in Spanish, which had preceded and followed, almost operated as covers to the brief English between.
For a moment, knot in hand, and knot in head, Captain Delano stood mute; while, without further heeding him, the old man was now intent upon other ropes. [...] .In another moment the casks were being hoisted in, when some of the eager Negroes accidentally jostled Captain Delano, where he stood by the gangway; so that, unmindful of Don Benito, yielding to the impulse of the moment, with good-natured authority he bade the blacks stand back; to enforce his words making use of a half-mirthful, half-menacing gesture. Instantly the blacks paused, just where they were, each Negro and Negress suspended in his or her posture, exactly as the word had found them- for a few seconds continuing so- while, as between the responsive posts of a telegraph, an unknown syllable ran from man to man among the perched oakum-pickers. [...] Setting down his basin, the negro searched among the razors, as for the sharpest, and having found it, gave it an additional edge by expertly strapping it on the firm, smooth, oily skin of his open palm; he then made a gesture as if to begin, but midway stood suspended for an instant, one hand elevating the razor, the other professionally dabbling among the bubbling suds on the Spaniard's lank neck. [...] At this juncture, the left hand of Captain Delano, on one side, again clutched the half-reclined Don Benito, heedless that he was in a speechless faint, while his right-foot, on the other side, ground the prostrate negro [...] That moment, across the long-benighted mind of Captain Delano, a flash of revelation swept, illuminating, in unanticipated clearness, his host's whole mysterious demeanor, with every enigmatic event of the day, as well as the entire past voyage of the San Dominick. He smote Babo's hand down [...]
Herman Melville, "Benito Cereno", Νέα Υόρκη 1855

4 σχόλια:

  1. Adelbert von Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Geschichte (1814)

    Men and events appear as inverted Schlemihls,

    Οι άνθρωποι και τα γεγονότα παρουσιάζονται σαν το αντίθετο του Σλέμιλ², […]

    2. Σλέμιλ: κύριο πρόσωπο στο παραμύθι ο Πέτερ Σλέμιλ του Ανταλμπέρτ φον Σαμίσο. Ο Πέτερ Σλέμιλ πούλησε τη σκια του για να γίνει πλούσιος και περιπλανιόταν κατόπι σ’ όλο τον κόσμο για να την ξαναβρεί (σημ. τ. σύντ.).

    Καρλ Μαρξ, Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2005, σελ. 48.

    Και για την αντιγραφή (με την υπενθύμιση ότι φέτος συμπληρώθηκαν διακόσια χρόνια από την πρώτη έκδοση (Νυρεμβέργη 1814) του καταπληκτικού αυτού παραμυθιού):

    Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Συγνωμη για το εκτος θεματος, αλλα επειδη διαβασα προσφατα το Μπενιτο Σερενο και αλλα εργα του Μελβιλ, ομως δεν τα ειδα μεσα απο αυτο το πρισμα, θα μπορουσες να μου συστησεις καποια μελετη για το εργο του στα Ελληνικα η τα Αγγλικα;

    Χρ. Καππα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ναι.

    1. http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674893313 (κεφ. 2, Melville, Delany, and New World Slavery)

    2. http://www.amazon.com/Subversive-Genealogy-Politics-Herman-Melville/dp/0520051785

    3. http://www.amazon.com/Modernity-At-Sea-Melville-Conrad/dp/0816639272

    4. http://www.amazon.com/Herman-Melville-Charlemagne-Antemosaic-Renaissance/dp/0970030827

    Δες και αυτό το μάθημα: http://english.uchicago.edu/content/marx-melville-and-global-nineteenth-century

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σ`ευχαριστω για την αμεση απαντηση

      Χρ. Καππα

      Διαγραφή