Παρασκευή, 14 Νοεμβρίου 2014

Eduard Batalov-Οι νέες αριστερές και ο μαρξισμός (I)

Eduard Batalov
Οι νέες αριστερές και ο μαρξισμός
Από το Η φιλοσοφία της εξέγερσης: Κριτική της ριζοσπαστικής αριστερής ιδεολογίας
Μόσχα, Progress Publishers, 1975
Μτφρ.: Lenin Reloaded

Είναι πιθανό να μην υπήρξε ούτε ένα μεγάλο πανεπιστήμιο της δυτικής Ευρώπης, ούτε μια μεγάλης κλίμακας διαδήλωση, στα οποία να μην ακούστηκαν εκκλήσεις να εστιαστεί η προσοχή στον Μαρξ. Όταν οι φοιτητές του Χάρβαρντ, αυτής της σεβάσμιας "σχολής προφητών", κρέμασαν ένα πανό κατά τη διάρκεια της εξέγερσής τους τον Απρίλη του 1969 που έγραφε "Οι φιλόσοφοι έχουν απλώς ερμηνεύσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους· όμως το ζήτημα είναι να τον αλλάξεις", απηχούσαν απλώς αυτό που είχε συμβεί σε άλλα πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής, όπου οι φοιτητές και τμήματα της διανόησης που έτρεφαν συμπάθεια στο κίνημα, είχαν εκδηλωθεί κατά του κατεστημένου.

Το ενδιαφέρον που έδειξε για τον μαρξισμό η βάση της Νέας Αριστεράς, δεν συνδεόταν βεβαίως άμεσα με την επίγνωσή της για τον επαναστατικό ρόλο της εργατικής τάξης, της οποίας η πρακτική εμπειρία αντανακλάται στη μαρξιστική θεωρία, ούτε με την επίγνωσή της για τον επαναστατικό ρόλο του μαρξισμού ως πνευματικού όπλου της εργατικής τάξης, αλλά με κάτι πολύ διαφορετικό.

Στον βαθμό που η Νέα Αριστερά έβλεπε την αστική κοινωνική και πολιτική θεωρία σαν κάτι που ήταν ευθέως εχθρικό στον μαρξισμό, που την έβλεπε ως απολογητική για τους θεσμούς και τις αξίες που η ίδια απέρριπτε, ο μαρξισμός της εμφανιζόταν ως μια αντιθεωρία. Ήταν για αυτόν ακριβώς το λόγο που η Νέα Αριστερά επικέντρωσε την προσοχή της στις όψεις εκείνες του μαρξισμού που αντιπαρατίθενται με την δικαίωση του καθεστώτος που ενσωματώνει η αστική ιδεολογία, ιδίως στο στοιχείο της άρνησης και της καταστροφής.

Μάρτυρας των ταραχών στο Χάρβαρντ θυμάται την ακόλουθη συζήτηση με έναν από τους φοιτητές του πανεπιστημίου:
“Τι σ' ελκύει στον Μαρξ; ..." ρώτησα έναν νεαρό συζητώντας μαζί του....
“Η ειλικρίνεια, η συνέπεια, το μίσος," απάντησε ο νεαρός χωρίς να το πολυσκεφτεί.
“Το μίσος;" ρώτησα.
“Ναι, το μίσος για το σύστημα. Ήξερε τι έλεγε όταν απαιτούσε να καταστραφεί από τις ρίζες του. Η 'δομή εξουσίας', αυτή είναι ο πραγματικός εχθρός. Στις μέρες μας, παραδέχονται την ανάγκη μεταρρυθμίσεων -- μεταρυθμίσεων στις φυλετικές σχέσεις, στις σχέσεις παραγωγής, στην εκπαίδευση, εν συντομία, μεταρρύθμιση του συστήματος. Όλα αυτά είναι μια νοσηρή απάτη. Το σύστημα πρέπει να καταστραφεί, όχι να μεταρρυθμιστεί.”
"Τι θα οικοδομήσετε όμως στη θέση του; Έχετε καν μάθει να οικοδομείτε;
"Σ' αυτό το σημείο δεν φτάσαμε ακόμα", απάντησε ο φοιτητής, δείχνοντας το αντίγραφο του Κεφαλαίου που κρατούσε και βάζοντας το δάχτυλό του στη μέση του βιβλίου.
Ο διάλογος αυτός είναι ενδιαφέρων, κυρίως επειδή αναδεικνύει τα κεντρικά χαρακτηριστικά της συνολικής στάσης της Νέας Αριστεράς απέναντι στον μαρξισμό. Για την απλή βάση αυτού του κινήματος, ο μαρξισμός είναι η θεωρία της ανατροπής της Δομής Εξουσίας, προσφέροντας την ηθική νομιμοποίηση της εξέγερσης. Η θετική και εποικοδομητική πλευρά του μαρξισμού αγνοείται από τον εξεγερμένο ριζοσπάστη, διότι βρίσκεται επέκεινα του φάσματος της άμεσης πρακτικής του εμπειρίας, και επειδή η "θετική" πλευρά του μαρξισμού ταυτίζεται απ' τον ριζοσπάστη εξεγερμένο με την "θετική" προσέγγιση που βρίσκει στις απολογητικές θεωρίες της αστικής τάξης.

Το ενδιαφέρον αυτό δεν είναι τίποτε παρά μια παροδική ενασχόληση με τον μαρξισμό, η οποία σημαδεύει μια κάθετη αλλαγή στην συνείδηση της σημερινής νεολαίας (ιδιαίτερα των φοιτητών) και της διανόησης, και η οποία υπογραμμίζει την κρίση στην παραδοσιακή συνείδηση. Όμως αυτή η ενασχόληση πηγαίνει χέρι-χέρι με μιαν αμφίθυμη, αντιφατική προσέγγιση της μαρξιστικής θεωρίας. Η βάση δεν είναι σε θέση να προσεγγίσει τον μαρξισμό σαν μια συνολική και ιστορικά εξελισσόμενη διδασκαλία. Επιλέγει από τον μαρξισμό αυτό το οποίο ανταποκρίνεται στη δική της ριζοσπαστική-κριτική διάθεση, ενώ κριτικάρει ή απορρίπτει όλα όσα δεν ταιριάζουν σε αυτό το a priori σχήμα των πραγμάτων. 

Η ίδια αμφίθυμη προσέγγιση στον μαρξισμό μπορεί επίσης να εντοπιστεί στα γραπτά των ιδεολόγων της Νέας Αριστεράς. Από τη μια, ένα μεγάλο μέρος τους δηλώνει συμπαθών ή ακόμα και "νεομαρξιστικό", καθώς χρησιμοποιεί στην ανάλυσή του για την σύγχρονη κοινωνία τόσο το εννοιακό οικοδόμημα του Μαρξ όσο και πολλές βασικές μαρξιστικές θέσεις, και καθώς δηλώνει πως ο μαρξισμός είναι η μοναδική βιώσιμη θεωρία του εικοστού αιώνα. Απ' την άλλη, απορρίπτει πολλές από τις βασικές του αρχές, αντλεί συμπεράσματα που βρίσκονται σε ευθεία αντίθεση με τις αρχές απ' τις οποίες εκκινεί, και απαιτεί μια επανεκτίμηση του μαρξισμού.

Στο έργο του Κριτική του διαλεκτικού λόγου, ο Ζαν-Πολ Σαρτρ γράφει πως ο μαρξισμός ήταν "και παραμένει η φιλοσοφία του καιρού μας: δεν μπορεί να ξεπεραστεί, επειδή οι συνθήκες που τον γέννησαν δεν έχουν ακόμα ξεπεραστεί. Η σκέψη μας, όποια κι αν είναι, μπορεί να αναπτυχθεί μόνο στο δικό του έδαφος" (ο Σαρτρ συνεχίζει παρατηρώντας πως "κάθε υποτιθέμενο ξεπέρασμα του μαρξισμού μπορεί να είναι στη χειρότερη επιστροφή στην προμαρξιστική σκέψη και στην καλύτερη η εκ νέου ανακάλυψη μιας σκέψης που ήδη περιείχε μια φιλοσοφία που υποτίθεται πως ξεπεράστηκε..."). Την ίδια όμως στιγμή, ο Σαρτρ διακηρύσσει πως ο μαρξισμός είναι μια "ανεπαρκής" φιλοσοφία, η οποία έχει ανάγκη την συμπλήρωση από μια ποσότητα υπαρξισμού.

Σε διάφορες περιστάσεις, ο Χέρμπερτ Μαρκούζε αναφέρθηκε στον μαρξιστικό του προσανατολισμό, αλλά όπως ο Σαρτρ, είναι ένας απ' τους ενεργότερους κριτικούς του μαρξισμού στους κύκλους των ριζοσπαστών, θεωρώντας ότι η μαρξιστική θεωρία έχει ανάγκη "επανεκτίμησης."

Ο C. Wright Mills, o Regis Debray, και αρκετοί άλλοι ιδεολόγοι της ριζοσπαστικής αριστεράς, αναφέρονται στον Μαρξ και τον Λένιν καθώς επεξεργάζονται κάποιες από τις θεωρητικές τους αρχές.

Η αντιφατική φύση της προσέγγισης των ριζοσπαστών στον μαρξισμό αντανακλά την αντιφατική φύση της δικής τους θέσης μέσα στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία, καθώς και της θέσης των κοινωνικών στρωμάτων που εκπροσωπούν, όπως επίσης και την αντιφατική τους στάση απέναντι στην εργατική τάξη. Αποτελεί την θεωρητική αντανάκλαση του υπαρξιακού χάσματος ανάμεσα στην πραγματική τους ύπαρξη μέσα στην καπιταλιστική κοινωνική παραγωγή και την επίγνωσή τους για αυτή την ύπαρξη. Τέλος, αντανακλά την αντίφαση που ελλοχεύει ανάμεσα στην εμπλοκή μη προλεταριακών στρωμάτων που υπόκεινται στην ταξική εκμετάλλευση και το διεθνές επαναστατικό-απελευθερωτικό κίνημα, του οποίου ηγείται η εργατική τάξη.

Μια από τις χαρακτηριστικές εκδηλώσεις της διανοητικής κρίσης την οποία διέρχεται η σύγχρονη αστική φιλοσοφία και κοινωνιολογία είναι η συντριπτική επίδραση του μαρξισμού πάνω στη δεύτερη, σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό. "Όταν η τάξη βρίσκεται σε άνοδο, επιτυγχάνει την αυτοσυνείδηση, πράγμα που επηρεάζει τους διανοούμενους από απόσταση και διακόπτει τις σκέψεις στον νου τους", παραδέχτηκε ο Σαρτρ. Αυτή η επίδραση του μαρξισμού πάνω στην αστική διανόηση, ή τουλάχιστο πάνω σε όσους προσπαθούν να συλλάβουν την λογική της ανθρώπινης ιστορίας και να κατανοήσουν το νόημα γεγονότων που λαμβάνουν χώρα στον κόσμο, προέρχεται κυρίως από την εφαρμογή μαρξιστικών αρχών, μαζί με την παγίωση στην σύγχρονη κοινωνία (και στον καπιταλιστικό κόσμο επίσης) της θέσης των κοινωνικών εκείνων δυνάμεων για τις οποίες ο μαρξισμός προσφέρει το ζωτικό διανοητικό όπλο.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου