Τετάρτη, 29 Οκτωβρίου 2014

CIAισθητική

Από πίνακα του Jackson Pollock
Για το γεγονός ότι η CIA χρηματοδότησε και στήριξε, στα πλαίσια του Ψυχρού πολέμου, την προώθηση και κριτικο-θεωρητική νομιμοποίηση του λεγόμενου "αφηρημένου εξπρεσιονισμού", οι πηγές είναι πολλές και το θέμα πολυσυζητημένο στις ΗΠΑ εδώ και πολλά χρόνια (ενδεικτικά, 1, 2, 3, 4, 5, 6). Οι περισσότεροι από τους αναλυτές της εντυπωσιακής αυτής της πρωτοβουλίας της CIA για την στήριξη της αφηρημένης ζωγραφικής δεν παραλείπουν να παρατηρήσουν ότι η στήριξη αυτή γινόταν σε αντιπαράθεση με το αντίστοιχο Σοβιετικό αισθητικό ρεύμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Η αντιπαράθεση αυτή, με τη σειρά της, είχε την αισθητική μορφή της απόλυτης απελευθέρωσης της μορφής από το περιεχόμενο στον αφηρημένο εξπρεσιονισμό, ενάντια στην υπαγωγή της στο περιεχόμενο στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Έτσι, ενώ ο πίνακας της Ευδοκίας Ουσίκοβα, "Ο Λένιν με χωρικούς" του 1959, αναπαριστά με ρεαλιστική τεχνοτροπία τη σχέση της κομμουνιστικής πρωτοπορίας με την εκμεταλλευμένη μάζα των μουζίκων της ρωσικής επαρχίας, οι πίνακες που προώθησε η CIA (έργα των Πόλοκ, Ντε Κούνινγκ, Ρόθκο, κ.α) χαρακτηρίζονταν από την πλήρη απόσπαση του χρώματος από κάθε μιμητική χρήση, δηλαδή τον άκρατο φορμαλισμό, την ανάδειξη του καμβά και όχι της πραγματικότητας σε θεμέλιο της ζωγραφικής τέχνης. Ή αλλιώς, διαποτιζόταν από την έκθλιψη του αναφερόμενου (referent) από τον ζωγραφικό πίνακα και την εγκαινίαση της αυτοαναφορικότητας, της απόλαυσης του πίνακα που δεν αναφέρεται σε τίποτε παρά μόνο στον εαυτό του, του χρώματος που δεν συμβολίζει τίποτα αλλά κινητοποιεί τις διαθέσεις του θεατή βάσει της υλικότητάς του και των υλικών του ιδιοτήτων, του καμβά που αντικαθιστά τον κόσμο και τις κοινωνικές σχέσεις ως μοναδικό πλέον εφικτό θεμέλιο της αναπαράστασης.
Evdokiya Usikova, "Ο Λένιν με χωρικούς"
Είναι γνωστό ότι οι ΗΠΑ δεν κέρδισαν απλώς τον πολιτικό πόλεμο, αλλά και τον αισθητικό, όσο και αν ο δεύτερος ήταν, απ' τη σκοπιά της CIA, απλώς ένα εργαλείο για τον πρώτο: σήμερα ελάχιστοι άνθρωποι θεωρούν αισθητικά σημαντικά τα έργα του σοβιετικού σοσιαλιστικού ρεαλισμού, ενώ πάμπολλοι ειδικοί των τεχνών εκθειάζουν τα έργα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού. 

Είναι όμως ενδιαφέρον να αναλογιστεί κανείς αν ο ακραιφνής φορμαλισμός του αφηρημένου εξπρεσιονισμού ενδιέφερε την CIA μόνο στον βαθμό που μπορούσε να αντιπαρατεθεί στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Είναι ενδιαφέρον, με άλλα λόγια, αν αναλογιστεί αν δεν ήταν εξίσου στόχος της CIA και η προνομιακή μέχρι ένα ιστορικό σημείο σχέση του σοσιαλισμού με την αφηρημένη τέχνη, δηλαδή η διεθνής ορατότητα της σοβιετικής πρωτοπορίας του Μάλεβιτς, του Ροντσένκο, του Ελ Λιζίτσκυ και άλλων, και την ίδια στιγμή το κριτικό κύρος του κυβισμού, στον βαθμό που ο τελευταίος δεν είχε ποτέ απεμπολήσει την αναφορά του σε πολιτικό περιεχόμενο, αλλά αντίθετα έδειξε την ικανότητα να χρησιμοποιήσει την αφαίρεση για πολιτικούς σκοπούς ή να "αγκαλιάσει" παραδοσιακότερους κώδικες αναπαράστασης, ιδιαίτερα για ρητά πολιτικές χρήσεις:
Kazimir Malevich, "Χωριάτισσα με το παιδί της"
El Lissitzky, "O νέος άνθρωπος"
Kazimir Malevich, "Στιλβωτές πατωμάτων"

Pablo Picasso, "Guernica"
Pablo Picasso, Πορτραίτο του Ιωσήφ Στάλιν
Pablo Picasso,  Πορτραίτο του Νίκου Μπελογιάννη

  Pablo Picasso, "Σφαγή στην Κορέα" (για τις αμερικανικές θηριωδίες του 1950)

Εξίσου, αν όχι ακόμα περισσότερο ενδιαφέρον θεωρώ να θέσει κανείς το ερώτημα του κατά πόσο η "δομή συναισθήματος" του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, η δομή συναισθήματος δηλαδή που ανταποκρίνεται στην πλήρη απόσπαση της μορφής από κάθε περιεχόμενο, δεν θριαμβεύει ακόμα και σήμερα στο πεδίο όχι απλά της αισθητικής, αλλά της ίδιας της κυρίαρχης ιδεολογίας, εξυπηρετώντας τις στοχεύσεις της ίδιας αυτής CIA δεκαετίες μετά την επινόηση αυτού που αποκαλώ CIAισθητική. Προ λίγου καιρού, το ιστολόγιο Agkarra έθετε, σχετικά με την στήριξη μερίδας της λεγόμενης "αριστεράς" στο αντιδραστικότατο κίνημα του Χονγκ-Κονγκ, τον εξής προβληματισμό:
Μετά τα τόσα παραδείγματα, από τους εθνικόφρονες αγανακτισμένους, την Συρία, το Ιράκ, τους μεσοαστούς ‘’αγανακτισμένους’’ στην Βενεζουέλα, μέχρι και το ξώφθαλμα ακροδεξιό Ουκρανικό ‘’κίνημα’’ Μέινταν, θα νόμιζε κανείς ότι τόσοι και τόσοι επίδοξοι επαναστάτες και αριστεροί θα καταλάβαιναν έστω και κάτι στο πως να κρίνουνε ένα κίνημα, με ποιους όρους να βλέπουν τι διακυβεύεται σε έναν αγώνα. Θα νόμιζε κανείς ότι θα καταλάβαιναν επιτέλους ότι επειδή κάποιος/α βγήκε στο δρόμο με ένα πλακάτ και μια χαριτωμένη πολύχρωμη ομπρέλλα, επειδή έριξε μια πέτρα ‘’στους μπάτσους’’ (λες και οι αστοί ή οι φασίστες δεν μπορούν να ρίξουν πέτρες. Την τελευταία φορά που κάποιοι στην Κύπρο συγκρούστηκαν σφόδρα με αστυνομία και δακρυγόνα έξω από το Προεδρικό ήταν οι Ελαμίτες στα γεγονότα με το Μαρί….ζήτω η επανάσταση), δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάνει επανάσταση ή ότι ο αγώνας του είναι δίκαιος και δικός μας.
Τι επισημαίνει στην ουσία το άρθρο του Agkarra; Αυτό που έχω επισημάνει και εγώ παλιότερα, στο άρθρο μου "Για τη διαμόρφωση των θεμελιακών όρων ενός κινήματος: Μορφικός και ταξικός χαρακτήρας ιστορικά": ότι δηλαδή, όταν στην πολιτική αυτονομείς εντελώς τη μορφή από το περιεχόμενο, όταν εκφέρεις πολιτικές κρίσεις και διαπιστώσεις βασισμένος σε μια φετιχοποιημένη πριμοδότηση της "μορφής" που υποτίθεται ότι έχει ένα προοδευτικό κίνημα (έχει μαζικότητα, νεολαία και συγκρούεται με την αστυνομία), χωρίς κανένα ενδιαφέρον για το απτό του προγραμματικό περιεχόμενο και την απτή του ταξική σύνθεση, τότε απλώς κάνεις τη δουλειά της CIA δωρεάν και με "αριστερή προβιά". Αλλά δεν είναι αυτή η συνήθεια που έγινε λατρεία ήδη μέρος της "δομής συναισθήματος" που επέτρεψε ο αφειδώς επιχορηγούμενος αισθητικός θρίαμβος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, η ευρύτατη στους δυτικούς κριτικούς κύκλους αποδοχή της CIAισθητικής;

4 σχόλια:

  1. Βλ. & "περί απαγορευμένων στην ΕΣΣΔ" πχ "συλλογή Κωστάκη" για να αναφέρουμε ένα ελληνικό παράδειγμα κτλ.
    "Μορφή χωρίς περιεχόμενο" είναι ξεκάθαρα συγκεκριμένου περιεχομένου: αντιδραστικού.
    Όπως και το "Τέχνη για την τέχνη" εχει σαφές ιδεολογικό περιεχόμενο αφού,εκτος των άλλων, πάντοτε αντιπαρατίθεται στην λεγόμενη "στρατευμένη τέχνη" δηλαδή στο σοσιαλιστικό ρεαλισμό.

    rednready2

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Τα σέβη μου.

    Η πολιτιστική προπαγάνδα της CIA στον ψυχρό πόλεμο και πως αγαπήσαμε τον American Way
    http://tro-mpa-xtiko.blogspot.com/2014/01/cia-american-way.html

    Το ΣΟΚ του ΠΑΣΟΚ - Οχτωβριανές σημειώσεις ---> ακολουθεί απόσπασμα
    http://tro-mpa-xtiko.blogspot.com/2014/10/blog-post_9.html


    Λυπάμαι (για όσους πιστεύουν πως υπάρχουν πολλές διαφορετικές αλήθειες και καθένας έχει ένα κομμάτι της μεγάλης αλήθειας), αλλά το ΠΑΣΟΚ ήταν ο μοναδικός τρόπος να ενταχθούν στο σύστημα τρεις-τέσσερις γενιές αγωνιστών (αντίσταση – εμφύλιος – διώξεις/φυλακίσεις – πολυτεχνείο). Ούτε το κράτος της Δεξιάς, ούτε η Χούντα τους νίκησαν. Το ΠΑΣΟΚ όμως τους διέλυσε.
    Αν κάποιος θέλει να περιγράψει τον πιο αποδοτικό τρόπο για να καταστρέψει το λαϊκό κίνημα μιας χώρας, τότε μια μελέτη περίπτωσης για το ΠΑΣΟΚ είναι ό,τι πιο ταιριαστό.

    Η εποχή του ΠΑΣΟΚ ήταν η εποχή που κέρδισε ο ιμπεριαλισμός, ο αμερικάνικος. Τα πάντα ήταν ξανά ρευστά. (Με το κεφάλαιο ή με τους εργάτες;) Βέβαια, η άποψη πως όλα είναι ρευστά, οι ιδεολογίες τελειώνουν, πως η Αμερική είναι η πιο ελεύθερη χώρα, τα φλου είναι μπροστά ενώ τα στρατευμένα φανερώνουν ολοκληρωτικά κολλήματα, είχε καλλιεργηθεί επί χρόνια. Ουσιαστικά η CIA (όργανο του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού μην ξεχνιόμαστε) είχε σφυρηλατήσει το ξεπούλημα των αγώνων, είχε ανταλλάξει τον αγωνιστικό τρόπο ζωής με Marlboro και φλιπεράκια, και το ΠΑΣΟΚ έπεσε σαν ο ιδανικός καταρράκτης που θα έδενε το ατσάλι (sic) της ταξικής συνεργασίας, σφουγγίζοντας δάκρυα, αίμα και ιδρώτα αγωνιστών, μετά στίψιμο, ξέβγαλμα και πάλι από την αρχή.

    Και αυτός πάνω-κάτω είναι ο καπιταλισμός. Όπως και το κόμμα-φαινόμενο, κάνει τα πάντα δικά του, ακόμα κι αυτά που δεν του ανήκουν. Όχι αναίμακατα βέβαια, ούτε και ελεύθερα όπως υπόσχεται. Ακόμα καλύτερα, ο καπιταλισμός είναι ένας κλασικός πασόκος, στον οποίο έχει ανατεθεί ένα κοινό ταμείο, που ακριβώς τη στιγμή που θα κατατεθεί το πρώτο χαρτονόμισμα, αυτός θα βάλει το χέρι μέσα. π.χ. Ο ελληνικός λαός συγκέντρωσε δεκαετίες αγώνων, ακόμα και επαναστατικής πείρας. Το ΠΑΣΟΚ ήρθε με το μακρύ του χέρι να τα αρπάξει όλα αυτά και με μια χαψιά να τα καταπιεί. Και ο καπιταλισμός κάνει αυτό ακριβώς κάθε μέρα.
    Είναι όπως μια ζωή χτισμένη πάνω στις πλάτες των άλλων. Τέσσερα μέλη μιας οικογένειας δουλεύουν, ενώ το πέμπτο είναι αργόσχολο, ξοδεύει καθημερινά τα περισσότερα και συχνά πυκνά, αν πέσει κανά φράγκο παραπάνω, καταθέτει στην Πάρνηθα**.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Θα ηταν λάθος (που δεν κανεις εσύ εδω) να θεωρηθεί οτι ο Αφηρημένος Εχπρεσσιονισμος (Αφ. Εξ) ηταν όπλο της CIA. H εξέλιξη της τεχνης, παρότι παραμένει πάντα μέρος του κοινωνικού περίγυρου, επιρρεάζεται και εξαρτάται απο αυτον, έχει την δική της σε εσωτερική δυναμική, τους δικούς της εξελικτικούς μηχανισμούς, όπως ένας οργανισμος στην φύση. Η πορεία προς αφαιρετικές μορφές είχε ξεκινήσει δεκαετίες πρίν στο χώρο της μοντέρνας τεχνης και, κατά ένα τρόπο, αποκορυφώθηκε με τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό. Ιστορικές συγκυρίες, Β' Παγκ. Πόλεμος, μετανάστευση καλλιτεχνών κτλ, μετέφεραν την έδρα του μοντερνισμού απο το Παρίσι στη Νέα Υόρκη. Στην δοσμένη φάση εξεληξεων, η cia και, πριν απο αυτην, "πεφωτισμένα" τμηματα της μπουρζουαζίας εκεί, διαπίστωσαν οτι η τέχνη, στο τελευταιο σταδιο εξέλιξης της, μπορουσε να πάρει χαρακτήρα οχι απλά Αμερικάνικο, αλλα και "ελευθερο-κοσμικό", και να αντιπαρατεθεί σαν πολιτιστικό ατού, ενάντια στον υποτιθέμενο "συντηριτικό", "καταπιεστικο" και (σ' οτι αφορά την εξέλιξη της τεχνης) "οπισθοδρομικό" σοσιαλιστικο ρεαλισμό, στην εικαστικη τεχνη της ΕΣΣΔ. Πίσω απο την εικόνα του καλλιτέχνη που στην Ν. Υ., υποτίθεται, κανει οτι θέλει σε αντιπαράθεση με τον καλλιτέχνη που στην Μοσχα κανει "οτι τον προστάζει το κράτος", κρυβόταν ενας αμειλικτος αγώνας των ιμπεριαλιστων να κερδίσουν και να προσεταιριστούν την έννοια "ελευθερία". Να κερδίσουν ιδεολογικά σ' ενα κοσμο που θεωρούσε ήδη τα ερηπια του πολέμου αποτέλεσμα της ανελεύθερης ιδεολογίας ενός παράφρονα.

    Ηταν μια καλά πληροφορημένη, πανέξυπνη μανούβρα του ιμπεριαλισμού, για την οποία δεν φταίει ουτε η τέχνη ούτε ο Αφηρημένος Εχπρεσσιονισμος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Πράγματι. Δεν έχω καμία πληροφορία για προσωπική γνώση των προαναφερθέντων ζωγράφων ότι τα έργα τους προωθούνταν για αυτούς τους σκοπούς, συνεπώς δεν αποδίδω στους ίδιους καμία πρόθεση -- δηλαδή συμφωνώ με όσα γράφεις.

    Αυτό βέβαια δεν αναιρεί τη νομιμότητα της συζήτησης για τα πολιτικά διακυβεύματα του καθαρού φορμαλισμού, συζήτηση που βέβαια είχε έτσι κι αλλιώς απασχολήσει την ΕΣΣΔ αισθητικά κατά τη δεκαετία του 1930. Άλλο η υποκειμενική πρόθεση, άλλο η αντικειμενική λειτουργία μιας αισθητικής. Βέβαια, ανάμεσα σε άλλα προσπάθησα να αναδείξω ότι επίσης άλλος είναι ο φορμαλισμός ενός Μάλεβιτς ή Ελ Λιτζίτσκυ και άλλος ο φορμαλισμός ενός Πόλοκ ή Ρόθκο: ο δεύτερος έχει αποσείσει οριστικά κάθε πολιτική ή ταξική αναφορά, ο πρώτος όχι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή