Σάββατο, 4 Οκτωβρίου 2014

Περί του ανέφικτου της ιστορικής διδαχής

I am outside of history. I wish I head some peanuts; it looks hungry there in its cage.
I am inside of history; it's hungrier than I thought.
Ishmael Reed

Διάβασα στο ιστολόγιο Red Rock Views ένα άρθρο προβληματισμού με τίτλο "Ο κόσμος αδυνατεί να διδαχτεί από την ιστορία", το οποίο συστήνω σε όλους. Θέτει ένα σημαντικό ζήτημα και παρουσιάζει μια σειρά από σημαντικούς προβληματισμούς. Αυτό που θα ακολουθήσει εδώ δεν είναι "απάντηση" σ' αυτό το άρθρο, αλλά μάλλον ανταπόκριση στην χειρονομία του να θέσει το πρόβλημα προς συζήτηση.

Θα ξεκινήσω απ' το συμπέρασμά μου και μετά θα πάω προς τα πίσω, προς την θεμελίωση του συμπεράσματος αυτού: Ο κόσμος αδυνατεί να διδαχτεί από την ιστορία επειδή η διδαχή από την ιστορία είναι αδύνατη. Αν αδυνατεί να το πράξει, δεν είναι επειδή "πάσχει" απ' αυτό ή το άλλο έλειμμα, δηλαδή, αλλά ακριβώς επειδή είναι αδύνατο. Κατά συνέπεια, η ελπίδα, η προσδοκία ότι η "ιστορία διδάσκει" ή ότι θα έπρεπε να διδάσκει, παρμένη αφηρημένα, είναι μάταιη και φρούδα· είναι ένα ιδεαλιστικό κατάλοιπο το οποίο, στον βαθμό που "παιδεύει", με την απογοήτευση που μοιάζει φτιαγμένο να κυοφορεί, τους μαρξιστές, χρήζει στιβαρής κριτικής.


Κατ' αρχήν, φράσεις όπως "η ιστορία διδάσκει", "ιστορικό δίδαγμα", κλπ, είναι φράσεις μη κυριολεκτικές, φράσεις κατά βάση καταχρηστικές της κυριολεξίας. Η "ιστορία" δεν είναι ένα άτομο, δεν είναι ένας παιδαγωγός ή δάσκαλος επιφορτισμένος με διδακτικά καθήκοντα. Αν και προφανώς υπάρχουν πολλές και ανταγωνιστικές θεωρίες του τι είναι, τι μπορεί να οριστεί ως, ιστορία, καμία απ' αυτές, ούτε βέβαια η μαρξιστική, δεν θεωρεί την ιστορία ένα ανθρωπομορφικό και ενσυνείδητο υποκείμενο το οποίο ασχολείται με τη διδασκαλία του ανθρώπινου γένους.

Αυτό που σημαίνουν τέτοιες φράσεις λοιπόν, δεν είναι και δεν μπορεί να είναι αυτό που φαίνεται να σημαίνουν: ότι δήθεν ένα αυτενεργό και ενσυνείδητο υποκείμενο με το όνομα "ιστορία" μας διδάσκει κάτι. Αυτό που σημαίνουν τέτοιες φράσεις είναι ότι οι άνθρωποι διδάσκονται, ή θα έπρεπε να διδάσκονται, από την γνώση της ιστορίας. Αλλά βεβαίως, αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι διδάσκονται ή θα έπρεπε να διδάσκονται άνευ διδασκάλου, με βάση τη δική τους ανάγνωση ενός κειμένου --της ιστορικής διαδικασίας εν γένει και όχι απλώς των βιβλίων για την ιστορία-- που δεν τους απευθύνεται το ίδιο, δεν τους καταγράφει καν ως ακροατές του, και παραμένει βουβό και αδιάφορο προς τους ίδιους. Διδάσκονται ή θα έπρεπε να διδάσκονται στη βάση των τρόπων εξαναγκάζουν αυτό το κείμενο να μιλήσει, του αποσπούν οι ίδιοι αυτό ή το άλλο "μάθημα."

Αλλά πώς "διαβάζουν" οι άνθρωποι την ιστορία, γραπτή και προφορική, πρόσφατη και μακρινή, επίσημη και ανεπίσημη; Πώς την ερμηνεύουν; Πώς την εξαναγκάζουν να τους διδάξει κάτι, διδάσκοντας, ουσιαστικά, οι ίδιοι τον εαυτό τους; 

Το κάνουν στη βάση όσων ήδη θεωρούν, όσων έχουν ήδη μάθει.

Το κάνουν στη βάση της ιδεολογίας. Αν κάποιος διαβάζει την ιστορία ως κομμουνιστής, κατά συνέπεια, καταλήγει αβίαστα σε εκ διαμέτρου αντίθετα συμπεράσματα από ό,τι ένας φιλελεύθερος. Στα γεγονότα όπου ο φιλελεύθερος βλέπει "θρίαμβο της δημοκρατίας", ο κομμουνιστής βλέπει θρίαμβο της αντεπανάστασης· κι αντίστροφα, εκεί που ο κομμουνιστής βλέπει "αναγκαιότητα της δικτατορίας του προλεταριάτου", ο φιλελεύθερος βλέπει ωμή και βάρβαρη καταστολή της ελευθερίας. Και φυσικά, το να παραπεμφθούν αμφότεροι στα γεγονότα δεν προσφέρει τίποτε. Τα γεγονότα μόνα τους αδυνατούν να τους κάνουν να ερμηνεύσουν το νόημά τους με τον ίδιο τρόπο.

Διδασκόμαστε λοιπόν εμείς από την ιστορία (και δεν μας διδάσκει τίποτε η ίδια), ανάλογα με το με ποιο ιδεολογικό πρίσμα την προσεγγίζουμε. Αλλά αυτό, το από ποιο ιδεολογικό πρίσμα προσεγγίζουμε την ιστορία, είναι επίσης...ιστορία. Διότι η ιστορία είναι, ανάμεσα σε άλλα, σύγκρουση ανάμεσα σε κοινωνικές τάξεις, κοινωνικές επιδιώξεις και κοινωνικές ιδέες. Είναι σύγκρουση ιδεολογιών στον ίδιο βαθμό που είναι σύγκρουση κοινωνικών στρωμάτων, φυλών ή λαών. Και άρα οι διαφορές του κομμουνιστή από τον φιλελεύθερο αναγνώστη της ιστορίας είναι οι ίδιες απότοκα, παράγωγα, της ιστορικής διαδικασίας: της ατομικής και οικογενειακής προϊοστορίας τους, σε ορισμένες περιπτώσεις, της θέσης τους στην παραγωγή, της συνολικής εξέλιξης της κοινωνίας τους, των εμπειριών τους, των αποκλεισμών και απολαβών τους στην κοινωνική διαδικασία, των στόχων και επιδιώξεων που διαμορφώνονται απ' αυτό το χαρμάνι παραγόντων. 

Κατά συνέπεια, το επιστημολογικό ζήτημα που θέτει πάντα η δική μας ερμηνεία της ιστορίας είναι ότι δεν λαμβάνει χώρα ποτέ έξω απ' αυτό που επιχειρεί να κατανοήσει. Αν η ιστορία δεν είναι ένας δάσκαλος που μας κάνει μάθημα, δεν είναι επίσης ένα αντικείμενο έξω απ' τη συνείδηση, η οποία, αντιθέτως, είναι η ίδια διαμορφωμένη από την ιστορία. Μπορεί το τραπέζι που κοιτάω να υπάρχει ως τέτοιο αυτόνομα απ' τη συνείδησή μου ή να είναι ανεξάλειπτα συναρτημένο με τη συνείδησή μου, και μπορεί τα αντικειμενιστικά και τα υποκειμενιστικά ρεύματα της φιλοσοφίας και της επιστήμης να μαλώνουν επ' άπειρο για το τι απ' τα δύο (ή τι τρίτο) ισχύει: αλλά κανείς δεν μπορεί σοβαρά να υποστηρίξει ότι η ιστορία είναι απλώς ένα κείμενο, ότι είναι κάτι που βρίσκεις μοναχά στα βιβλία, και κατά συνέπεια ότι υπάρχει και δρα μόνο όταν ανοίξεις αυτά τα βιβλία. Όλοι μπορούν να παραδεχτούν ότι η ιστορία υπάρχει και δρα κάθε στιγμή, μαζί και τη στιγμή που διαβάζεις ένα ιστορικό βιβλίο ή σκέφτεσαι για ένα ιστορικό γεγονός, και ότι, σημαντικότερο όλων, υπάρχει και δρα στην ίδια σου τη σκέψη και στα αποτελέσματα, αν υπάρξουν τέτοια, αυτής της σκέψης στη δράση σου ως μέλους μιας κοινωνίας.

Ας περάσουμε, τέλος, στο ζήτημα του τι ακριβώς σημαίνει "διδάσκω", τι είναι η "διδαχή". Για τους αρχαίους Έλληνες, η "διδασκαλία" ήταν η μεταβίβαση "σημείων" από ένα υποκείμενο στο άλλο: "2+2=4· το τετράγωνο της υποτείνουσας ενός ορθογώνιου τριγώνου ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο κάθετων πλευρών· τα πάντα ρει." "Διδασκαλία" όμως ήταν ταυτόχρονα και η πειθαρχία δια της οποίας γινόταν εφικτή αυτή η μεταβίβαση σημείων· όχι απλώς ένα περιεχόμενο, αλλά και αυτό το οποίο ρυθμίζει τη διαδικασία μετάδοσης αυτού του περιεχομένου. Δύο μαθηματικοί είναι εξίσου δάσκαλοι με την έννοια ότι διδάσκουν το ίδιο αντικείμενο, αλλά μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικοί δάσκαλοι βάσει του πώς το διδάσκουν· ο Μαρξ και ο Άνταμ Σμιθ έγραψαν και οι δύο διδασκαλία για την πολιτική οικονομία, αλλά διαφέρουν δραματικά στο τι επιζητούν μέσα απ' αυτή τη διδασκαλία, και άρα και τι μεταδίδουν μέσα απ' αυτή.

Αλλά αυτό το δεύτερο επίπεδο της διδασκαλίας, ας το πούμε, με άγαρμπα "ιδεαλιστικό" τρόπο, "πνεύμα" της διδασκαλίας, δεν εξαντλείται ποτέ στο περιεχόμενό της, δεν παρίσταται, θα λέγαμε, σε κανένα επιμέρους κομμάτι του περιεχομένου της· μπορείς να διαβάσεις τον Μαρξ από την αρχή ως το τέλος και να καταλήξεις να υποστηρίζεις, για παράδειγμα, τη δυνατότητα για "ανθρώπινο καπιταλισμό", διότι αν και όλα όσα λέει ο Μαρξ είναι σωστά, είναι σωστά για την εποχή του, ενώ ση δική μας ο Μαρξ θα στήριζε την αυτοδιαχείριση και τις σοσιαλδημοκρατικές μεταρρυθμίσεις επειδή...κλπ κλπ. Μπορείς να τον διαβάσεις και να καταλήξεις, όπως ο Μπέρνσταϊν, να διδάσκεις ότι ο καπιταλισμός έχει ξεπεράσει τις κρίσεις του και ότι είναι πλέον περριτή η επανάσταση. Αυτό που "ιδεαλιστικά" θα ονομάζαμε "πνεύμα" της διδασκαλίας είναι ταυτόχρονα κάτι που διαπνέει τη διδασκαλία από άκρη σ' άκρη και κάτι που δεν μπορεί να αναχθεί ποτέ σε απλό περιεχόμενο, και άρα δεν "μεταδίδεται" αυτόματα επειδή κάποιος διαβάζει τη διδασκαλία, ούτε μεταδίδεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους όσους δηλώνουν πως την ασπάζονται. Μπορεί να μαθαίνει κανείς πολλά πράγματα από μια διδασκαλία, αλλά το θεμέλιο της διδασκαλίας δεν μεταφράζεται ποτέ ακέραιο στα πράγματα τα οποία μαθαίνει κανείς. Και χωρίς το θεμέλιό της, μια διδασκαλία είναι απλώς "περιεχόμενο", το οποίο ο Λένιν μπορεί να το πήγε στην προλεταριακή επανάσταση, αλλά και ο Βαρουφάκης μπορεί να το πάρει απέναντι, στην αστική διαχείριση. Μπορεί να πει κανείς πως ο Λένιν διδάχτηκε απ' την ιστορία αλλά ο Βαρουφάκης όχι;

Σε τελική ανάλυση, λοιπόν, δεν είναι ποτέ η "διδασκαλία απ' την ιστορία" το διακύβευμα· το διακύβευμα είναι μάλλον η συμμετοχή στην ιστορία, οι τρόποι με τους οποίους διαφορετικά κοινωνικά στρώματα --εμείς λέμε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις-- παρεμβαίνουν ενεργά στην ιστορία και μαθαίνουν να παρεμβαίνουν ενεργά στην ιστορία ερμηνεύοντάς τη με τρόπους που είναι φύσει ανταγωνιστικοί με άλλους, μαθαίνοντας μέσα απ' την πάλη να διαβάζουν την ιστορία για τους σκοπούς της δικής τους ιστορικής αποστολής, η οποία δεν τους υπαγορεύεται "εξωγενώς" αλλά οργανικά, μέσα ακριβώς απ' αυτή την πάλη και την εμπειρία της. Αλλά αυτή ακριβώς η ιδέα ότι συμμετέχουμε στην ιστορία, ότι τη συνδιαμορφώνουμε καθώς την ερμηνεύουμε και την ερμηνεύουμε για να τη συνδιαμορφώσουμε --έστω και όχι όπως θα θέλαμε, όπως μας θυμίζει ο Μαρξ-- αυτή είναι η ιδέα που έχει εκφυλιστεί στις μέρες μας, έχοντας εκτοπιστεί από την ιδέα ότι είναι προτιμότερο και ασφαλέστερο να υιοθετείς σε όλα αυτό που θέλει ο νικητής της ιστορίας, όσο και αν μπορεί να διαψευστεί από τα γεγονότα. Γιατί οι μάζες έβγαλαν τα δικά τους συμπεράσματα απ' τις αντεπαναστατικές ανατροπές του 1990, και δεν πρόκειται να τα αλλάξουν εύκολα χωρίς μια νέα σειρά επαναστατικών ανατροπών. Που με τη σειρά τους, βέβαια, κι εδώ βρίσκεται το φαινομενικά ανεπίλυτο αδιέξοδο, προϋποθέτουν την ενεργό συμμετοχή των μαζών. Το ότι το αδιέξοδο αυτό είναι "φαινομενικά" ανεπίλυτο σημαίνει απλά: είναι πραγματικά ανεπίλυτο για την ατομική νόηση· όχι όμως για τη λογική της ιστορικής κίνησης, που πάντα υπερβαίνει τα όρια της ατομικής νόησης.

13 σχόλια:

  1. Αντώνη είναι αδόκιμο αν πει κάποιος π.χ οτι ο ρώσικος λαός που πλειοψηφικά πλέον προτιμά την περίοδο του Σοσιαλισμού οτι διδάχτηκε απ΄την ιστορία?
    Είναι λάθος η σκέψη οτι παρόλο την όποια ερμηνεία η αντικειμενική πραγματικότητα[όπου είναι δυνατή η αντιπαράθεση] θα υπερτερεί?

    Decadent

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Αυτό θα προϋπέθετε πρώτα από όλα ότι όλοι όσοι λένε ότι "ήταν καλύτερα επί σοσιαλισμού" θέλουν το ίδιο πράγμα, το οποίο με τη σειρά του θα προϋπέθετε ότι το "θέλω κάτι" σημαίνει και "είμαι έτοιμος να παλέψω για αυτό με όλα τα απαραίτητα μέσα."

    Δεν στηρίζω --προφανώς-- τον επιστημολογικό αγνωστικισμό, λέω ότι το ζήτημα είναι η διαμόρφωση της ιστορίας, αυτό ήταν πάντα το θέμα.

    Μια παραλλαγή του "ας διδαχτούμε απ' την ιστορία" είναι όλη αυτή η αφελής (το λιγότερο) γραμμή περί φασισμού, που θεωρεί ότι είναι θέμα "παιδείας" η διδαχή, θέμα του να γνωρίζεις, πχ, για το Ολοκαύτωμα. Αλλά το να γνωρίζεις για το Ολοκαύτωμα δεν υπαγορεύει καθόλου τι στάση έχεις απέναντι στο φασισμό. Γνωρίζουμε ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι θριαμβολογούν για το Ολοκαύτωμα. Τι έγινε; Έπαψαν να "διδάσκονται απ' την ιστορία";

    Και οι Ινδονήσιοι σφαγείς κομμουνιστών του The Act of Killing; Πού είναι η υποτίθεται "φυσιολογική" ενοχή του καθεστώτος για τα εγκλήματά του; Πώς και τους είναι είναι τόσο "φυσικό" να περηφανεύονται για τους φόνους που διέπραξαν; Τι "διδάχτηκαν" αυτοί απ' την ιστορία;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ευχαριστώ, το κατάλαβα τώρα νομίζω, η "διδαχή απ΄την ιστορία" δεν προυποθέτει τίποτα αν κάποιος παραμείνει ουδέτερος,άπραγος, ένας απλός αναγνώστης.
      Σορρυ και για τις ερωτήσεις είμαι στην αρχή ακόμα,το παλεύω.

      Decadent

      Διαγραφή
    2. ΜΟΝΗ της, η ιστορία δεν διδάσκει τίποτα απολύτως. Τα γεγονότα της είναι νεκρά γεγονότα. Διδάσκει αυτούς που αναζητούν διδαχή σ' αυτή ανάλογα με το τι αναζητούν. Αν αναζητούν δικαιολογία για την ταξική υποτέλεια, αυτό τους διδάσκει. Αν αναζητούν τρόπους να ανατρέψουν το κυρίαρχο καθεστώς, τους διδάσκει άλλα. Και οι μεν και οι δε όμως, απ' την ιστορία διαμορφώνονται, από την ιστορική διαπάλη. Και έχοντας ήδη διαμορφωθεί ιστορικά είναι που προσέρχονται στην ιστορία για διδαχή.

      Διαγραφή
    3. Το κατανόησα πλήρως τώρα, ευχαριστώ και πάλι.

      Decadent

      Διαγραφή
  3. Λες το ότι να γνωρίζεις για το ολοκαυτωμα δεν αρκεί για να μην γίνεις/είσαι φασίστας. Συμφωνώ. Το ζήτημα κατά την αποψή μου είναι το βλέπεις τα πράγματα υπό το ταξικό πρίσμα. Αυτό πρακτικά δεν είναι ζήτημα παιδείας; Το πως θα μεταφράσεις ένα ιστορικό γεγονός, δεν έχει να κάνει με τη παιδεία που έχεις;
    Π.Β.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Στην τοποθέτησή σου "παιδεία" σημαίνει, ουσιαστικά "ταξική διαπαιδαγώγηση." Όταν όμως μιλά για "παιδεία" η κοινωνία στην μεγάλη της πλειοψηφία εννοεί κάτι πολύ διαφορετικό. Εννοεί "αξιακά ουδέτερη τεχνική γνώση, υπερταξική και αντικειμενική". Φυσικά, η αστική παιδεία είναι επίσης ταξική διαπαιδαγώγηση. Αλλά είναι ταξική διαπαιδαγώγηση που ισχυρίζεται ότι είναι οτιδήποτε άλλο απ' αυτό, νομιμοποιείται βάσει της απάρνησης της φύσης της, και επιδοκιμάζει ό,τι φαίνεται να κολακεύει τις ψευδαισθήσεις της.

      Διαγραφή
  4. Το διαλλεκτικό σχήμα είναι : Ιδέες-Θέληση-Δράση-Ιστορία, δηλαδή,
    οι ιδέες, που διαμορφώνονται στο μυαλό μας, μάς δημιουργούν τη θέληση για δράση, η οποία δράση διαμορφώνει την ιστορία και πάλι από την αρχή : η διαμορφωθείσα καινούργια ιστορία εμπεριέχει τους σπόρους για τη διαμόρφωση καινούργιων ιδεών, που με τη σειρά τους θα οδηγήσουν σε θέληση για δράση για δημιουργία ιστορίας κοκ.
    Οι ιδέες στο μυαλό των ανθρώπων διαμορφώνονται κυρίως από την ταξική θέση του καθενός.
    Για παράδειγμα : το να πάρει ένας εργάτης ταξί, για να πάει στο εργοστάσιο, ο ίδιος το θεωρεί πολυτέλεια,
    ενώ το να πάρει το ίδιο ταξί το αφεντικό του (όταν του χαλάσει η Mercedes), αυτός το θεωρεί κατάντια.
    Ή, όπως λέει και ο Ένγκελς "αλλοιώς σκέφτονται στο παλάτι κι αλλοιώς στο χαμόσπιτο".
    Πάνω ακριβώς σε αυτή τη στιγμή, της δημιουργίας των ιδεών στο μυαλό των ανθρώπων, σημαντικό ρόλο παίζει η ιδεολογική-πολιτική παρέμβαση και προπαγάνδα των μηχανισμών της αστικής και μικροαστικής τάξης από τη μιά μεριά και της οργανωμένης πρωτοπορίας της εργατικής τάξης από την άλλη. Συμπεριλαμβανομένης και της ανάγνωσης της ιστορίας, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.
    Επομένως, προφανώς και η ιστορία δεν "διδάσκει" τίποτε από μόνη της, παρά μόνο ιδωμένη μέσα στο αρχικό διαλλεκτικό σχήμα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Φίλε Αντώνη, σ' ευχαριστώ για την αναφορά.
    Συμφωνώ με το περιεχόμενο και τον τρόπο που αναπτύσσεται το θέμα εδώ.
    Σε γενικές γραμμές γραμμές, νομίζω πως βοηθάει η διάκριση της έννοιας 'ιστορία' ως γίγνεσθαι, απο αυτό που πράγματι η λέξη 'ιστορία' σημαίνει, δηλαδή αυτό που αφορά το 'εξιστορειν', να το πω έτσι. Η εξιστόρηση (η συνήθως βρώμικη δουλειά του να πεις τι έχει συμβεί...) είναι αξεχώριστη απο την ιδεολογία, παρότι δεν ταυτίζονται. Γιατι δεν μπορείς να κάνεις ιστορία (να αφηγηθείς) χωρίς να εχεις προηγουμένως ερμηνεύσει το γεγονός-συμβάν που αποτελεί το αντικείμενο της αφήγησης.

    Δεν θα έλεγα οτι είναι αδύνατο να μάθει ο ανθρωπος απο το παρελθόν ( - καποιοι, οχι όλοι δυστυχώς, μπορουν). Αλλα μάλλον οτι είναι πολύ προβληματική η διαδικασία αυτής της μάθησης, και οτι (μιας και δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτα σίγουροι για την αλήθεια) είναι αναγκαίο να την ψάχνουμε ακόμα κι εκεί που νομίζουμε οτι την κρατάμε σταθερά κι ακλόνητα.
    Τελικά, αν στην ανάγνωση της ιστορίας δεν απουσιάζει το ερώτημα ' ποιος το λέει και τι συμφέρον μπορεί να έχει για να το λέει' καταλήγουμε στο συμπέρασμα οτι το πλησίασμα στην αλήθεια είναι λιγότερο αβέβαιο μονο στην αφήγηση απο την σκοπιά της εργατ. τάξης και σχεδόν ποτέ απο την σκοπιά των αστών, διότι ο εργάτης δεν έχει συμφέρον να ψεύδεται, ο αστός έχει και μάλιστα μεγάλο.

    Το μέγα πρόβλημα είναι οτι ο εργάτης δεν κάνει ιστορία με την έννοια της εξιστόρησης γι αυτό εν μέρει και δυσκολεύεται να κάνει ιστορία με την έννοια του γίγνεσθαι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Συμφωνούμε για τη σημασία της διάκρισης που αναφέρεις, είναι κεντρική.

      Δεν είναι αδύνατο να μάθει ο άνθρωπος απ' το παρελθόν αλλά το να διδάξει μόνο του το παρελθόν οποιονδήποτε άνθρωπο.

      Γενικά, νομίζω ότι οι αναλύσεις μας για το θέμα έχουν πολλά κοινά σημεία στη βάση τους, στην ουσία μας απασχολεί το ίδιο ζήτημα για τους ίδιους λόγους.

      Διαγραφή
    2. Α, ναι, και επειδή ο άνθρωπος μαθαίνει απ' το παρελθόν και δεν διδάσκει το παρελθόν τον άνθρωπο, διαφορετικοί άνθρωποι μαθαίνουν εντελώς διαφορετικά πράγματα απ' το ίδιο παρελθόν. Επειδή η θέση τους στην ιστορική διαδικασία, απ' την οποία εκκινούν, είναι ήδη διαφορετική.

      Αυτό συνοπτικά είναι ένα απ' τα πράγματα που ήθελα να υπογραμμίσω.

      Διαγραφή
  6. Εκτος απο την λειψανδρια στη βαση (δεν υπηρχε αντιδραση μαζικη στην διαλυση του ΚΚΣΕ και της ΕΣΣΔ που ερμηνευεται απο την παθητικοτητα και την εμπιστοσυνη στο κυρος της εξουσιας), υπαρχει και η λειψανδρια στην φιλοσοφια, στους θεωρητικους. Να μελετησουν μαρξιστικα τις αντιφασεις, την κινητηρια δυναμη της εξελιξης. Εκει η ερμηνεια ποια ειναι, ο φοβος, η εξαγορα?
    g.o.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. συνεχεια
    Γιατι σιγουρα μετα το 53 θα ηταν αιρετικη (αν υπηρχε) η (απο κομμουνιστικη θεση) αποψη οτι η πορεια αρχιζει να παρρεκλινει απο το στοχο.
    g.o

    ΑπάντησηΔιαγραφή