Τρίτη, 30 Σεπτεμβρίου 2014

Γιατί δεν χρειάζεται να είσαι κομμουνιστής για να σέβεσαι τον υπαρκτό σοσιαλισμό IΙ

Αρχική δημοσίευση 23 Μαρτίου 2012


Στο τέλος της προηγούμενης ανάρτησης παρουσιάσαμε συνοπτικά τα ερωτήματα που ανακύπτουν σήμερα σε ό,τι αφορά το αναμφισβήτητο της τελειοποίησης του προτάγματος της πολιτικής ισότητας από τις αστικές επαναστάσεις και από τις χειραφετητικές συνέπειές τους. Μιλήσαμε επίσης για τον βασικό άξονα της μαρξιστικής απάντησης σ' αυτά τα ερωτήματα, απάντησης που ο Μαρξ έδωσε ήδη απ' το 1843, 169 χρόνια πριν αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε καν εμείς. Ο Μαρξ λοιπόν παρατήρησε ότι με δεδομένο τον χωρισμό του υποκειμένου σε "άνθρωπο" και "πολίτη" και της ζωής σε "κοινωνική/οικονομική" και σε "πολιτική", η αστική τελειοποίηση της πολιτικής ισότητας, όσο τέλεια κι αν είναι, δεν συνιστά παρά μια κολοβή, ανάπηρη χειραφέτηση. Γιατί δεν αλλάζει τίποτε σε ό,τι αφορά τις συντριπτικές ανισότητες που εξακολουθούν να λαμβάνουν χώρα στο οικονομικό πεδίο, ούτε σε ό,τι αφορά την ανελευθερία των ανθρώπων που πρέπει να ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλο και να πουλούν την εργασία τους για να ζήσουν.

Θα ήταν ψέμματα όμως αν λέγαμε ότι ο Μαρξ και οι επίγονοί του είναι οι μόνοι που δίνουν απάντηση σ' αυτά τα ερωτήματα, αν και αναμφίβολα τη δίνουν πρώτοι και με μεγάλη διαφορά σε ό,τι αφορά την χρονική προτεραιότητα. Απάντηση επιχειρεί να δώσει και η ίδια η αστική ιδεολογία, με την μορφή της σύγχρονης πολιτικής επιστήμης. Παράδειγμα, τα πολύ διαδεδομένα στην Ευρώπη αλλά και στην Ελλάδα επιχειρήματα του Κόλιν Κράουτς (Colin Crouch), του οποίου το έργο Μεταδημοκρατία μεταφράστηκε μεταξύ άλλων και στα ελληνικά και συζητήθηκε πολύ, και όχι μόνο ακαδημαϊκά αλλά και στον Τύπο και στην αρθρογραφία σε ιστολόγια. Ποια είναι η απάντηση του Κράουτς; Ας την ακούσουμε δια στόματός του, στην συνέντευξη όπου παρουσιάζει συνοπτικά τα επιχειρήματά του:


Ας συνοψίσουμε τους βασικούς άξονες της απάντησης, που είναι μια από τις βασικότερες "αυτοκριτικές" που κάνει η σημερινή Δύση (αν όχι η βασικότερη, αν λάβουμε υπόψη το πόσο εύκολα --και κατά τη γνώμη μας, λανθασμένα-- συγχωνεύεται από πολλούς με την άλλη βασική αυτοκριτική της Δύσης σε ό,τι αφορά τη μοίρα της δημοκρατίας, αυτή του Ζακ Ρανσιέρ): 

α) Η μεταδημοκρατία είναι στην πολιτική ό,τι είναι η μεταβιομηχανική παραγωγή στην οικονομία. Η θεσμική μορφή της δημοκρατίας παραμένει στη θέση της, αλλά η "ενέργεια" και ο "δυναμισμός" --αυτές τις λέξεις χρησιμοποιεί ο Κράουτς στην αναλογία του-- έχουν χαθεί.

β) Η κρίση της "δημοκρατίας", η οποία ("δημοκρατία") προηγείται λογικά και ιστορικά της "μεταδημοκρατίας", άρχισε σχετικά πρόσφατα και συνδέεται με την πολιτική άνοδο του "νεοφιλελευθερισμού" στην δεκαετία του 1980.

γ) Ως "ιδιωτικοποίηση της πολιτικής", ο "νεοφιλελευθερισμός" συνοδεύει την ισχυροποίηση των οικονομικών θεσμών όπως οι τράπεζες και οι χρηματοπιστωτικοί θεσμοί, που με τη σειρά τους επικυριαρχούν στο κράτος, εκτοπίζουν από την πολιτική σκηνή την ανοιχτή, δημοκρατική διαδικασία και την κενώνουν από νόημα. Εξού και η σημασία κινημάτων όπως το Occupy Wall Street, ή, στην Ελλάδα, των "αγανακτισμένων" του Συντάγματος, ως μοχλών πίεσης στα πολιτικά κόμματα στην κατεύθυνση της "επιστροφής" στη δημοκρατία που χάθηκε εξαιτίας της νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας.

Είμαστε τώρα έτοιμοι να βάλουμε στο ρινγκ της αναμέτρησης επιχειρηματολογίας και λογικής τον 26χρονο Μαρξ του 1843 και τον 56χρονο Κράουτς του 2012, ή την βάση της κριτικής στην Δύση που ενσάρκωσε το εγχείρημα του υπαρκτού σοσιαλισμού και αυτή που μας προσφέρει το υψηλότερο διαθέσιμο επίπεδο δυτικής αυτοκριτικής. 

Από την πλευρά του, ο Κράουτς, ο δυτικός μας σύγχρονος, μας προσφέρει ένα πολύ ωραίο αφήγημα, ένα αφήγημα πολύ οικείο στις δυτικές κοινωνίες και για αυτό πολύ αγαπητό: Είναι το αφήγημα της Πτώσης από την παραδείσια κατάσταση. Στην αρχή, και για ένα πολύ μεγάλο σχετικά διάστημα (ας πούμε, από το 1790 ως το 1980), η "δημοκρατία" είναι υγιής, σθεναρή, λειτουργική. Και μετά, έρχεται αυτό στο οποίο ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ αναφέρθηκε με ενδεικτικό τρόπο ως "αγγλοσαξωνική αρρώστια", ο νεοφιλελευθερισμός, και κατατρώει τη δημοκρατία μας από μέσα, όπως ο κάνει ο καρκίνος στα ζωτικά όργανα. Κι έτσι, αυτό που χρειαζόμαστε είναι να πολεμήσουμε την παθολογική εκείνη κατάσταση που ονομάζεται "νεοφιλελευθερισμός" ώστε να αποκαταστήσουμε, δια της μαζικής κινητοποίησης, την χαμένη ζωτικότητα --την "ενέργεια" και τον "δυναμισμό"-- της εξαντλημένης μας, υπερβολικά θεσμοποιημένης δημοκρατίας. Αυτό που χρειαζόμαστε, με άλλα λόγια, είναι να επιστρέψουμε στον χαμένο μας παράδεισο, στην πρώτη μας νεότητα, στην αστική μας δόξα (όχι πως δεν το προσπαθήσαμε, συγκαλώντας "Συντακτικές Συνελεύσεις" στην πλατεία και κυκλοφορώντας συντάγματα στο ίντερνετ, δηλαδή στολίζοντας την άδεια περιεχομένου κώμη μας με την περούκα του Τζέφερσον, το φέσι του Καραϊσκάκη, και έναν κότινο ελιάς ταυτοχρόνως).

Από τη δική του πλευρά, ο νεαρός Μαρξ είναι πιθανό να μην είχε καταφέρει να φέρει τον Κράουτς, και μαζί την "θεωρητική αυτοκριτική" της Δύσης, νοκ-άουτ με δυο γρήγορες, γιατί θα είχε πρώτα κατουρηθεί απ' τα γέλια, έχοντας και μια αδυναμία στο χιούμορ και τα χωρατά. Εν πάσει περιπτώσει όμως, κάποια στιγμή θα συνερχόταν, και αφού στόλιζε τον ασπρομάλλη και αξιοπρεπή κύριο Κράουτς με κάμποσα από τα κοσμητικά που πρόβαρε αναλυτικά στη Γερμανική ιδεολογία, θα του έλεγε κάτι όπως το κάτωθι:

"Πρώτον, κύριε Κράουτς, η 'ιδιωτικοποίηση της πολιτικής' για την οποία κάνετε λόγο δεν είναι καθόλου κάτι συγκυριακό. Για να μπορεί η πολιτική να 'ιδιωτικοποιηθεί', θα πρέπει να  προϋπάρχει μια αντίστιξη της πολιτικής και της ιδιωτικής ζωής. Αλλά η ίδια η ελευθερία στις χώρες σας εκφράζεται ακριβώς από τον χωρισμό της πολιτικής, και 'δημόσιας', από την οικονομική, και 'ιδιωτική' ζωή. Είναι ακριβώς αυτός ο χωρισμός που συνιστά την ουσία του πνεύματος που γέννησε την ίδια σας τη σύγχρονη δημοκρατία και την σύγχρονη μορφή του κράτους σας. Η δημοκρατία σας λοιπόν στηρίζεται αναπόφευκτα ακριβώς σε μια αντίστιξη που φέρνει τους δυο πόλους σε συνεχή ένταση και πόλεμο. Αυτόν τον πόλεμο ορισμένες φορές τον κέρδισε η μία πλευρά --η πολιτική ως κυρίαρχη και η οικονομία ως 'απλώς' καθοριστική-- όπως έκανε στις μέρες μου με τον Βοναπάρτη ή θα έκανε μετά με τον Βίσμαρκ, και άλλες φορές η άλλη --η οικονομία ως τόσο κυρίαρχη όσο και καθοριστική-- όπως έγινε με τον δικό σας 'νεοφιλελευθερισμό.'

Δεύτερον, κύριε Κράουτς, είναι πολύ αστεία αυτή η εμμονή του πολιτισμού σας με τα 'μετα-' και τα 'νεο-.' Το πρόβλημα το οποίο στην πραγματικότητα εμπλέκεται δεν είναι η 'μεταδημοκρατία' και η αιτία του δεν ονομάζεται 'νεοφιλελευθερισμός', ούτε και ανακύπτει  τη δεκαετία του 1980. Το πρόβλημα εξακολουθεί να ονομάζεται απλώς 'δημοκρατία' και η πηγή του εξακολουθεί να ονομάζεται απλώς 'καπιταλισμός'. Γιατί το πρόβλημα, κύριε Κράουτς, συνίσταται στον συνδυασμό στην πολιτική μεν ζωή της δημοκρατίας, δηλαδή της αφηρημένης και τυπικής ισότητας, στην οικονομική δε ζωή του καπιταλισμού, της ισχύος των λίγων, των ιδιοκτητών των μέσων παραγωγής, έναντι των πολλών, αυτών που δεν έχουν κάτι άλλο να πουλήσουν για να ζήσουν από την ικανότητά τους για εργασία. Αυτή η σχιζοφρενής κατάσταση, κύριε Κράουτς, έχει αναπόφευκτα αποτελέσματα σε ό,τι αφορά την ωραία σας δημοκρατία: γιατί πολύ γρήγορα, η συντριπτική ανισότητα στην κοινωνική και οικονομική ζωή, που από ό,τι μαθαίνω διευρύνεται όλο και περισσότερο μετά το θάνατό μου, με αποτέλεσμα όλο και λιγότεροι να έχουν στον έλεγχό τους όλο και περισσότερους πλουτοπαραγωγικούς πόρους, αυτή λοιπόν η συντριπτική ανισότητα πολύ γρήγορα μολύνει την ίδια την ραχοκοκκαλιά της πολιτικής ισότητας. Και αυτή είναι μια αρρώστια που υπάρχει στο σώμα της δημοκρατίας σας απ' την αρχή -- απ' το 1776, απ' το 1789.

Γιατί αυτή η συντριπτική ισχύς των λίγων έναντι των πολλών στην οικονομία, κύριε Κράουτς, πολύ γρήγορα τους δίνει την δυνατότητα πλήρους ελέγχου της πολιτικής ζωής, των κομμάτων, των εκλογών, των βουλευτών, και των πολιτικών θεσμών του κράτους, το οποίο στο κάτω-κάτω κύριε Κράουτς, έφτιαξαν οι ίδιοι οι λίγοι και έχοντες. Και αν, κύριε Κράουτς, σε περιόδους ανοδικές για την οικονομία και για την τάξη τους, οι λίγοι και έχοντες είναι αισιόδοξοι και φιλόδοξοι και νομίζουν πως θα κάνουν όλο τον κόσμο μπουρζουά, όπως έλεγε ο μεταθανάτιος μαθητής μου ο Γκράμσι, σε περιόδους ύφεσης και κρίσης --και ο νεοφιλελευθερισμός σας ήταν από την αρχή ένα πολιτικο-οικονομικό 'δόγμα κινδύνου' και προληπτικής αντιμετώπισης της κρίσης, ξεκινώντας ουσιαστικά την πολιτική του καριέρα από την κρίση του 1973-74-- αυτή η φιλοδοξία των αστών χάνεται, ο 'οικονομισμός' ως καθαρή κυριαρχία της ισχύος του κεφαλαίου δεσπόζει σε όλους τους πολιτικούς σας θεσμούς, και η ωραία σας δημοκρατία πάει περίπατο και τύποις και όχι απλώς στην ουσία. 

Τρίτον, κύριε Κράουτς (και κύριε Χάρβεϊ, με τις ωραίες σας 'αγγλοσαξωνικές αρρώστιες'), ξεχάσατε πολύ εύκολα και πολύ γρήγορα τη 'γερμανική' εκείνη αρρώστια που ξεκίνησε ως διάγνωση της αρρώστιας της δημοκρατίας σε καιρό οικονομικής κρίσης και λεγόταν φασισμός. Κι όμως τότε, κύριε Κράουτς (και κύριε Χάρβεϊ), το πρόβλημα τέθηκε με τρόπο πολύ παρόμοιο· τέθηκε, παραδόξως, με τον τρόπο που το θέτετε και σεις σήμερα, ως πρόβλημα του πώς να επιτρέψουμε ξανά στην πολιτική να επικυριαρχήσει επί της οικονομίας και να βρει πολιτικά μέσα επίλυσης της κρίσης της (Καρλ Σμιτ λεγόταν ο βασικός επινοητής της ιδέας από ακαδημαϊκή άποψη). Η 'δημοκρατία' σας λοιπόν, κύριε Κράουτς, δεν αρρώστησε το 1980. Αρρωσταίνει συχνά, ή νομίζει πως αρρωσταίνει συχνά. Εγώ θα έλεγα πως στην ουσία αρέσκεται να ξεχνά ότι η 'αρρώστια' της ενυπάρχει ήδη στην 'υγιή' της κατάσταση.

Τέταρτον, κύριε Κράουτς, ξεχνώντας τα όλα αυτά, αναγκάζεστε να μετατρέπετε την επιστήμη της πολιτικής ιστορίας και θεωρίας σε μεταφυσική, μιλώντας για εκλιπόντα 'δυναμισμό' και 'ενέργεια' (αλλά και ο φασισμός παρόμοια δε μιλούσε; Επιστροφή της 'ορμής' και της 'ενέργειας' δεν υποσχόταν;), ωσάν η δημοκρατία να ήταν κάποιου είδους ποδοσφαιριστής που είναι 'ντεφορμέ', αντί να σκέφτεστε αυτό που σκέφτηκα εγώ εξ αρχής: ότι υπάρχουν δομικές --και όχι συγκυριακές-- αντιφάσεις στην επινόηση της σύγχρονης δημοκρατίας· και ότι αυτές οι αντιφάσεις, που χαίνουν μπρος στα μάτια σας αλλά δεν τις βλέπετε επειδή κοιτάτε το δέντρο και ποτέ το δάσος, εκδηλώνουν τα συμπτώματά τους σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της νεωτερικής δημοκρατίας, είτε ως 'Βοναπαρτισμός' και 'Βισμαρκισμός', είτε ως 'Μουσολινισμός' και 'Χιτλερισμός', είτε ως 'εξουσία των ειδικών', 'μανατζεριαλισμός', και 'νεοφιλελευθερισμός'. Όλα αυτά τα ωραία ονόματα τα εφήυρε η πολιτική σας επιστήμη για να φωτίσει κάτι συσκοτίζοντας κάτι άλλο και πολύ βαθύτερο. Βάζετε την αστική πολιτική σας θεωρία να κάνει δήθεν ντα την επίσης αστική οικονομική σας επιστήμη, και νομίζετε πως έτσι θα θάψετε την αλήθεια: πολιτική ισότητα και πολιτική ελευθερία χωρίς οικονομική ισότητα και χειραφέτηση από τη μισθωτή δουλεία είναι ήδη άδειο γράμμα. Κι εσείς προσποιείστε τους αδαείς και κλαίτε και οδύρεστε πως έγινε άδειο γράμμα, επειδή δήθεν της τέλειωσε η 'δυναμικότητα' και η 'ενέργεια'. Κι αυτό γιατί; Μόνο και μόνο επειδή ξέρετε πως οι λίγοι και ισχυροί δεν θέλουν να ακούσουν την αλήθεια, κι έτσι μαθαίνετε να την ξεχνάτε κι εσείς, και μάλιστα κάνοντας και τους εμβριθείς και κριτικά σκεπτόμενους από πάνω."

Κάπως έτσι πιθανολογώ να απαντούσε ο νεαρός Μαρξ, αν είχε το χάρισμα των πνευμάτων --που από ό,τι φαίνεται το έχει-- ώστε να γνώριζε τα καθέκαστα της ιστορίας που τον ακολούθησε και αν μπορούσε να μπει στο ρινγκ των επιχειρημάτων μαζί με το μεσήλικα Κόλιν Κράουτς. Θα έλεγα, ακόμα και αν δεν ήμουν μαρξιστής, ακόμα κι αν ήμουν απλά και μόνο επιστήμονας που θέλει να διερευνήσει την αλήθεια περισσότερο από ό,τι θέλει να γράφει στο Βήμα: "He has a point!"

Και κάπως έτσι απάντησε στην δυτική αστική δημοκρατία το πείραμα του υπαρκτού σοσιαλισμού όταν του τέθηκε (από τη δυτική σοσιαλδημοκρατία) το ερώτημα "μα γιατί, έχοντας ανατρέψει την τσαρική απολυταρχία, δεν φτιάχνετε άλλη μια ωραία --και βελτιωμένη!-- αστική δημοκρατία, να αποφεύγουμε και τους Ψυχρούς Πολέμους;" Απάντησε, στο πιο βασικό και στοιχειώδες επίπεδο: "επειδή διαβάσαμε τον Μαρξ και θεωρούμε ότι έχει τα δίκια του για τις υπεκφυγές της θεώρησης που επέβαλλε η αστική επανάσταση όταν το ζήτημα που τίθεται είναι η οικονομική χειραφέτηση και η θεραπεία του σχίσματος μεταξύ δημόσιας ισότητας και ιδιωτικής υποτέλειας, πολίτη και ανθρώπου".

Ακούγοντας αυτή την απάντηση, σύσσωμη η Δύση, περιλαμβανομένων αρκετών από τους "μαρξιστές" της, αναφώνησε σοκαρισμένη: "Οικονομισμός!" Με άλλα λόγια, μια κοινωνία --μια σειρά από κοινωνίες-- που όχι μόνο δεν γνωρίζει τι θα πει οικονομική ισότητα αλλά θεωρεί ότι αυτή δεν έχει καμία θέση σε μια δημοκρατία (το αντίθετο, πρέπει να καταστέλλεται γιατί οδηγεί στον μαρασμό της ελεύθερης οικονομικής ανάπτυξης), εξέφρασε την αντίθεσή της με την πρωταρχικότητα της οικονομικής ισότητας ως εγχειρήματος σε μια άλλη κοινωνία, την είδε ως βάση και απαρχή κάθε στρέβλωσης, ως αιτία πολιτικής καταστροφής. Είναι σαν να έχεις γεννηθεί χωρίς κάτω άκρα και να γράφεις συγγράμματα για την αχρηστία της εφεύρεσης των παπουτσιών, ή για τα παπούτσια ως αίτιο δυσμορφιών του σώματος. Είπαμε όμως ότι η αυτοκριτική ικανότητα στη Δύση, η ικανότητά της να μαθαίνει κάτι για τον εαυτό της από την σύγκρισή της με τον άλλο, δεν περνά και τις καλύτερες της μέρες.

Αλλά θα πρέπει να συνεχίσουμε, επιστρέφοντας στον υπαρκτό σοσιαλισμό ως εγχείρημα, σε μια επόμενη ανάρτηση.

2 σχόλια:

  1. "ξεχάσατε πολύ εύκολα και πολύ γρήγορα τη 'γερμανική' εκείνη αρρώστια που ξεκίνησε ως διάγνωση της αρρώστιας της δημοκρατίας σε καιρό οικονομικής κρίσης και λεγόταν φασισμός"

    Αυτό λίγο πριν τις εκλογές του 2012 και την ανάδειξη σε μαζικό κόμμα της Χ.Α...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Κι όμως τότε, κύριε Κράουτς (και κύριε Χάρβεϊ), το πρόβλημα τέθηκε με τρόπο πολύ παρόμοιο"

      δηλ, ο τρόπος που έθεσαν το ζήτημα οι πλατείες των αγανακτίστας ήταν πολύ παρόμοιος με τον τρόπο που έθεσαν το ζήτημα οι φασίστες απ' τα τέλη του 20...

      Διαγραφή