Δευτέρα, 8 Σεπτεμβρίου 2014

Πρόθεση και ικανότητα

Βασικό εργαλείο της ιστορικο-πολιτικής ανάλυσης της κίνησης των τάξεων στην ιστορία πρέπει να είναι, ανάμεσα σε άλλα, η διάκριση ανάμεσα στην πρόθεση και την ικανότητα, ανάμεσα στο "θέλω" και στο "μπορώ." 

Δύο είναι οι βασικές παρατηρήσεις που μπορώ να κάνω για τη σχέση των δύο όρων:

α. Είναι ασύμμετρη. Όταν σε μια τάξη υπάρχει η ικανότητα, η αρμόζουσα στην ικανότητα αυτή πρόθεση δεν αργεί καθόλου να διαμορφωθεί. Όταν όμως υπάρχει μονάχα η πρόθεση, αυτό δεν σημαίνει από μόνο του τη διαμόρφωση αντίστοιχης ικανότητας. 

β. Είναι ανομοιογενής. Η πρόθεση είναι μόνο υποκειμενικός παράγοντας· η ικανότητα είναι ταυτόχρονα υποκειμενικός και αντικειμενικός. "Υποκειμενικός" βεβαίως δεν σημαίνει "ατομικός." Η πρόθεση μπορεί κάλλιστα να είναι συλλογική. Αλλά η πρόθεση εκκινεί από αντικειμενικά δεδομένα, δεν ανήκει η ίδια σ' αυτά. Αφορά, στην περίπτωσή μας, τη διαμόρφωση μιας κατάστασης σύμφωνα με την υποκειμενική βούληση ενός συλλογικού φορέα. 


Η ικανότητα, απ' την άλλη, δεν μπορεί ποτέ να είναι απλώς υποκειμενική. Δεν μπορεί δηλαδή να εξαντλείται στην "δεξιότητα" [skill], στην κατοχή εκείνων των ποιοτήτων που επιτρέπουν σε ένα συλλογικό υποκείμενο να επιβάλλει την βούλησή του. Είναι πάντα ταυτόχρονα δυνατότητα [ability], δηλαδή αντικειμενικά εδραιωμένη δύναμη να κάνει κανείς κάτι.

Όταν η ικανότητα δεν είναι διαλεκτικά αναπτυγμένη, όταν είναι μονάχα "δεξιότητα", δηλαδή μονάχα υποκειμενική, τότε αδυνατεί να μπει σε διαλεκτική αλληλεπίδραση με την πρόθεση, ενσωματώνεται στον υποκειμενισμό της πρόθεσης: κάποιος, και εν προκειμένω μια τάξη, θέλει να κάνει κάτι και συνάμα έχει την δεξιότητα --την τακτική-- που χρειάζεται για να το κάνει. Αλλά δεν έχει την αντικειμενική δυνατότητα να το κάνει, κι έτσι η διαλεκτική πρόθεσης και ικανότητας παραμένει αφηρημένη και στείρα. 

Μόνο όταν η ίδια η "ικανότητα" περιέχει την δική της, εσωτερική διαλεκτική μεταξύ υποκειμενικών και αντικειμενικών στιγμών μπορεί να γονιμοποιήσει την πρόθεση. 

Η ανάλυση αυτή μπορεί να φανεί πρακτικά πολύ χρήσιμη για μια σειρά ιστορικών και πολιτικών ζητημάτων.

Ένα παράδειγμα είναι η εξήγηση του γιατί δεν αρκούν οι "καλές προθέσεις" τμήματος της εργατικής βάσης της σοσιαλδημοκρατίας, ούτε και η τυχόν επιδέξια τακτική της ηγεσίας της, για να παράξουν οποιοδήποτε ταξικά συμφέρον για αυτή την εργατική βάση αποτέλεσμα: λείπει η αντικειμενική ικανότητα αυτού του ταξικού τμήματος να διαμορφώσει την ηγεμονία του πάνω στα μικροαστικά τμήματα της σοσιαλδημοκρατίας εσωκομματικά, κι έτσι η συνολική στρατηγική του ενσωματώνεται από αλλότριες προς τα συμφέροντά του κατευθύνσεις.

Ένα άλλο παράδειγμα μπορεί να είναι η επανεξέταση ζητημάτων όπως η άνοδος του ιμπεριαλισμού σε μια πρότερα μη ιμπεριαλιστική κοινωνία. Μπορεί η άρχουσα τάξη αυτής της κοινωνίας να έχει σαφώς την πρόθεση να μετατρέψει την ισχύ της εθνικά σε ιμπεριαλιστική ισχύ (καλύτερα, είναι απόλυτα λογικό να την έχει, αφού επιθυμεί νομοτελειακά την επέκταση της οικονομικής της εκμετάλλευσης και σε βάρος άλλων εργατικών τάξεων εκτός της "δικής της")· αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχει επίσης την ικανότητα, και μ' αυτό δεν πρέπει να εννοείται ο υποκειμενικός παράγοντας της "δεξιότητας", όπως έδειξα, αλλά η διαλεκτική υποκειμενικών και αντικειμενικών παραγόντων.

Μια συναφής σκέψη για το συγκεκριμένο ζήτημα των πρώην σοσιαλιστικών κρατών: η θεωρία της ανατροπής του σοσιαλισμού προϋποθέτει την δράση εναντίον του εκ των ένδον. Προϋποθέτει ακόμα ότι αυτό το "ένδον" περιλαμβάνει σε περίοπτη και κρίσιμη για την εξέλιξη του εγχειρήματος θέση το ίδιο το κράτος-κόμμα, τον ίδιο τον κομματικό και κρατικό μηχανισμό, ο οποίος, για μια σειρά λόγων που δεν μας ενδιαφέρει η εξέτασή τους εδώ, διαφθείρεται και αρχίζει να λειτουργεί αντεπαναστατικά, εχθρικά προς τον σοσιαλισμό. Με τη σειρά του, όμως, αυτό σημαίνει ότι το κουκούλι της αστικής τάξης μέσα σ' ένα σοσιαλιστικό κράτος, ο θύλακας στον οποίο όχι μόνο αναπτύσσεται (διότι αναπτύσσεται και αλλού ταυτόχρονα) αλλά αποκτά πρόσβαση στην πολιτική εξουσία και άρα δυνατότητα ανατροπής του συστήματος παραγωγής, είναι το κόμμα-κράτος.

Αυτή είναι η σαφής συνέπεια --όχι η μοναδική, αλλά μια από τις κεντρικές συνέπειες-- της θεωρίας περί ανατροπής του σοσιαλισμού.

Αν όμως, σύμφωνα με τις συνεπαγωγές αυτής της θεωρίας, το κόμμα-κράτος είναι ο απαραίτητος διαμεσολαβητής της εκ των ένδον ανατροπής του σοσιαλισμού στα πρώην σοσιαλιστικά κράτη, αυτό σημαίνει ότι η αστική τάξη στα κράτη αυτά δεν είναι ανεξάρτητη από τους μηχανισμούς του· τους χρειάζεται για να κατακτήσει την εξουσία.

Αλλά μια μη ανεξάρτητη από αλλότριους προς την φύση της αστική τάξη θεσμούς και μηχανισμούς, μια αστική τάξη που δεν αναπτύσσει τους δικούς της θεσμούς και μηχανισμούς αλλά, αντίθετα, αναπτύσσεται μέσα από αλλότριους θεσμούς και μηχανισμούς, δεν είναι ακόμα αστική τάξη tout court -- η ύπαρξή της δεν έχει ακόμα υπερβεί το στάτους της παρασιτίας, του ξένου σώματος που τρέφεται από έναν αλλότριο προς την ίδια οργανισμό. Καμία απολύτως αστική τάξη στον δυτικό κόσμο δεν χρειάστηκε το κόμμα-κράτος για να κατακτήσει την πολιτική εξουσία· μάλλον, κατέκτησε πρώτα την οικονομική ισχύ και κατόπιν, όταν είχε την αντικειμενική ικανότητα να το κάνει, κατέλαβε την πολιτική εξουσία, την οποία "φυσιολογικά" ασκεί μέσω του αστικού κοινοβουλίου και του πολυκομματισμού.

Αντίθετα, η θεωρία της ανατροπής του σοσιαλισμού προϋποθέτει ότι μια τάξη μπόρεσε να διαμορφωθεί με μια κάποια πληρότητα και συνειδητότητα στόχων ως τέτοια (ως τάξη για τον εαυτό της) μόνο επειδή ήδη είχε πρόσβαση στην πολιτική εξουσία· η συγκεντρωτική πολιτική εξουσία ήταν η προϋπόθεση της οικονομικής ισχύος που σε πολύ μεγάλο βαθμό απέκτησε αργότερα, μετά την ανατροπή του σοσιαλισμού (με την πρωτοφανή λεηλασία των πλουτοπαραγωγικών πηγών και της εργατικής δύναμης του εργαζόμενου στον σοσιαλισμό λαού).

Τα δύο αυτά μοντέλα δεν μπορούν να εξομοιωθούν χωρίς προβληματισμό. Γιατί στην πρώτη περίπτωση, η αστική τάξη ωριμάζει ως τάξη στον τρόπο παραγωγής πριν κατακτήσει την εξουσία στο πολιτικό εποικοδόμημα. Στη δεύτερη, χρειάζεται την εξουσία στο πολιτικό εποικοδόμημα για να ωριμάσει ως άρχουσα τάξη, να γίνει τάξη για τον εαυτό της. Και επειδή συμβαίνει αυτό, νομιμοποιείται η ερώτηση: μπορεί --έχει την ικανότητα-- να μετατραπεί σε ιμπεριαλιστική, δηλαδή υπερώριμη καπιταλιστικά, μια αστική τάξη που "γεννήθηκε ανάποδα", μια αστική τάξη που δεν κατέκτησε την οικονομική της αυτονομία μέσα στον τρόπο παραγωγής αλλά στήριξε την οικονομική της ισχύ σε μια προϋπάρχουσα, και αντιστοιχούσα σε άλλο και ανταγωνιστικό οικονομικό σύστημα, πολιτική εξουσία; Και ποιο είναι το σημείο στο οποίο το απαραίτητο για την ανάδυσή της "κουκούλι" εξαλείφεται χωρίς περιοριστικά για την ίδια και την εξέλιξή της υπολείμματα; Οι αντίπαλοι των πρώην σοσιαλιστικών κρατών βλέπουν παντού στην σημερινή, αστική Ρωσία τις απηχήσεις και τις επιβιώσεις των μηχανισμών του (αναθέματος για τους ίδιους) σοσιαλιστικού κόμματος-κράτους, σπλάχνο του οποίου είναι και ο νυν πρόεδρος της χώρας, κι αυτό τη στιγμή που στην Κίνα το σοσιαλιστικό κόμμα-κράτος παραμένει ολοκληρωτικά ανέπαφο ενώ είναι ο τρόπος παραγωγής που έχει μετασχηματιστεί δραματικά: κάνουν λάθος;

31 σχόλια:

  1. Για το κράτος, την οικονομική ισχύ της αστικής τάξης κλπ.:

    Κατ’ αρχάς όλα αυτά είναι απλουστεύσεις. Η αστική τάξη στην Ευρώπη, πολύ πριν γίνει κυρίαρχη τάξη και καταλάβει την πολιτική εξουσία, μια χαρά σχέσεις είχε με το μη-αστικό κράτος, στον βαθμό που της το επέτρεπαν οι συνθήκες. (Μην ξεχνάμε το βρετανικό παράδειγμα, όπου υπήρξε βέβαια αστική επανάσταση, αλλά σε μεγάλο βαθμό και «σύμφυση» με το φεουδαρχικό κράτος). Το κυριότερο από την άλλη όμως είναι, ότι πριν κατακτήσει την πολιτική εξουσία, η αστική τάξη δεν μπορούσε να επικρατήσει απόλυτα ούτε οικονομικά. Είχε βέβαια αδυνατίσει η επιρροή των φεουδαλικών δομών και αναπτυχθεί αυτή των αστικών, αλλά μην ξεχνάμε ότι τα προνόμια, η μεγάλη γαιοκτησία, η δουλοπαροικία ήταν παράγοντες ανασχετικοί της καπιταλιστικής συσσώρευσης και έπρεπε να παραμεριστούν με την βίαιη ανατροπή της φεουδαρχίας και την εγκαθίδρυση αστικού κράτους. Αυτό που θέλω να πω είναι, ότι η κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας δεν ήταν μια λεπτομέρεια που έπρεπε να τακτοποιηθεί, αλλά ουσιαστικός παράγοντας για την πλήρη ανάπτυξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Το βασικότερο όμως είναι ότι η πολιτική δεν μπορεί να αποσχιστεί από την οικονομία και δεν μπορούμε να μεταφέρουμε μηχανιστικά κάποια σχήματα που προέκυψαν ιστορικά.

    Ο τρόπος της αρχικής εμφάνισης και ανάπτυξης της αστικής τάξης έχει να κάνει με την πρωταρχική συσσώρευση. Αλλά το καθοριστικό είναι, ότι εντέλει δεν έχει σημασία πως έγινε σε μια χώρα η πρωταρχική συσσώρευση. Σημασία έχει ότι η συσσώρευση τώρα είναι καπιταλιστική. Η αστική τάξη της Ρωσίας μπορεί να κατόρθωσε την πρωταρχική συσσώρευση κυρίως μέσω της εκποίησης-λεηλασίας κρατικής και μάλιστα εργατικής-λαϊκής περιουσίας. Αυτό δεν επηρεάζει όμως σε τίποτα την σημερινή διαδικασία συσσώρευσης, που γίνεται απλούστατα καπιταλιστικά (εκτός αν θεωρείς ότι το κέρδος στην Ρωσία βγαίνει με άλλον τρόπο απ’ ότι με την απόσπαση υπεραξίας).

    Και πάνω απ’ όλα είναι η ανάπτυξη του μονοπωλιακού καπιταλισμού που δεν σχετίζεται με την πρωταρχική συσσώρευση, γιατί είναι αποκλειστικά το αποτέλεσμα της προχωρημένης καπιταλιστικής συσσώρευσης. Εφόσον λοιπόν έχουμε καπιταλιστική παραγωγή μπορούμε κάλλιστα (εγώ θα έλεγα νομοτελειακά) να έχουμε σε κάποια χρονική στιγμή ανάπτυξη μονοπωλιακού κεφαλαίου.

    Συνέχεια

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ας τα πάρω με τη σειρά.

      "όλα αυτά είναι απλουστεύσεις. Η αστική τάξη στην Ευρώπη, πολύ πριν γίνει κυρίαρχη τάξη και καταλάβει την πολιτική εξουσία, μια χαρά σχέσεις είχε με το μη-αστικό κράτος, στον βαθμό που της το επέτρεπαν οι συνθήκες. (Μην ξεχνάμε το βρετανικό παράδειγμα, όπου υπήρξε βέβαια αστική επανάσταση, αλλά σε μεγάλο βαθμό και «σύμφυση» με το φεουδαρχικό κράτος). Το κυριότερο από την άλλη όμως είναι, ότι πριν κατακτήσει την πολιτική εξουσία, η αστική τάξη δεν μπορούσε να επικρατήσει απόλυτα ούτε οικονομικά. Είχε βέβαια αδυνατίσει η επιρροή των φεουδαλικών δομών και αναπτυχθεί αυτή των αστικών, αλλά μην ξεχνάμε ότι τα προνόμια, η μεγάλη γαιοκτησία, η δουλοπαροικία ήταν παράγοντες ανασχετικοί της καπιταλιστικής συσσώρευσης και έπρεπε να παραμεριστούν με την βίαιη ανατροπή της φεουδαρχίας και την εγκαθίδρυση αστικού κράτους. Αυτό που θέλω να πω είναι, ότι η κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας δεν ήταν μια λεπτομέρεια που έπρεπε να τακτοποιηθεί, αλλά ουσιαστικός παράγοντας για την πλήρη ανάπτυξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Το βασικότερο όμως είναι ότι η πολιτική δεν μπορεί να αποσχιστεί από την οικονομία και δεν μπορούμε να μεταφέρουμε μηχανιστικά κάποια σχήματα που προέκυψαν ιστορικά. "

      Δεν ισχυρίστηκα πουθενά ότι είναι "λεπτομέρεια" και δεν αλλάζει τίποτε επί της ουσίας από το γεγονός ότι η μετάβαση απ'τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό σήμαινε ενδιάμεσες μορφές για αρκετό καιρό. Γεγονός είναι ότι πρώτα αναπτύχθηκε το μερκαντιλιστικό κεφάλαιο και έγινε στην Αγγλία η καπιταλιστικοποίηση σε σημαντικό βαθμό της αγροτικής παραγωγής (Μαρξ, Κεφάλαιο Ι) και μετά ήρθε η πρώτη αστική επανάσταση, στην Αγγλία στα μέσα του 17ου αιώνα.

      Διαγραφή
    2. "Ο τρόπος της αρχικής εμφάνισης και ανάπτυξης της αστικής τάξης έχει να κάνει με την πρωταρχική συσσώρευση. Αλλά το καθοριστικό είναι, ότι εντέλει δεν έχει σημασία πως έγινε σε μια χώρα η πρωταρχική συσσώρευση. Σημασία έχει ότι η συσσώρευση τώρα είναι καπιταλιστική. Η αστική τάξη της Ρωσίας μπορεί να κατόρθωσε την πρωταρχική συσσώρευση κυρίως μέσω της εκποίησης-λεηλασίας κρατικής και μάλιστα εργατικής-λαϊκής περιουσίας. Αυτό δεν επηρεάζει όμως σε τίποτα την σημερινή διαδικασία συσσώρευσης, που γίνεται απλούστατα καπιταλιστικά (εκτός αν θεωρείς ότι το κέρδος στην Ρωσία βγαίνει με άλλον τρόπο απ’ ότι με την απόσπαση υπεραξίας)."

      Το αν έχει σημασία ο τρόπος με τον οποίο έγινε η συσσώρευση εξαρτάται από ποια σκοπιά τίθεται το ερώτημα. Αν είσαι δούλος που πνίγηκε στον Ατλαντικό, μια σημασία την έχει ο τρόπος. Αν κοιτάζεις ευρύτερες διαδικασίες, όχι. Αν πάλι εμπλέκεται ο πολιτικός παράγοντας, αν έχεις εμπλοκή του κομματικού μηχανισμού, αυτό μπορεί να έχει και κάποιες συνέπειες. Έτσι τουλάχιστο ισχυρίζομαι εγώ.

      Το θρησκευτικό της κουκούλι, η αγγλική αστική τάξη πάντως χρειάστηκε τουλάχιστο μέχρι την Παλινόρθωση της βασιλείας για να αρχίσει να το ξεφορτώνεται. Από τον Ερίκο τον όγδοο και τις περιφράξεις μεσολαβεί ενάμισης αιώνας. Ένα παράδειγμα προς σύγκριση με τη ρωσική και το δικό της κουκούλι.

      Διαγραφή
    3. "η ανάπτυξη του μονοπωλιακού καπιταλισμού που δεν σχετίζεται με την πρωταρχική συσσώρευση, γιατί είναι αποκλειστικά το αποτέλεσμα της προχωρημένης καπιταλιστικής συσσώρευσης"

      Σωστά. Αλλά το διακύβευμα της διαφωνίας αφορά τον βαθμό ανάπτυξης ακριβώς του μονοπωλιακού καπιταλισμού στη Ρωσία.

      Διαγραφή
    4. "Σωστά. Αλλά το διακύβευμα της διαφωνίας αφορά τον βαθμό ανάπτυξης ακριβώς του μονοπωλιακού καπιταλισμού στη Ρωσία."

      Ωραία, αν αυτό είναι το διακύβευμα, τότε προσπάθησε να το αναλύσεις βάσει των σχέσεων παραγωγής και όχι βάσει διαφόρων δογματικών αρχών και συγκρίσεων με την καπιταλιστική συσσώρευση στην δύση.

      Άλλο το επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων τον 18ο,19ο ακόμα και 20ο αιώνα και άλλο σήμερα. Αποτέλεσμα: η διαδικασία επιταχύνεται με γεωμετρικό ρυθμό.

      Διαγραφή
  2. Εδώ όμως τίθενται και βασικά ζητήματα μεθόδου και φιλοσοφίας της ιστορίας, της οποίας το πραγματικό περιεχόμενο φαίνεται, κατά την άποψη μου, να μην έχεις κατανοήσει σωστά: φαίνεται σαν να αντιλαμβάνεσαι το ιστορικό προτσές της επικράτησης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στην Δύση ως κάποιου είδους «αρχέτυπο», που ανταποκρίνεται στον «καθαρό» δρόμο προς τον καπιταλισμό και εν συνεχεία στον μονοπωλιακό καπιταλισμό και ό, τι αποκλίνει από αυτό το σχήμα (φεουδαρχία-καπιταλισμός-μονοπωλιακός καπιταλισμός ή παράλληλα οικονομική άνοδος αστικής τάξης-πολιτική εξουσία) το θεωρείς «κάτι άλλο», έναν «άλλο καπιταλισμό». Αυτό όμως είναι «ιστορικισμός» με την κακή έννοια. Αντιμετωπίζεις τον καπιταλισμό και δη τον μονοπωλιακό καπιταλισμό σαν μια «δυτική ιδιαιτερότητα», σαν προϊόν κάποιων πολύ συγκεκριμένων κοινωνικών, οικονομικών, πολιτιστικών συνθηκών και όχι ως αυτό που είναι: ένας τρόπος οργάνωσης της κοινωνικής παραγωγής που βασίζεται στην μισθωτή εργασία, ο οποίος μέσα από συγκεκριμένες (ενδογενείς) οικονομικές διαδικασίες μετατρέπεται σε μονοπωλιακό καπιταλισμό.

    Αναλόγως μπορεί να αναρωτηθεί κανείς και για την άποψή σου για τον σοσιαλισμό: είναι μήπως ένα κοινωνικό σύστημα ιδιάζων σε μια συγκεκριμένη ιστορική εξέλιξη κάποιων κοινωνιών; Σαν μια ανεστραμμένη αντιλενινιστική (αντισταλινική και εν γένει αντισοβιετική) μηχανιστική αντίληψη, που θέλει την πορεία φεουδαρχία-καπιταλισμός-σοσιαλισμός (με πλήρη ανάπτυξη του κάθε σταδίου) ως απόλυτη και απαρέγκλιτη; Δηλαδή στην βάση της ιστορικής εμπειρίας, υποστηρίζεις ότι ο σοσιαλισμός είναι ένα ρωσικό, κινεζικό, κουβανικό, «ανατολικό» φαινόμενο; Ή ότι υπάρχει «ανατολικός» και θα υπάρξει ίσως «δυτικός» σοσιαλισμός;

    Άλλο η ιστορική εξέλιξη των κοινωνιών και άλλο η λογική εξέλιξης των κοινωνιών. Άλλο γενεαλογία και άλλο διαλεκτική. Η διαλεκτική δεν ξεκινάει από κάποια «αδιαμεσολάβητη» ιστορική εμπειρία, δεν ξεκινάει από το φαινόμενο. Ξεκινάει από μια αφαίρεση προκειμένου να φτάσει στο συγκεκριμένο. Ξεκινάει από την βασική δομή των σχέσεων παραγωγής και φτάνει στην «ανακατασκευή» του συνόλου των κοινωνικών σχέσεων.

    Με συγχωρείς, αλλά οφείλω να το πω και καθαρά: ο τρόπος ανάλυσης σου δεν είναι μαρξιστικός. Η ρωσική αστική τάξη δεν ξέρω αν «γεννήθηκε ανάποδα», αλλά εσύ σίγουρα σκέφτεσαι ανάποδα. Αν σταματήσουμε να ξεκινάμε την ανάλυση της πραγματικότητας από τις σχέσεις παραγωγής, σταματάμε να είμαστε και μαρξιστές. Αυτό δεν είναι «οικονομισμός», αλλά η αρχή της μαρξιστικής-λενινιστικής ανάλυσης. Αν ξεκινήσεις ανάποδα, δεν θα βρεις ποτέ τον δρόμο σου πίσω στις σχέσεις παραγωγής. Θα είναι υπερβολικά πολλά τα ερεθίσματα για να μπορέσεις να αποστασιοποιηθείς εκ των υστέρων.

    Συνέχεια

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Εδώ όμως τίθενται και βασικά ζητήματα μεθόδου και φιλοσοφίας της ιστορίας, της οποίας το πραγματικό περιεχόμενο φαίνεται, κατά την άποψη μου, να μην έχεις κατανοήσει σωστά: φαίνεται σαν να αντιλαμβάνεσαι το ιστορικό προτσές της επικράτησης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στην Δύση ως κάποιου είδους «αρχέτυπο», που ανταποκρίνεται στον «καθαρό» δρόμο προς τον καπιταλισμό και εν συνεχεία στον μονοπωλιακό καπιταλισμό και ό, τι αποκλίνει από αυτό το σχήμα (φεουδαρχία-καπιταλισμός-μονοπωλιακός καπιταλισμός ή παράλληλα οικονομική άνοδος αστικής τάξης-πολιτική εξουσία) το θεωρείς «κάτι άλλο», έναν «άλλο καπιταλισμό». Αυτό όμως είναι «ιστορικισμός» με την κακή έννοια. Αντιμετωπίζεις τον καπιταλισμό και δη τον μονοπωλιακό καπιταλισμό σαν μια «δυτική ιδιαιτερότητα», σαν προϊόν κάποιων πολύ συγκεκριμένων κοινωνικών, οικονομικών, πολιτιστικών συνθηκών και όχι ως αυτό που είναι: ένας τρόπος οργάνωσης της κοινωνικής παραγωγής που βασίζεται στην μισθωτή εργασία, ο οποίος μέσα από συγκεκριμένες (ενδογενείς) οικονομικές διαδικασίες μετατρέπεται σε μονοπωλιακό καπιταλισμό."

      Το να επισημαίνεις διαφορές μεταξύ κοινωνικών σχηματισμών και να διερωτάσαι για τις συνέπειές τους δεν προϋποθέτει καμία υποστασιοποίηση "μοντέλου." Άλλωστε, αν έκανα αυτό για το οποίο με εγκαλείς, θα έπρεπε να αρνηθώ ότι ο ρώσικος καπιταλισμός είναι επίσης καπιταλισμός.

      Διαγραφή
    2. "Αναλόγως μπορεί να αναρωτηθεί κανείς και για την άποψή σου για τον σοσιαλισμό: είναι μήπως ένα κοινωνικό σύστημα ιδιάζων σε μια συγκεκριμένη ιστορική εξέλιξη κάποιων κοινωνιών; Σαν μια ανεστραμμένη αντιλενινιστική (αντισταλινική και εν γένει αντισοβιετική) μηχανιστική αντίληψη, που θέλει την πορεία φεουδαρχία-καπιταλισμός-σοσιαλισμός (με πλήρη ανάπτυξη του κάθε σταδίου) ως απόλυτη και απαρέγκλιτη; Δηλαδή στην βάση της ιστορικής εμπειρίας, υποστηρίζεις ότι ο σοσιαλισμός είναι ένα ρωσικό, κινεζικό, κουβανικό, «ανατολικό» φαινόμενο; Ή ότι υπάρχει «ανατολικός» και θα υπάρξει ίσως «δυτικός» σοσιαλισμός; "

      Θα σε συμβούλευα να διαβάσεις το "Ο Ρωσικός Μαρξισμός" και να αναρωτηθείς αν υπάρχει κάτι "αντιμαρξιστικό" στη θέση ότι για πολύ συγκεκριμένους ιστορικούς λόγους, ήταν ο καθαρότερος και ο πιο προσανατολισμένος στους κλασικούς όλων. Και μετά να αναρωτηθείς γιατί ακόμα και η Ρόζα Λούξεμπουργκ έκρινε ορθό να επιτεθεί στον λενινισμό για τον υποβιβασμό του κοινοβουλευτισμού. Γιατί το επόμενο πράγμα που θα μου προσάψεις είναι ότι επινόησα το σχίσμα ανατολικού και δυτικού μαρξισμού μόνος μου.

      Διαγραφή
    3. "ο τρόπος ανάλυσης σου δεν είναι μαρξιστικός. Η ρωσική αστική τάξη δεν ξέρω αν «γεννήθηκε ανάποδα», αλλά εσύ σίγουρα σκέφτεσαι ανάποδα. Αν σταματήσουμε να ξεκινάμε την ανάλυση της πραγματικότητας από τις σχέσεις παραγωγής, σταματάμε να είμαστε και μαρξιστές."

      Όπως παραπάνω.

      Διαγραφή
    4. "Άλλωστε, αν έκανα αυτό για το οποίο με εγκαλείς, θα έπρεπε να αρνηθώ ότι ο ρώσικος καπιταλισμός είναι επίσης καπιταλισμός."

      Αν δεν μπορείς να δεχθείς την δυνατότητα (έστω) ο καπιταλισμός στην Ρωσία σήμερα να είναι μονοπωλιακός, κατά βάση είναι σαν να αρνείσαι ότι η Ρωσία είναι όσο καπιταλιστική όσο η Δύση. Γιατί αν είναι ή δεν είναι εξαρτάται καθαρά από τον ρυθμό της συσσώρευσης κεφαλαίου.

      Διαγραφή
    5. "Θα σε συμβούλευα να διαβάσεις το "Ο Ρωσικός Μαρξισμός" και να αναρωτηθείς αν υπάρχει κάτι "αντιμαρξιστικό" στη θέση ότι για πολύ συγκεκριμένους ιστορικούς λόγους, ήταν ο καθαρότερος και ο πιο προσανατολισμένος στους κλασικούς όλων. Και μετά να αναρωτηθείς γιατί ακόμα και η Ρόζα Λούξεμπουργκ έκρινε ορθό να επιτεθεί στον λενινισμό για τον υποβιβασμό του κοινοβουλευτισμού. Γιατί το επόμενο πράγμα που θα μου προσάψεις είναι ότι επινόησα το σχίσμα ανατολικού και δυτικού μαρξισμού μόνος μου."

      Αυτό δεν έχει καμία σχέση με το θέμα. Η επικράτηση του μαρξισμού στην Ρωσία σημαίνει το υψηλό επίπεδο ανάπτυξη της ταξικής συνείδησης του ρωσικού προλεταριάτου.

      Διαγραφή
    6. Α, δεν έχει σχέση. Και αφού αντιμαρξιστικά υποστηρίζω "στην βάση της ιστορικής εμπειρίας ότι ο σοσιαλισμός είναι ένα ρωσικό, κινεζικό, κουβανικό, «ανατολικό» φαινόμενο" δεν μου λες και εσύ για την εμπειρία μας του δυτικού σοσιαλισμού να ξεστραβωθώ; Γιατί στις χώρες που αναφέρεις ύπηρξαν σοσιαλιστικά κράτη. Ο δυτικός σοσιαλισμός ποιος είναι;

      Διαγραφή
    7. Κατά την γνώμη μου μπερδεύεις την ιστορική εμπειρία με την ουσία των κοινωνικών συστημάτων. Προφανώς ο σοσιαλισμός που μέχρι τώρα υπήρξε ήταν "ανατολικός" αν θες. Ο σοσιαλισμός είναι όμως ένας συγκεκριμένος τρόπος παραγωγής. Από εκεί και πέρα οι "ιδιαιτερότητες" παίζουν τον ρόλο τους, αλλά δεν είναι σε καμία περίπτωση το σημείο εκκίνησης.

      Διαγραφή
  3. Κόμμα-κράτος, αστική τάξη κλπ.:

    Με αυτό το σχήμα παρουσιάζεις την ανατροπή του σοσιαλισμού ως «μετάβαση», ως συνέχεια. Εγώ σου λέω ότι δεν υπάρχει καμία συνέχεια. Ή μάλλον όση συνέχεια υπήρχε μεταξύ τσαρικής και αστικής Ρωσίας από την μία και Σοβιετικής Ένωσης από την άλλη.

    Έγινε αντεπανάσταση. Δηλαδή βίαιη (με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, εξαναγκαστική) ανατροπή της σοβιετικής εξουσίας. Καμιά «μετάβαση» δεν έγινε ουσιαστικά. Η ρωσική αστική τάξη δεν χρειαζόταν τους μηχανισμούς του σοσιαλιστικού κράτους. Αυτό που χρειαζόταν ήταν την καταστροφή του σοσιαλιστικού κράτους. Και αυτήν επέτυχε. Η δράση των οπορτουνιστικών και αντεπανασταστικών στοιχείων στο Κόμμα ήταν υπονομευτική του σοσιαλιστικού κράτους, δεν βασίστηκε στο σοσιαλιστικό κράτος.

    Και κάτι άλλο ως προς την ίδια την έννοια «κόμμα-κράτος»: Ακόμα και αν υπήρξε μια (εσφαλμένη) σχετική ταύτιση του Κόμματος με τον Κράτος στην Σοβιετική Ένωση, αυτό σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει μια θεμελιώδης διαφοροποίηση, που υφίσταται ανεξάρτητα από τις προθέσεις των υποκειμένων, ατόμων ή κομμάτων και που δεν πρέπει να αγνοείται. Τον χαρακτήρα ενός κόμματος μπορείς να τον διαβρώσεις ως την πλήρη μετάλλαξή του, αυτό είναι σαφές. Αλλά ο βασικός χαρακτήρας του κράτους εξαρτάται από την τάξη που βρίσκεται στην εξουσία, δηλαδή από τον κυρίαρχο τρόπο παραγωγής. Στον βαθμό που το κόμμα προσεγγίζει ένα ιδεατό σημείο ταύτισης του με το κράτος, μπορεί κανείς όντως να παρατηρήσει πιο άμεσες συνέπειες στην (δυσ-)λειτουργία του κράτους, όσο το κόμμα παρεκκλίνει και διαφθείρεται. Όσο όμως δεν αλλάζει ο κυρίαρχος τρόπος παραγωγής, δεν μπορείς να μεταλλάξεις τον χαρακτήρα του κράτους. Με άλλα λόγια: τα οπορτουνιστικά και αντεπαναστατικά στοιχεία μπορεί να χρησιμοποιήσανε το κόμμα για τους σκοπούς της. Έπρεπε όμως να συντρίψουν το κράτος, γιατί κράτος σημαίνει εξουσία και στην προκειμένη περίπτωση εργατική εξουσία, σοσιαλιστικός τρόπος παραγωγής Αν δεν δεχτούμε αυτά τα βασικά, τότε πετάμε τον Λένιν στα σκουπίδια, και τραβάμε κατά «εργαλιοποίηση» ή «αυτονόμηση» μεριά…

    Και ως προς το τελευταίο σου ερώτημα: Κάνουν ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΛΑΘΟΣ! Και δεν είναι καν λάθος: είναι στυγνή αντικομμουνιστική προπαγάνδα, είναι προσπάθεια διαστρέβλωσης του σοσιαλισμού μέσω της εξίσωσής του με συγκεκριμένες εκφάνσεις του καπιταλιστικού κράτους. Είναι συν τοις άλλοις τροτσκιστική αχρειότητα, η οποία αντιμετωπίζει την αντεπανάσταση ως φυσική εξέλιξη της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην ΕΣΣΔ, ως φυσική εξέλιξη του «σοσιαλισμού σε μια χώρα».

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Με αυτό το σχήμα παρουσιάζεις την ανατροπή του σοσιαλισμού ως «μετάβαση», ως συνέχεια. Εγώ σου λέω ότι δεν υπάρχει καμία συνέχεια. Ή μάλλον όση συνέχεια υπήρχε μεταξύ τσαρικής και αστικής Ρωσίας από την μία και Σοβιετικής Ένωσης από την άλλη."

      Εσύ μπορεί να λες ό,τι θέλεις, το ζήτημα είναι τι αποδεικνύεται από τα γεγονότα.

      Διαγραφή
    2. Αυτό τι σόι απάντηση είναι τώρα; Τι αποδεικνύεται από τα γεγονότα; Ποια γεγονότα;

      Διαγραφή
    3. "Έγινε αντεπανάσταση. Δηλαδή βίαιη (με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, εξαναγκαστική) ανατροπή της σοβιετικής εξουσίας. Καμιά «μετάβαση» δεν έγινε ουσιαστικά. Η ρωσική αστική τάξη δεν χρειαζόταν τους μηχανισμούς του σοσιαλιστικού κράτους. Αυτό που χρειαζόταν ήταν την καταστροφή του σοσιαλιστικού κράτους. Και αυτήν επέτυχε. Η δράση των οπορτουνιστικών και αντεπανασταστικών στοιχείων στο Κόμμα ήταν υπονομευτική του σοσιαλιστικού κράτους, δεν βασίστηκε στο σοσιαλιστικό κράτος."

      Όπως και η επανάσταση, η αντεπανάσταση έχει ΜΟΡΦΗ και ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ.

      Η ΜΟΡΦΗ της επανάστασης και της αντεπανάστασης είναι βίαιη.

      Το ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ τους είναι εκ διαμέτρου αντίθετο.

      Τι μορφή είχε η ρωσική αντεπανάσταση; Έγινε εμφύλιος πόλεμος; Όχι. Έγινε πραξικοπηματική ανατροπή κυβέρνησης; Ούτε. Τι έγινε; Η ηγεσία του ΚΚΣΕ παρέδωσε τη χώρα στον καπιταλισμό, χωρίς καμία μαζική λαϊκή συμμετοχή ούτε στο πλευρό της, ούτε εναντίον της.

      Αυτό εσύ το λες "απουσία συνέχειας" και με εγκαλείς ότι ψευδώς μιλάω για μετάβαση. Αλλά το βάρος της απόδειξης περί "βίαιης ανατροπής της σοβιετικής εξουσίας" μου φαίνεται δύσκολο να το σηκώσεις. Εκτός και αν θεωρείς ότι το σηκώνει το αστείο αποτυχημένο πραξικόπημα που "πάταξε" ο Γέλτσιν.

      Διαγραφή
    4. "Και κάτι άλλο ως προς την ίδια την έννοια «κόμμα-κράτος»: Ακόμα και αν υπήρξε μια (εσφαλμένη) σχετική ταύτιση του Κόμματος με τον Κράτος στην Σοβιετική Ένωση, αυτό σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει μια θεμελιώδης διαφοροποίηση, που υφίσταται ανεξάρτητα από τις προθέσεις των υποκειμένων, ατόμων ή κομμάτων και που δεν πρέπει να αγνοείται. Τον χαρακτήρα ενός κόμματος μπορείς να τον διαβρώσεις ως την πλήρη μετάλλαξή του, αυτό είναι σαφές. Αλλά ο βασικός χαρακτήρας του κράτους εξαρτάται από την τάξη που βρίσκεται στην εξουσία, δηλαδή από τον κυρίαρχο τρόπο παραγωγής."

      Καμία διαφωνία.

      "Στον βαθμό που το κόμμα προσεγγίζει ένα ιδεατό σημείο ταύτισης του με το κράτος, μπορεί κανείς όντως να παρατηρήσει πιο άμεσες συνέπειες στην (δυσ-)λειτουργία του κράτους, όσο το κόμμα παρεκκλίνει και διαφθείρεται. Όσο όμως δεν αλλάζει ο κυρίαρχος τρόπος παραγωγής, δεν μπορείς να μεταλλάξεις τον χαρακτήρα του κράτους."

      Ούτε εδώ.

      "Με άλλα λόγια: τα οπορτουνιστικά και αντεπαναστατικά στοιχεία μπορεί να χρησιμοποιήσανε το κόμμα για τους σκοπούς της. Έπρεπε όμως να συντρίψουν το κράτος"

      Πώς και πότε ακριβώς "συνέτριψαν" το κράτος;

      "γιατί κράτος σημαίνει εξουσία και στην προκειμένη περίπτωση εργατική εξουσία, σοσιαλιστικός τρόπος παραγωγής. Αν δεν δεχτούμε αυτά τα βασικά, τότε πετάμε τον Λένιν στα σκουπίδια, και τραβάμε κατά «εργαλιοποίηση» ή «αυτονόμηση» μεριά…"

      Πετάμε τον Λένιν στα σκουπίδια επειδή η "συντριβή του σοσιαλιστικού κράτους" είναι ιστορικά ένα φάντασμα; Τον πετάμε στα σκουπίδια επειδή παρατηρούμε με τα ματάκια μας ότι δεν έγινε κανένα στρατιωτικό πραξικόπημα και καμία "εξέγερση" για να διαλυθεί η ΕΣΣΔ, ότι άρκεσε η από τα πάνω δράση ΚΑΙ του κομματικού ΚΑΙ του στρατιωτικού μηχανισμού (ως μέσο, όχι ως ΑΙΤΙΑ);

      Πρωτότυπο για "αντιλενινισμός", μα την αλήθεια!

      Διαγραφή
    5. "με εγκαλείς ότι ψευδώς μιλάω για μετάβαση"---είπα ότι παρουσιάζεται έτσι, όχι ότι μίλησες για "μετάβαση".

      Είπα πολύ συγκεκριμένα: "βίαιη (με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, εξαναγκαστική)". Επιβλήθηκε από μια μερίδα της κοινωνίας σε μια άλλη. Δεν έχει σημασία ο βαθμός αντίστασης.

      Διαγραφή
    6. "Πετάμε τον Λένιν στα σκουπίδια επειδή η "συντριβή του σοσιαλιστικού κράτους" είναι ιστορικά ένα φάντασμα; Τον πετάμε στα σκουπίδια επειδή παρατηρούμε με τα ματάκια μας ότι δεν έγινε κανένα στρατιωτικό πραξικόπημα και καμία "εξέγερση" για να διαλυθεί η ΕΣΣΔ, ότι άρκεσε η από τα πάνω δράση ΚΑΙ του κομματικού ΚΑΙ του στρατιωτικού μηχανισμού (ως μέσο, όχι ως ΑΙΤΙΑ);"

      Ό, τι είπα και παραπάνω.

      Διαγραφή
    7. "Κάνουν ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΛΑΘΟΣ! Και δεν είναι καν λάθος: είναι στυγνή αντικομμουνιστική προπαγάνδα, είναι προσπάθεια διαστρέβλωσης του σοσιαλισμού μέσω της εξίσωσής του με συγκεκριμένες εκφάνσεις του καπιταλιστικού κράτους. Είναι συν τοις άλλοις τροτσκιστική αχρειότητα, η οποία αντιμετωπίζει την αντεπανάσταση ως φυσική εξέλιξη της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην ΕΣΣΔ, ως φυσική εξέλιξη του «σοσιαλισμού σε μια χώρα»."

      Το ότι είναι αντικομμουνιστικής στόχευσης είναι απολύτως πρόδηλο. Μόνο που η Τροτσκιστική αχρειότητα στην οποία αναφέρεσαι δικαίως "πατάει" κάπου για να κάνει τη δουλειά της. Σε ποιανού αντανακλαστικά λοιπόν πατάει; Ποιον χτυπάει στην Κούβα σήμερα η ίδια αυτή ρητορική; ΓΙΑΤΙ;

      Διαγραφή
    8. Αν δεν βλέπεις βία σε αυτά, τι να σου πω; Μήπως το θεωρείς και "αυθόρμητη" εξέλιξη του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ;

      Διαγραφή
    9. Ασφαλώς και δεν το θεωρώ "αυθόρμητη" εξέλιξη. Με περνάς για ηλίθιο εντελώς φαίνεται.

      Διαγραφή
    10. "Το ότι είναι αντικομμουνιστικής στόχευσης είναι απολύτως πρόδηλο. Μόνο που η Τροτσκιστική αχρειότητα στην οποία αναφέρεσαι δικαίως "πατάει" κάπου για να κάνει τη δουλειά της. Σε ποιανού αντανακλαστικά λοιπόν πατάει; Ποιον χτυπάει στην Κούβα σήμερα η ίδια αυτή ρητορική; ΓΙΑΤΙ;"

      Μα, τι μου λες τώρα; Ο τροτσκισμός βαράει με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια: και τον δυτικό ιμπεριαλισμό ενισχύει και την αντισοβιετική του προπαγάνδα κάνει. Εγώ τι σχέση έχω με αυτό;

      Μα γι' αυτό θα απορρίψω εξάλλου εξ ολοκλήρου αυτήν την ρητορική και όχι κατά το ήμισυ.

      Διαγραφή
    11. Προφανώς και όχι. Ρητορική ερώτηση ήταν, προκειμένου να καταλάβεις τι θα πει βία στην προκειμένη περίπτωση.

      Διαγραφή
    12. Ωραία, πιο ήρεμα: το σοβιετικό κράτος (μορφή και περιεχόμενο) δεν ανατράπηκε;

      Διαγραφή
    13. Για ΑΝΑΤΡΟΠΗ μιλάει το άρθρο. Ελληνικά γράφω. Από το "ανατροπή" με τα συγκεκριμένα μέσα που γράφω στο δικό σου "καμία συνέχεια" και "βίαιη αντεπανάσταση" μεσολαβεί το εμπειρικό χάος.

      Εγώ μιλάω για μια ανατροπή που προϋπέθεσε την συνέχεια της εξουσίας κομματικών και στρατιωτικών στελεχών. Εσύ μου λες ότι δεν υπάρχει καμία συνέχεια και έγινε βίαιη αντεπανάσταση. Δεν μπορείς να διανοηθείς ανατροπή χωρίς βεγγαλικά. Τα γεγονότα όμως είναι συγκεκριμένα. Κανένα πραξικόπημα, κανένας εμφύλιος, "βελούδινη" δολοφονία του σοσιαλισμού από το ίδιο το ΚΚΣΕ και τον στρατό. Δεν θα αλλάξουν επειδή δεν σου αρέσουν γιατί δεν είναι αρκούντως "ασυνεχή".

      Διαγραφή
    14. Η μορφή και το περιεχόμενο του κράτους, άλλαξε η δεν άλλαξε; Η τάξη στην εξουσία άλλαξε ή δεν άλλαξε;

      Δεν ρωτάω κάτι προκλητικό νομίζω. Απλά δεν καταλαβαίνω από που και ως που κρίνεται μια επαναστατική ή αντεπαναστατική τομή από την ποσότητα του αίματος;

      Διαγραφή
    15. Προσπάθησα να σου εξηγήσω αυτό που θεωρώ οφθαλμοφανές: η ΜΟΡΦΗ της αντεπανάστασης δεν έχει καμία σχέση με τις αντεπαναστάσεις όπως τις γνωρίζουμε γιατί δεν μεσολαβήθηκε σε κανένα σημείο από στρατιωτική καταστολή και δεν ενέπλεξε σε κανένα σημείο το λαό. Αν διαβάσεις το ημερολόγιο του Φλωράκη θα δεις ότι είχε μείνει με το στόμα ανοιχτό για το θέμα αυτό.

      Το ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ της αντεπανάστασης είναι κλασικό αντεπαναστατικό περιεχόμενο.

      Η όλη μου ανάλυση λοιπόν στηρίζεται στην αντίφαση μεταξύ μορφής (συνέχεια) και περιεχομένου (ρήξη). Την αντίφαση αυτή, όπως ήδη έγραψα στο κείμενό μου, την καθιστά ακόμα δραματικότερη η περίπτωση της Κίνας, όπου δεν έχει καν καταργηθεί η μορφή του κόμματος-κράτους.

      Με όλα αυτά διαφώνησες ήδη, και μάλιστα κάθετα, υποστηρίζοντας ότι καμία συνέχεια δεν υφίσταται.

      Κατά συνέπεια, έχει ξεκαθαρίσει η διαφωνία μας ήδη.

      Over and out.

      Διαγραφή
    16. "Κατά συνέπεια, έχει ξεκαθαρίσει η διαφωνία μας ήδη."

      Οκ, το δέχομαι απόλυτα. We have to agree to disagree. Δεν έγινε τίποτα. Την άποψη μου εξέφρασα.

      Διαγραφή
  4. Θέλω να κάνω μια παράκληση. Ξέρω ότι οι κατηγορίες ("δεν έχει σχέση με μαρξισμό" κλπ.), είναι βαριές. Ωστόσο νομίζω ότι επιχειρηματολόγησα. Γι' αυτό ας μείνουμε στο περιεχόμενο.

    Δεν σε θεωρώ "ηλίθιο", προφανώς.

    ΑπάντησηΔιαγραφή