Δευτέρα, 25 Αυγούστου 2014

Για την προπαγάνδα στις καπιταλιστικές και τις σοσιαλιστικές κοινωνίες

Η λέξη "προπαγάνδα" έχει, στις δυτικές τουλάχιστον κοινωνίες, έντονα αρνητικές συνδηλώσεις. Παραπέμπει στην παραπληροφόρηση, την απόκρυψη της αλήθειας ή μέρους της αλήθειας, το ενσυνείδητο ψεύδος, την επιβολή μιας συγκεκριμένης άποψης πάνω σε μεγάλες μάζες. Στις ίδιες αυτές κοινωνίες είναι ευρέως διαδεδομένη και αποδεκτή η άποψη ότι τα σοσιαλιστικά "καθεστώτα", όπως αποκαλούνται, βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό στην προπαγάνδα, και ότι η καταστολή της πολυφωνίας σ' αυτά είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιθυμία του κράτους να μονοπωλήσει την νομή των προπαγανδιστικών μηχανισμών. Αυτή η εικόνα είναι βαθύτατα ριζωμένη στο μυαλό των δυτικών κοινωνιών, σε σημείο που η λέξη "προπαγάνδα" να συνδέεται σχεδόν αυτόματα με την εικόνα του "Ολοκληρωτισμού" των "σοσιαλιστικών καθεστώτων", και πολύ δευτερευόντως με την ανακλαστική σκέψη για την καθημερινή εμπειρία των ίδιων αυτών κοινωνιών.


Για να εξεταστεί με κάποια νηφαλιότητα η φερεγγυότητα και ακρίβεια αυτής της άποψης, θα ήταν ενδιαφέρον να επιχειρηθεί μια τυπολογία των ειδών προπαγάνδας που γνωρίζουμε ως βασικά στις σύγχρονες κοινωνίες: μπορούμε να κάνουμε λόγο για εμπορευματική προπαγάνδα, αναφερόμενοι κατά κύριο λόγο στις διαφημίσεις εμπορευμάτων, που αποτελούν μια από τις πιο διαδεδομένες μορφές σύγχρονης προπαγάνδας, με όλες τις αρνητικές συνδηλώσεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω· για πολεμική προπαγάνδα, αναφερόμενοι στο σύνολο των μέσων με τα οποία ένα εμπόλεμο κράτος παραπληροφορεί σχετικά με τη δική του δράση και τη δράση των αντιπάλων του, αποκρύπτει άβολες αλήθειες, τονώνει το ηθικό των δυνάμεών του, κλπ· για κομματική προπαγάνδα, αναφερόμενοι στα μέσα με τα οποία τα πολιτικά κόμματα επιχειρούν να καταστήσουν τον εαυτό τους ανταγωνιστικά έναντι άλλων, να αυξήσουν τη δική τους εκλογική επιρροή και να μειώσουν αυτή των αντιπάλων τους, να αναρριχηθούν στην κυβερνητική ή και κρατική εξουσία, να προβάλλουν την χαρισματικότητα, ακεραιότητα ή ανυστεροβουλία στελεχών τους,  κλπ· και τέλος, για κοινωνική προπαγάνδα, όρο με τον οποίο αναφερόμαστε στα μέσα εκείνα που χρησιμοποιούνται για να εξασφαλιστεί η κοινωνική συναίνεση και συνοχή, η συστοίχιση της πλειοψηφίας ενός πληθυσμού με τον κυρίαρχο τρόπο παραγωγής και τις προτεραιότητές του, η εξασφάλιση της υπακοής, η κοινωνική και κατ' επέκταση πολιτική και κρατική σταθερότητα.

Αυτοί οι τέσσερις τύποι νομίζω πως συνοψίζουν τα κυριότερα είδη προπαγάνδας που γνωρίζουμε. Βεβαίως, δεν τα εξαντλούν· ωστόσο, για παράδειγμα, η προπαγάνδα που αφορά την εξωτερική πολιτική ενός κράτους μπορεί να εννοηθεί ως συνδυαστικό παράγωγο κοινωνικής προπαγάνδας σε καιρούς ειρήνης και πολεμικής προπαγάνδας σε καιρό πολέμου· η αντεργατική προπαγάνδα είναι μέρος της πολύ ευρύτερης κατηγορίας της κοινωνικής προπαγάνδας· ενώ, για να πάρουμε μια παράλληλα υφιστάμενη τυπολογική διαίρεση, η αρνητική προπαγάνδα (η μείωση του ανταγωνιστή) και η θετική προπαγάνδα (το εγκώμιο του οφελούμενου από την προπαγάνδα) παρίστανται ως τροπικότητες και στα τέσσερα είδη που ορίστηκαν πιο πάνω. 

Ας εξετάσουμε τώρα τον τύπο του καπιταλιστικού κράτους και αυτόν του σοσιαλιστικού κράτους υπό το πρίσμα αυτών των τεσσάρων τύπων προπαγάνδας.

Το καπιταλιστικό κράτος είναι ένα κράτος στο οποίο η εμπορευματική προπαγάνδα φτάνει στην αποκορύφωσή της, καθώς στην κορύφωσή του φτάνει ο ανταγωνισμός μεταξύ ιδιωτικών συμφερόντων για κυριαρχία στην αγορά. Ο πόλεμος αυτός, ως γνωστόν, δεν περιορίζεται στη διαφήμιση, που είναι απλώς το πιο ορατό μέσο εμπορευματικής προπαγάνδας, αλλά επεκτείνεται σε ένα πολύπλοκο και πολυπλόκαμο μηχανισμό δημοσίων σχέσεων, μέσω εξαγορασμένων εντύπων, καναλιών ή δημοσιογράφων, οι οποίοι "σπρώχνουν" τα συμφέροντα διαφορετικών ατομικών καπιταλιστών, διαφορετικών ομάδων ή τραστ κεφαλαίου, ή επιμέρους κλάδων καπιταλιστικής παραγωγής.

Η απουσία της λεγόμενης "ελεύθερης" αγοράς στο σοσιαλιστικό κράτος, από την άλλη, σημαίνει και την ανυπαρξία της πρώτης αυτής μορφής προπαγάνδας σ' αυτό. Δεν υφίσταται βιομηχανικός ανταγωνισμός συμφερόντων, ούτε ανταγωνισμός ατομικών καπιταλιστών, ούτε ανταγωνισμός κλάδων για ανάπτυξη και συνεπώς δεν έχει και κανένα νόημα η εμπορευματική προπαγάνδα.

Σε ό,τι αφορά την κομματική προπαγάνδα υφίσταται επίσης μια κεφαλαιώδης διάκριση: καθώς τα κράτη του υπαρκτού σοσιαλισμού ήταν στην ουσία μονοκομματικά κράτη, ήταν επίσης κράτη τα οποία δεν είχαν ανάγκη της χρήσης της κομματικής προπαγάνδας στο ανταγωνιστικό πλαίσιο στο οποίο αυτή λειτουργεί στο καπιταλιστικό κράτος. Καθώς το σοσιαλιστικό κράτος είναι κράτος της δικτατορίας του προλεταριάτου, η ανάγκη του Κομμουνιστικού Κόμματος να χρησιμοποιήσει προπαγανδιστικά μέσα για συναγωνιστεί αντιπάλους αδρανεί λίγο-πολύ ολοκληρωτικά· το στοιχείο του ανταγωνισμού μετατοπίζεται στην αναπαράσταση του σοσιαλιστικού κράτους σε σχέση με τα καπιταλιστικά, και αυτό είναι το μόνο είδος κομματικής προπαγάνδας που γνωρίζουν τα κράτη αυτά: ουσιαστικά, η κρατική προπαγάνδα, της οποίας βασικός μοχλός και περιεχόμενο είναι η οικονομική, τεχνολογική, ηθική, κλπ κλπ ανωτερότητα του σοσιαλιστικού συστήματος έναντι του καπιταλιστικού. 

Στις καπιταλιστικές, δυτικές κοινωνίες, αυτή η λειτουργία της αντιπαράθεσης συστημάτων με στόχο τη μείωση του αντίπαλου συστήματος ανατίθεται μόνο εν μέρει στην προπαγάνδα των αστικών κομμάτων, καθώς ένα σημαντικό κομμάτι της επιτελείται από την κοινωνική προπαγάνδα (αφήνω έξω από τη συζήτηση την πολεμική προπαγάνδα, αφενός γιατί έχει πολύ συγκεκριμένη εφαρμογή στην κατάσταση πολέμου ή προετοιμασίας για πόλεμο, αφετέρου γιατί είναι κοινώς αποδεκτό ότι ορισμένες διαστάσεις της πολεμικής προπαγανδιστικής συμπεριφοράς είναι αναπόφευκτες για οποιουδήποτε τύπου κράτος). Πώς μπορεί να οριστεί δια-συστημικά το περιεχόμενο της κοινωνικής προπαγάνδας, που είναι, νομίζω προφανώς, ο σημαντικότερος και θεμελιακότερος των τεσσάρων τύπων που κατέγραψα; Νομίζω ότι ο ακριβέστερος ορισμός θα ήταν πως αποστολή της κοινωνικής προπαγάνδας είναι, στο πιο βασικό και πρωταρχικό λογικό και νοηματοδοτικό επίπεδο, η ταύτιση του ατομικού και του συλλογικού συμφέροντος. Αυτή η ταύτιση παρίσταται τόσο στην καπιταλιστική όσο και στη σοσιαλιστική προπαγάνδα, αλλά, βέβαια, με εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα και περιεχόμενο: στην καπιταλιστική κοινωνία, σημαίνει την ταύτιση του συμφέροντος του ατομικού κέρδους και της ατομικής ευημερίας με το συλλογικό καλό· στη σοσιαλιστική, σημαίνει την ευθύνη κάθε εργαζόμενου να ευθυγραμμίζει την ατομική του λειτουργία με τις απαιτήσεις και προτεραιότητες του γενικού συμφέροντος, να αναλαμβάνει σε ατομικό επίπεδο την ευθύνη του ως κοινωνικό ον. Στην πρώτη περίπτωση, το ατομικό συμφέρον είναι απόλυτα κυρίαρχο και υποτάσσει το συλλογικό καλό στο δικό του περιεχόμενο· στη δεύτερη, κυρίαρχο είναι το συλλογικό καλό και σ' αυτό υποτάσσεται η δράση του ατόμου. Στην πρώτη περίπτωση η ταύτιση προπαγανδίζεται ως κάτι de facto και δεδομένο, στη δεύτερη ως παιδαγωγική απαίτηση· και κατά συνέπεια, στην πρώτη περίπτωση η ταύτιση εξυπηρετείται καλύτερα όσο πιο ασυνείδητα επιτυγχάνεται στον νου κάθε ατόμου, ενώ στη δεύτερη η ταύτιση εξυπηρετείται καλύτερα όσο πιο συνειδητά την αφομοιώνει και την υιοθετεί το εκάστοτε άτομο.

Αυτή η τελευταία --και παράγωγη-- διαφορά καθυπαγορεύει μια πολύ χαρακτηριστική και εύκολα αναγνωρίσιμη σημειολογική διαφορά ανάμεσα στην καπιταλιστική και τη σοσιαλιστική προπαγάνδα: η πρώτη σπάνια καταφεύγει σε ρητά μέσα και μετέρχεται έμμεσων και πολύμορφων τρόπων για να λειτουργήσει, ενώ η δεύτερη είναι πολιτικά αναγκασμένη να καταφεύγει σε ρητά μέσα, να μεταδίδει ευθέως το παιδαγωγικό περιεχόμενο της προπαγάνδας, να προσπαθεί να καταστήσει όσο το δυνατόν πιο ενσυνείδητο το περιεχόμενο αυτό: αυτή ακριβώς η διαφορά είναι που πείθει τόσους και τόσους "αυθόρμητα" ότι οι σοσιαλιστικές κοινωνίες παραβιάζουν την "ελευθερία της συνείδησης" με την προπαγάνδα, ότι επιτίθενται στην "ελεύθερη βούληση" του ατόμου, ότι είναι "ολοκληρωτιστικές". Η σοσιαλιστική κοινωνική προπαγάνδα δεν αποκρύπτει το γεγονός ότι υφίσταται και δεν μπορεί να επιθυμήσει να το αποκρύψει· αντιθέτως, η καπιταλιστική κοινωνική προπαγάνδα λειτουργεί ακριβώς μέσω της αυτο-απόκρυψης, της απάρνησης του γεγονότος ότι είναι καν προπαγάνδα: εφόσον το περιεχόμενό της είναι ήδη ότι το ατομικό συμφέρον στο κέρδος ταυτίζεται "αυθόρμητα", χωρίς καμία έξωθεν παρέμβαση, με τη συλλογική ευημερία και πρόοδο, έχει κάθε λόγο να προωθεί ακριβώς την ψευδαίσθηση της "αυθόρμητης", "αδιαμεσολάβητης" φύσης των προτάσεών της, να τις προβάλλει όχι ως οδηγίες ενός παιδαγωγικού υποκειμένου έξω από το άτομο (του κράτους ή/και του κεφαλαίου) αλλά ως "φυσικές" έξεις και αντιλήψεις του ίδιου του ατόμου. 

Σ' αυτή την παρατήρηση για τη φύση της διαφοράς ανάμεσα στην προπαγάνδα ως αποικιοποίηση του ασυνειδήτου (καπιταλισμός) και την προπαγάνδα ως παιδαγωγική πίεση για συνειδητή συμμόρφωση (σοσιαλισμός) θα πρέπει να προστεθεί τώρα και κάτι που απορρέει από την πιο πάνω αναφορά στην εμπορευματική και την κομματική προπαγάνδα: στις καπιταλιστικές κοινωνίες, το συνολικό έργο της προπαγάνδας κατανέμεται ανάμεσα σε μια σειρά "φορέων" (το κράτος, τις ιδιωτικές επιχειρήσεις, τα ΜΜΕ, τους αστούς πολιτικούς), έτσι ώστε τα διαφορετικά του τμήματα να αλληλοσυμπληρώνονται δια της "πολυφωνίας". Αυτό σημαίνει, πρακτικά, ότι μέρος της δουλειάς της κοινωνικής προπαγάνδας, που επιφορτίζει τόσο το κράτος και τους μηχανισμούς του όσο και την κοινωνία των ιδιωτών, επιτελείται ήδη από την εμπορευματική και κομματική προπαγάνδα· μέρος της δουλειάς της εμπορευματικής προπαγάνδας διεκπεραιώνεται από την κοινωνική και την κομματική· και ούτω κάθε εξής. Το αποτέλεσμα είναι ένα προπαγανδιστικό τοπίο απείρως πιο πολυεπίπεδο, πολυδιάστατο, εντατικό, πολύπλοκο και εκτεταμένο από ό,τι συναντά κανείς στις σοσιαλιστικές κοινωνίες, της οποίας οι προπαγανδιστικοί μηχανισμοί φαντάζουν συγκριτικά μονοδιάστατοι, φτωχοί σε μέσα και τεχνικές, και επιβαρυμένοι με τον "χονδροειδή" χαρακτήρα που συνεπάγεται η αναγκαιότητα συνειδητής πρόσληψης από τους δέκτες τους. Η προπαγανδιστική ένδεια του υπαρκτού σοσιαλισμού απέναντι στους απείρως πιο "ολοκληρωτικούς" (δηλαδή συνολικούς, εκτατικούς, πολύπλοκους και πολυπλόκαμους) μηχανισμούς προπαγάνδας του καπιταλισμό εμφανίζεται στον μέσο δυτικό άνθρωπο με πλήρως αντεστραμμένη σημασία: ως πληθωρικότητα ή υπερτροφικότητα προπαγάνδας· και αντιστρόφως, οι πολυεπίπεδοι και εντατικά εργαζόμενοι προπαγανδιστικοί μηχανισμοί που απαιτεί η καπιταλιστική κοινωνία εξαφανίζονται από το πεδίο της αντίληψής του δέκτη τους και εμφανίζονται ως απλά συνώνυμα της "δικής του", "αυτοφυούς" και "προσωπικής" γνώμης

Απομένουν δυο λόγια για την εισαγωγική παρατήρηση ότι η λέξη "προπαγάνδα" έχει πολύ κακό όνομα στις δυτικές κοινωνίες. Μια πρώτη παρατήρηση θα ήταν ότι αυτό δείχνει ανάγλυφα πόσο καλά δουλεύει η προπαγάνδα στις κοινωνίες αυτές: τόσο καλά ώστε να δίνει στους αποδέκτες της την εντύπωση ότι μπορούν να κρίνουν την προπαγάνδα από έξω, ως κριτικοί παρατηρητές της. Μια δεύτερη θα ήταν ότι ακριβώς επειδή αυτό δεν ισχύει στο παραμικρό, ακριβώς επειδή οι δυτικές, καπιταλιστικές κοινωνίες δεν βρίσκονται εκτός της επίδρασης της προπαγάνδας αλλά ορίζονται από την καθολική της διάχυση, δεν είναι σε θέση να αντιπαραθέτουν έναν φαντασματικό "θετικό" (και "οικείο") όρο ("μη προπαγανδιστική κοινωνία") στην "κακή" (και "αλλότρια") έννοια της προπαγανδιστικά δομημένης κοινωνίας. 

Για να επιστρέψω, κλείνοντας, στον ορισμό του θεμελιωδέστερου είδους προπαγάνδας, της κοινωνικής: ο στόχος της ταύτισης του ατομικού με το συλλογικό συμφέρον δεν συνδέει απλώς --φυσικά, με εντελώς διαφορετική λειτουργία στο κάθε σύστημα-- τον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό. Ο στόχος αυτός αφορά κάθε παρελθοντική κοινωνία επειδή αφορά την ίδια την ουσία της κοινωνίας πέρα από τις επιμέρους μορφές οργάνωσής της: χωρίς αυτή την ταύτιση, που μπορεί φυσικά να παίρνει πολύ διαφορετικές και ακόμα και εκ διαμέτρου αντίθετες μεταξύ τους μορφές σε διαφορετικά συστήματα παραγωγής, δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία -- όχι μόνο σοσιαλιστική κοινωνία, αλλά ούτε καν κομμουνιστική κοινωνία. Γι αυτόν τον λόγο, είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς κοινωνία που δεν θα έχει ανάγκη το μίνιμουμ εκείνο προπαγάνδας που απαιτείται ώστε το άτομο να αναγνωρίσει τον εαυτό του ως κοινωνικό ον, να συμμορφωθεί με τις βασικές κατευθύνσεις της κοινωνίας στην οποία ζει, να αναπαράξει, μέσα από την συμπεριφορά του, τις δομές, τις αξίες, τις προτεραιότητες μιας δεδομένης κοινωνίας. Πιθανώς να μην έχει προϋπάρξει κάτι τόσο τερατωδώς προπαγανδιστικό όσο η ιδέα ότι η προπαγάνδα εξαντλείται στον "σύγχρονο Ολοκληρωτισμό" ή ότι συνίσταται απλώς σε κάτι βάναυσα "στρεβλωτικό", το οποίο και οφείλουμε να "αποδομήσουμε" και να ξεφορτωθούμε προκειμένου να επιβεβαιώσουμε την περιώνυμη "συνειδησιακή ελευθερία" μας.

19 σχόλια:

  1. Noμίζω ότι η χρήση του όρου ''προπαγάνδα'' στην τελευταία παράγραφο, όπου αφορά και την κομμουνιστική κοινωνία, συναντά κάποια προβλήματα όπως η χρήση της έννοιας της ''ιδεολογίας'' στον Αλτουσέρ, και τη ''δίχως ιστορία'' ύπαρξη της ιδεολογίας που υποστηρίζει (και την ύπαρξη ''ιδεολογικών μηχανισμών'' και στην σοσιαλιστική κοινωνία). Κοινό είναι και το χαρακτηριστικό που επισημαίνεις, την απόκρυψης του χαρακτήρα προπαγάνδας από την πλέον επιτυχημένη προπαγάνδα. Όσον αφορά τις προταξικές και προκρατικές κοινωνίες, καθώς και τις κοινωνίες που τείνουν να υπερβούν την ''εν γένει'' κρατική μορφή και τις τάξεις (σοσιαλισμός), και τελικά μέχρι την κομμουνιστική, νομίζω ότι θα πρέπει να διακριθεί πιο κάθετα η ''προπαγάνδα'', που τείνει να μην είναι προπαγάνδα. Για παράδειγμα, η ''προπαγάνδα'' που ρητά παραδέχεται τη συνειδητή διαμόρφωση προσωπικότητας στην οποία συμβάλλει, είναι ένα όριο κάθε ''προπαγάνδας''. Θα πρέπει λοιπόν νομίζω να μπουν πιο έντονα τα διαφοροποιητικά στοιχεία σοσιαλισμού-κομμουνισμού με τις καπιταλιστικές και γενικά ταξικές κοινωνίες. Και βέβαια υπάρχει το θεμελιώδες ερώτημα, αν κάποιου είδους προπαγάνδα και ιδεολογία είναι αναγκαία παραμόρφωση του πραγματικού σε κάθε κοινωνία, και αν, αφού είναι έτσι, έχει νόημα να αντιδιαστέλλουν (ειδικά στον κομμουνισμό) την ιδεολογία και προπαγάνδα σαν ''ψευδή συνείδηση'' με κάτι άλλο, που οι ίδιες δεν είναι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Προπαγάνδα υπάρχει επειδή υπάρχει και ιδεολογία. Υπάρχει σε όλες τις κοινωνίες προκαπιταλιστικής μορφής, στον καπιταλισμό, και στον σοσιαλισμό. Η ταύτιση ατομικού και συλλογικού συμφέροντος στην οποία αναφέρομαι, ανεξάρτητα από το ποια μορφή παίρνει, θα περιλαμβάνει πάντα ένα μίνιμουμ παραμόρφωσης. Αυτό το μίνιμουμ αφορά το γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι ΦΥΣΕΙ εξελικτικό ον, ον το οποίο δεν ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ με έξεις και συνήθειες και ιδέες και συμπεριφορές αλλά τις μαθαίνει, τις διαμορφώνει ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ. Κατα συνέπεια, η ιδέα ότι ταυτίζεται το ατομικό και το συλλογικό συμφέρον περιέχει ένα στοιχείο αναπόφευκτου ψεύδους και από τις δύο πλευρές το οποίο είναι ανεξάρτητο και από την ίδια την ύπαρξη τάξεων, για αυτό και γράφω ότι ακόμα και μια κομμουνιστική κοινωνία θα χρειαζόταν την προπαγάνδα. Από την πλευρά του συλλογικού συμφέροντος το ψεύδος είναι ότι υφίσταται τέτοιο ανεξάρτητα από την διαλεκτική της κοινωνίας με την ατομική στάση και συμπεριφορά. Από την πλευρά του ατομικού, το ψεύδος συνίσταται στο ότι αυτό είναι ένα δεδομένο ανεξάρτητο από τις δυνατότητες που δίνει στον άνθρωπο η κοινωνική ύπαρξη, από το γεγονός ότι δεν είναι καν "άτομο" χωρίς την ύπαρξη κοινωνικών σχέσεων. Το ψεύδος αυτό, στον βαθμο που δεν αφορά καν την ύπαρξη ταξικών ανταγωνισμών που καθιστούν την ταύτιση ψευδή, δεν είναι "ιδεολογικό", αλλά μάλλον "ανθρωπολογικό", είναι ένα ψεύδος που πηγάζει από το γεγονός ότι ο άνθρωπος πάντα θα βλέπει τον εαυτό του ως κάτι που ΕΙΝΑΙ (ως ουσία), ενώ η βιολογική ΟΥΣΙΑ του ανθρώπου είναι ακριβώς πως δεν είναι τίποτα (πως δεν έχει καμία προκαθορισμένη ουσία), αλλά πως ΓΙΝΕΤΑΙ, πως διαμορφώνεται στη μία ή στην άλλη κατεύθυνση μέσα από πολύμορφες διαδράσεις με τις κοινωνικές μορφές, δηλαδή με μορφές που άλλοι άνθρωποι, οι οποίοι εξελίχθηκαν πριν απ' αυτόν, διαμόρφωσαν στην πορεία της εξέλιξής τους.

      Αυτό είνα το σκεπτικό μου.

      Διαγραφή
    2. @Αντώνης

      Είναι αμφίβολο όμως αν είναι ''ψεύδος''. Αν η παραμόρφωση είναι συστατική, η συνειδητή αναγνώρισή της αίρει το ψεύδος της δυνατότητας απόλυτης ταυτότητας, ώστε να βλέπει κανείς στο συλλογικό έθος ένα γίγνεσθαι του ατομικού με το συλλογικό . Το ότι ατομικό και συλλογικό γίνονται μαζί, θα το αναγνωρίζει η κομμουνιστική κοινωνία, χωρίς να προπαγανδίζει ένα ιδεολόγημα απόλυτης ταυτότητας. Άρα δεν πρόκειται για προπαγάνδα κατά τη γνώμη μου αλλά για την αληθινή, πραγματική σχέση του ατομικού και του συλλογικού, της ελευθερίας και της βιο-κοινωνικής αναγκαιότητας στη διαλεκτική τους αλληλοδιαμόρφωση. Αυτό το ''ανθρωπολογικό'' δεν είναι ''ψεύδος'', αφού το πραγματικό ''ως τέτοιο'' με την εμφάνιση του ανθρώπου περιλαμβάνει και τους ανθρώπους, άρα και τις συνειδήσεις τους, ως μέρος του πραγματικού κόσμου. Η ''παραμόρφωση'' δεν ανήκει απλά στο υποκείμενο, αλλά στη πραγματική και ζωντανή σχέση υποκειμένου-αντικειμένου, είναι μια αυτοπαραμόρφωση του κόσμου που παρατηρεί τον εαυτό του, θα ήταν ''ψεύδος'' μόνο αν θεωρούσε κανείς πως το ''πράγμα καθεαυτό'' παραμορφώνεται-στρεβλώνεται από το υποκείμενο. Αφού όπως λες μιλάμε για ανθρωπολογική και όχι ιδεολογική συνθήκη, και θα έλεγα ακόμα όχι απλά ''ανθρωπολογική'' αλλά κοσμική-πραγματική.
      Είναι σημαντικό για το παραπάνω αν ιδεολογία, όπως λες, υπάρχει σε όλες τις κοινωνίες προκαπιταλιστικής μορφής. Αν θεωρήσουμε τη δομή της ιδεολογίας όπως τη βλέπει πχ ο Αλτουσέρ (υποκείμενο μεγάλο, υποκείμενο μικρό, έγκληση κλπ), η δομή της ιδεολογίας δεν υπάρχει ως τέτοια πχ στις κοινότητας των οποίων τη συνοχή εξασφαλίζει ο ανιμισμός. Η δομή της ιδεολογίας του Αλτουσέρ ταιριάζει πιο πολύ με τις μονοθειστικές θρησκείες. Θέλω να πω ότι και η ιδεολογία έχει ένα γίγνεσθαι. Στο ένα ''άκρο'', το προκαπιταλιστικό των ακρατικών κοινωνιών, δεν βλέπουμε την ''ιδεολογία'' όπως στις κρατικές (εκτός και αν τις δώσουμε ένα γενικό περιεχόμενο που θα περιλαμβάνει ως ''είδη'' την ακρατική και τη κρατική συνείδηση των ανθρώπων), στον καπιταλισμό ο ''ωφελιμισμός'' ''ηδονισμός'' κλπ είναι ερωτηματικό επίσης κατά πόσο ανταποκρίνονται στη δομή της ιδεολογίας, στο σοσιαλισμό-κομμουνισμό αναφέρθηκα παραπάνω, νομίζω πως η ιδεολογία με την έννοια στην οποία αναφέρθηκα και η προπαγάνδα απονεκρώνονται.

      Διαγραφή
    3. "Είναι αμφίβολο όμως αν είναι ''ψεύδος''. Αν η παραμόρφωση είναι συστατική, η συνειδητή αναγνώρισή της αίρει το ψεύδος της δυνατότητας απόλυτης ταυτότητας, ώστε να βλέπει κανείς στο συλλογικό έθος ένα γίγνεσθαι του ατομικού με το συλλογικό"

      Σωστά, εντός εισαγωγικών το εννοώ. Ως συστατική ακριβώς παραμόρφωση. Νομίζω αυτό ήταν σαφές στο πιο πάνω διευκρινιστικό μου σχόλιο.

      Διαγραφή
    4. "Άρα δεν πρόκειται για προπαγάνδα κατά τη γνώμη μου αλλά για την αληθινή, πραγματική σχέση του ατομικού και του συλλογικού, της ελευθερίας και της βιο-κοινωνικής αναγκαιότητας στη διαλεκτική τους αλληλοδιαμόρφωση."

      Αυτή η παρατήρηση προϋποθέτει έναν αποκλειστικά αρνητικό ορισμό της προπαγάνδας που έρχεται σε αντίθεση με το τι προσπαθεί να δείξει το άρθρο. Ακριβώς το ότι η προπαγάνδα δεν είναι ΜΟΝΟ ή ΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΑ ψεύδος δείχνω. "Προπαγάνδα" κυριολεκτικά σημαίνει απλώς "διάχυση", "εξάπλωση" (propagate), και αυτό που περιγράφεις ως "αληθινή σχέση" πρέπει ΕΠΙΣΗΣ να διαχυθεί, να κοινωνηθεί, να γίνει μέρος της συνείδησης των μελών της κοινωνίας, τα οποία δεν γεννιούνται με μια ορισμένη συνείδηση. Δεν βλέπω κάποια χρησιμότητα στο να πω ότι αυτό δεν είναι προπαγάνδα. Ασφαλώς και είναι, διότι είναι ενσυνείδητη διάχυση ιδεών από συγκεκριμένους μηχανισμούς, όπως η εκπαίδευση, που είναι απαραίτητοι σε ΚΑΘΕ κοινωνία, περιλαμβανομένης της κομμουνιστικής.

      Διαγραφή
    5. "Αν θεωρήσουμε τη δομή της ιδεολογίας όπως τη βλέπει πχ ο Αλτουσέρ (υποκείμενο μεγάλο, υποκείμενο μικρό, έγκληση κλπ), η δομή της ιδεολογίας δεν υπάρχει ως τέτοια πχ στις κοινότητας των οποίων τη συνοχή εξασφαλίζει ο ανιμισμός."

      Αυτό που εγώ λέω είναι ότι το μίνιμουμ της ταύτισης ατομικού και συλλογικού συμφέροντος εξυπηρετείται από όλες ανεξάρτητα τις κοινωνίες με διαφορετικούς τρόπους και μορφές. Ο ανιμισμός το εξυπηρετεί χωρίς να δημιουργήσει τους συγκροτημένους μηχανισμούς ειδικών (ιερέων, φιλοσόφων, θεολόγων), χωρίς να επιφέρει μια "κατανομή εργασίας" σε ό,τι αφορά τη δουλειά της προπαγάνδας. Ολα τα μέλη μιας πρωτόγονης κοινωνίας μετέχουν στην προπαγάνδιση των ιδεών και αξιών της φυλής στους νεότερους χωρίς ειδικά προνόμια απέναντι σε άλλα. Ο μονοθεϊσμός εξυπηρετεί τη δημιουργία μιας εξιδεικευμένης κάστας που αναλαμβάνει αυτό το έργο και αυτό νομίζω ότι είναι από μόνο του δείκτης του βαθέματος των κοινωνικών διαιρέσεων και ανταγωνισμών που καθιστούν δυσκολότερο, επιτακτικότερο και ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΤΕΡΟ σε χαρακτήρα το έργο της διάχυσης της πρότασης περί ταυτότητας του ατομικού και του συλλογικού συμφέροντος.

      Διαγραφή
    6. εξιδεικευμένης=εξειδικευμένης

      Διαγραφή
    7. Θέλω να πω ότι και η ιδεολογία έχει ένα γίγνεσθαι

      Για μένα, ναι. Έχει ιστορικότητα η φύση, ο βαθμός ανάπτυξης και η λειτουργία της. Και απ' αυτή την άποψη, διαφωνώ με τον Αλτουσέρ.

      Διαγραφή
    8. Τέλος, στον κομμουνισμό, σύμφωνα με την ανάλυσή μου (αυτή η συνεπαγωγή της), απονεκρώνεται το σύνολο της προπαγάνδας ΕΚΤΟΣ ενός στοιχείου της, το οποίο όμως ισχυρίζομαι ότι είναι και το θεμελιακότερο και διαχρονικότερό της: πρέπει οπωσδήποτε τα μέλη ακόμα και μιας αταξικής κοινωνίας να ασπαστούν την αταξικότητα ως αγαθό, για παράδειγμα, πρέπει να μαθαίνουν να αποστρέφονται την ατομική ιδιοκτησία, πρέπει να μαθαίνουν να συνεργάζονται και να βλέπουν την συνεργασία ως καλό και τον συναγωνισμό ως κακό πράγμα: τίποτε από όλα αυτά δεν είναι "φυσικότερο" από τα αντίθετά τους. Όλα τους είναι συγκεκριμένες κοινωνικές ιδέες και αξίες. Για αυτό και δεν υιοθετώ την ανάλυση περί απονέκρωσης της προπαγάνδας.

      Διαγραφή
    9. (αυτή η συνεπαγωγή της)=(αυτή είναι η συνεπαγωγή της)

      Διαγραφή
    10. από όλες ανεξάρτητα τις κοινωνίες= από όλες ανεξαίρετα τις κοινωνίες

      Διαγραφή
    11. ''απονεκρώνεται το σύνολο της προπαγάνδας ΕΚΤΟΣ ενός στοιχείου της, το οποίο όμως ισχυρίζομαι ότι είναι και το θεμελιακότερο και διαχρονικότερό της''

      ''Για αυτό και δεν υιοθετώ την ανάλυση περί απονέκρωσης της προπαγάνδας''.

      Μένω τη πρώτη διατύπωση από τις παραπάνω δύο, με την οποία συμφωνώ. Όμως αν απονεκρώνεται (στον κομμουνισμό) το σύνολο της προπαγάνδας εκτός ενός στοιχείου της, το θεμελιακότερο και διαχρονικότερο, αυτό δεν ανήκει στο σύνολο της προπαγάνδας, ή στην καλύτερη περίπτωση ανήκει ως ιστορικό και λογικό της υπο-στήριγμα. Για αυτή τη διάσταση μπορεί να ανατρέξει κανείς στα όποια δεδομένα και συμπεράσματα έχουμε για τις προκρατικές κοινότητες. Οι μορφές συνείδησης ''διαχέονται'' από θεσμούς που δεν έχουν το χαρακτηρα μηχανισμών αλλότριων σε σχέση με την κοινωνία (πχ ανιμισμός). Αν γίνει η διάκριση ανάμεσα στη προπαγάνδα στις κρατικές κοινωνίες και στο όριο της προπαγάνδας, που αποτελεί προυπόθεσή της αλλά δεν ανάγεται σε αυτή (το διαχρονικότερο, θεμελιακότερο και ανθρωπολογικό όπως το χαρακτήρισες), τότε η διάκριση είναι σωστή, συμφωνεί ή διαφωνεί κανείς τακτική χρήση του όρου. Αρκεί σε όλο αυτό το σκεπτικό να είναι ξεκάθαρη η διαφορά της προπαγάνδας, στις κρατικές και ταξικές κοινωνίες, από αυτό το θεμελιακό στη σχέση ατομικού-συλλογικού που την υπερβαίνει. Το να ''προπαγανδίσεις'' ως όρος παραπέμπει σε μια εξωτερική σχέση, ενώ αυτό που ''αποπνέουν'' οι ίδιες οι κοινωνικές σχέσεις πρέπει να διακριθεί. Στα παραδείγματα που δίνεις, όλα είναι εξωτερικές σχέσεις ανάμεσα σε πομπούς και δέκτες, πράγμα που σημαίνει ότι με βάση αυτή την περιπτωσιολογία, ο ''φετιχισμός του εμπορεύματος'' ή η ''συνήθεια'' δεν εμπίπτουν στα είδη προπαγάνδας.

      Διαγραφή
    12. Αυτό που αντιλαμβάνομαι εγώ είναι ότι σε μία αταξική κοινωνία , εξ'αιτίας ακριβώς της ίδιας της φύσης της που θα προϋποθέτει ανώτερη ιδεολογική "καθαρότητα" της ίδιας της κοινωνίας, η προπαγάνδα -με την πραγματική της έννοια όπως είπατε- στον κατώτερο βάθμο που θα υφίσταται θα είναι εσωτερική διδικασία και σε καμία περίπτωση δε παραπέμπει σε εξωτερική σχέση. Ο ίδιος ο τρόπος ζωής σε αυτή τη κοινωνία, οι εμπειρίες και οι αξίες που θα περνούν απο γενιά σε γενιά, θα μετουσιαστούν αυτοβούλως στον ισχυρότερο φορέα για τη διάχυση της κοσμοθεωρίας της.
      Οι πιθανές φυγόκεντρες τάσεις θα αποφευχθούν αυτόματα απο τη τεράστια ανωτερότητα του κοινωνικοοικονομικού συστήματος.

      Χαϊνης

      Διαγραφή
  2. Πολύ σημαντικό θέμα, και πολύ καλό κείμενο.
    Το ότι η προπαγάνδα είναι εκ γενετής κάτι κακό και υφίσταται μόνο όταν ο άλλος δεν σου κρύβει ότι σου την κάνει, έχει περάσει πια στο υποσυνείδητό, και αυτό νομίζω και ένας λόγος που η διαφήμιση έχει κατακτήσει τα πάντα και δεν υπάρχει αντίσταση σε αυτή.
    Πλέον το ότι κάποιος θέλει να σε πείσει να αγοράσεις κάτι δεν έχει καμία σχέση, με το να θέλει να σε πείσει να ακούσεις ή να σκεφτείς κάτι που θα σου πει, πράγμα παράλογο...
    Αυτό νομίζω βασίζεται στην καθολικά σχεδόν διαδεδομένη ιδέα, ότι ο κάθε ένας είναι ξεχωριστός σε όλα από τους άλλους, άμα όμως πάντα διαλέγει ανάμεσα σε αυτά που του προβάλουν.
    Είσαι ελεύθερος να κάνεις ότι σου λέμε με λίγα λόγια.
    Άμα σου πει κάτι κάποιος άλλος, που δεν είναι από αυτούς που προβάλλονται, είναι γραφικός και έχει μείνει στο παρελθόν κλπ.

    Κώστας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Α , δεν ξέρω κατά πόσο "κολλάει" με το θέμα αλλά μόλις είδα αυτό :
    http://europa.eu/rapid/press-release_STATEMENT-14-255_en.htm

    Παλιό παραμύθι αλλά παραμένει εξοργιστικό.

    Χαϊνης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Από το νουνό της προπαγάνδας γαι το ρόλο της προπαγάνδας να "οργανωνει το χάος":

    "The minority has discovered a powerful help in influencing majorities. It has been found possible so to mold the mind of the masses that they will throw their newly gained strength in the desired direction.
    In the present structure of society, this practice is inevitable.""

    E.L. Bernays "PROPAGANDA" (1928)

    οχ/μαλ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. και συνεχίζει:

    Whatever of social importance is done today, whether in politics, finance, manufacture, agri-
    culture, charity, education, or other fields, must be done with the help of propaganda. Propaganda is
    the executive arm of the invisible government Universal literacy was supposed to educate the
    common man to control his environment. Once he could read and write he would have a mind fit to
    rule. So ran the democratic doctrine. But instead of a mind, universal literacy has given him rubber
    stamps, rubber stamps inked with advertising slogans, with editorials, with published scientific data, with the trivialities of the tabloids and the platitudes of history, but quite innocent of original thought. Each man's rubber stamps are the duplicates of millions of others, so that when those millions are exposed to the same stimuli, all receive identical imprints. It may seem an exaggeration to say that the American public gets most of its ideas in this wholesale fashion. The mechanism by which ideas are disseminated on a large scale is propaganda, in the broad sense of an organized effort to spread a particular belief or doctrine.

    E.L. Bernays "PROPAGANDA"

    Ολόκληρο το κείμενο είναι διαθέσιμο στο ιντερνετ. Για όποιον δεν το γνωρίζει είναι διαφωτιστικότατο.

    οχ/μαλ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. http://www.efsyn.gr/?p=226471

    Ή τον έχει χάσει εντελώς ο Σεβαστάκης ή έχει προσχωρήσει εν γ΄νώση του στην αντίδραση. Κρίμα, κάποτε έγραφε και κάτι αξιόλογο

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Πολλοί οι επίδοξοι Καρλ Σμιτ στη σημερινή Ελλάδα...Για το Σεβαστάκη, είπα ό,τι είχα να πω παλιότερα, όταν έγραφε για να υποστηρίξει τις Αμερικανικές και ευρωενωσιακές επεμβάσεις στη Λιβύη και τη Συρία.

      Διαγραφή