Τρίτη, 26 Αυγούστου 2014

Καπιταλισμός, σοσιαλισμός και χρονικότητα

Είναι γνωστό, ήδη από τον Μαρξ, ότι η χρονική μετάθεση αποτελεί ένα ουσιώδες και αναπόσπαστο στοιχείο της καπιταλιστικής παραγωγής. Στο πιο στοιχειώδες επίπεδο, η μετατροπή Χρήμα-Εμπόρευμα-Χρήμα είναι μια μετατροπή που αφενός συμβαίνει στο χρόνο (απαιτεί ένα χρονικό διάστημα), αφετέρου όμως βασίζεται σε μια συλλογικά αποδεκτή προβολή του εγγύς μέλλοντος: το εμπόρευμα ξαναμετατρέπεται σε χρήμα μόνο εφόσον αγοράζεται, κι έτσι η επένδυση κεφαλαίου για την παραγωγή περιλαμβάνει ένα άλμα πίστης στη δυνατότητα της παραγωγής να απορροφηθεί από την αγορά (ένα salto mortale, έλεγε ο Μαρξ, καθώς σε περιόδους κρίσης η μετατροπή δεν πραγματοποιείται και ένα μέρος των καπιταλιστών καταστρέφεται).

Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη "πίστη" αποκτά στην κριτική της πολιτικής οικονομίας διπλό νόημα: αφενός αφορά την πεποίθηση, τη σιγουριά, πάντα ριψοκίνδυνη, ότι η μια επένδυση θα αποδώσει, αφετέρου αφορά τους θεσμικούς εκείνους μηχανισμούς οι οποίοι αναπτύσσονται για να διευκολύνουν τα διαρκή άλματα πίστης στα οποία βασίζεται η καπιταλιστική παραγωγή -- τις τράπεζες και τον ευρύτερο χρηματοπιστωτικό τομέα. Γιατί βέβαια η υποκειμενική πίστη του καπιταλιστή μπορεί να μεταφραστεί σε οικονομική πράξη, να υλοποιηθεί, μόνο στο βαθμό που αυτός μπορεί να βρει τα μέσα εκείνα που είναι απαραίτητα για να προχωρήσει σε δαπάνες από τις οποίες αναμένει να αντλήσει κέρδος. Συνεπώς, δεν μπορεί να νοηθεί καν καπιταλιστική παραγωγή χωρίς την έννοια της χρονικής μετάθεσης, την έννοια δηλαδή ότι ένα κομμάτι του μέλλοντος, το οποίο διαφέρει από κλάδο σε κλάδο, λογίζεται ήδη και εξ αρχής ως δεδομένο και προβλέψιμο, ως χρήσιμος και απαραίτητος για τη συσσώρευση χρόνος. Από την άλλη, ο χρηματοπιστωτικός τομέας, ο οποίος αναλαμβάνει τον συντονισμό και την εξυπηρέτηση των αναγκών της χρονικής μετάθεσης στην εμπορευματική παραγωγή, κινείται εξ ολοκλήρου μέσα στον ορίζοντα του μέλλοντος: όλες του οι συναλλαγές (ο δανεισμός, η αγορά και η πώληση ομολόγων και μετοχών, η "ανταλλαγή μελλόντων"!) βασίζονται στην αποικιοποίηση του μελλοντικού χρόνου από τις παρούσες συνθήκες. 

Είναι σαφές ότι τίποτε από τα παραπάνω δεν μπορεί να ορίζει την παραγωγική διαδικασία στον σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής: υπάρχει φυσικά ένας συγκεκριμένος μεσοβραχυπρόθεσμος χρονικός ορίζοντας στον οικονομικό σχεδιασμό της παραγωγής (πενταετή πλάνα), και υπάρχει μια περιορισμένη χρήση της πίστης με τη μορφή κρατικών επενδύσεων σε τομείς της παραγωγής. Αλλά δεν υπάρχει ούτε η καθολικότητα της χρονικής μετάθεσης στην παραγωγή, η οποία αντικαθίσταται από τον σχεδιασμό της οικονομίας βάσει διαπιστωμένων και συγκεκριμένων αναγκών, ούτε η γενικευμένη ασάφεια των ορίων του μελλοντικού χρονικού ορίζοντα που ενσωματώνεται στο παρόν για να μπορέσει να λειτουργήσει η καπιταλιστική οικονομία. Η αποκατάσταση της διαφάνειας στην σχέση μεταξύ παραγωγού και καταναλωτή, που στον καπιταλισμό λειτουργούν αυτόνομα ο ένας από τον άλλο και που συναντιούνται μόνο με μια διαρκή ευόδωση της πίστης (και με τις δύο έννοιες) σημαίνει και τον δραστικό περιορισμό της χρονικής μετάθεσης ως έννοιας που πρέπει να ληφθεί υπόψη από την μελέτη των οικονομικών σχέσεων αλλά βεβαίως και του εποικοδομήματος της κοινωνικής ιδεολογίας.

Γνωρίζουμε όλοι ότι οι οικονομικές κρίσεις που μαστίζουν τον καπιταλισμό είναι αποτελέσματα μιας κατάρρευσης της πίστης σε διπλό επίπεδο: καταρρέει η πίστη ότι τα εμπορεύματα μπορούν να πωληθούν στο σύνολό τους, και σύντομα, καταρρέει μαζί της και ένα κομμάτι του μηχανισμού πίστης με την έννοια της πίστωσης, το οποίο επέτρεπε την παραγωγή τους στον συγκεκριμένο όγκο· και μάλιστα, όσο πιο άμεσα και στενά συνδεδεμένος είναι ένας κλάδος της παραγωγής με την πίστωση, και άρα με την προβολή στο μέλλον του αναμενόμενου κέρδους, τόσο πιο γρήγορα καταρρέει όταν ανακύψει κρίση πίστης: η άμεση κατάρρευση σε μια σειρά χωρών του κατασκευαστικού τομέα, που βασιζόταν ολοκληρωτικά στην πίστη στη δυνητική αξία της γης και έτσι επίσης στον δανεισμό από τις τράπεζες με στόχο την μαζική και γρήγορη κατασκευή κατοικιών, κλπ, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Αν όμως η πίστη στη χρονική μετάθεση εμπλέκεται στην ίδια την δημιουργία της καπιταλιστικής κρίσης, εμπλέκεται ταυτόχρονα στην διαχείρισή της: δεν είναι απλά οι διαρκώς επαναλαμβανόμενες ανακοινώσεις περί τέλους της κρίσης σε έξι μήνες ή ένα χρόνο ή οι διαρκείς υποσχέσεις της "ανάπτυξης" που σηματοδοτούν το παράδοξο της αναγκαιότητας ίασης μέσω του ίδιου του μέσου ασθένειας στον καπιταλισμό· αρκεί να αναλογιστεί κανείς πόσο συνηθισμένο είναι να ακούει για "αγορά χρέους" με τη μορφή της αγοράς ομολόγων, πράξη που βασίζεται επίσης στην πίστη ότι τα χρήματα που δαπανώνται θα "αυγατίσουν" μέσα από την εκμετάλλευση της μελλοντικής εργατικής δύναμης των οικονομιών των οποίων το χρέος εξαγοράζεται. Και πιθανώς, δεν υπάρχει δραματικότερη απόδειξη του διπλού ρόλου της πίστης ως πηγής προβλημάτων και μέσου θεραπείας τους από το γεγονός ότι η παγκόσμια κρίση του 2008 είναι μια ετεροχρονισμένη έκφραση της κρίσης του 1973, με όλα τα επιδεινωτικά χαρακτηριστικά που δημιούργησε η χρήση της πίστης (της υπερδιόγκωσης του τμήματος του κεφαλαίου που διοχετεύτηκε στο επενδυτικό σπέκουλο) για να αναβληθούν όσο γινόταν τα αποτελέσματα για την οικονομία της αρχικής εκείνης κρίσης. Η πίστη λοιπόν, νοούμενη ως εργαλειοποίηση της ύπαρξης μέλλοντος από την οικονομία, αποτελεί εξίσου πηγή κάθε είδους εμπλοκών και παράπλευρων απωλειών στην ανάπτυξη της καπιταλιστικής παραγωγής όσο και μέσο ιδεολογικής αλλά και πραγματικής (δηλαδή, ευνοϊκής για την περαιτέρω συσσώρευση) διαχείρισής τους. 

Αντιπαραθετικά, η περιορισμένη σημασία της πίστης στην σοσιαλιστική παραγωγή σημαίνει ότι μια κρίση που ανακύπτει μέσω λαθών στον οικονομικό σχεδιασμό ή μέσω ανισορροπιών στην οικονομική ανάπτυξη είναι λογικό να παράγει αποτελέσματα που δεν μπορούν εύκολα να αντιμετωπιστούν μέσω της οικονομικής μετάθεσης στο μέλλον: στον βαθμό που η ανάπτυξη στην σοσιαλιστική οικονομία είναι ένα πραγματικό (και όχι ένα πιστωτικό και μελλοντολογικό) δεδομένο, τα σφάλματα στην οικονομική πολιτική ή οι αδυναμίες που παρεμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη δημιουργούν αναταράξεις που είναι πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστούν, και που ανάμεσα σε άλλα, καθιστούν αναγκαία όσο και μάλλον ανεπαρκή τη χρήση της προπαγάνδας, για την οποία κάναμε ήδη λόγο. Η σοσιαλιστική οικονομία που κλυδωνίζεται είναι αναγκασμένη να προσπαθεί να αποκαταστήσει πίστη στην βιωσιμότητά της μέσω παιδαγωγικών παραινέσεων και μέσω ενέσεων αισιοδοξίας, αλλά αυτά τα μέσα παραμένουν εξωγενή σε σχέση με την ίδια τη φύση και λειτουργία της σοσιαλιστικής οικονομίας -- και για αυτό, εύκολα συναντούν τον σκεπτικισμό και ακόμα και την καχυποψία σημαντικού τμήματος των μαζών. Αντίθετα, στον καπιταλισμό, η αισιοδοξία ότι η κρίση θα ξεπεραστεί μέσω μελλοντικής εκμετάλλευσης πλουτοπαραγωγικών πηγών, μελλοντικής απόδωσης αναδιαρθώσεων, μελλοντικών αγορών κλπ, δεν είναι ποτέ απλώς κάτι το οποίο αποπειράται να παρέμβει στην οικονομία από έξω: η εργαλειοποίηση του μέλλοντος ως μέσου αποκατάστασης των ελειμμάτων και αδυναμιών του παρόντος είναι οργανικό κομμάτι της ίδιας της πιστο-κεντρικής φύσης της καπιταλιστικής οικονομίας και του δρόμου ανάπτυξης που προσιδιάζει σ' αυτή, και συνεπώς ακόμα και οι πιο γελοίες και κραυγαλέα ψευδείς "προβλέψεις ανάκαμψης" δεν μπορούν ποτέ να βιωθούν απλώς ως τεχνητή προπαγάνδα.

4 σχόλια:

  1. Σου περασε απο το μυαλο οτι ειναι δυνατον να ιχυει επισης Χ-Χ' και να μην υπαρχει καθολου παραγωγη?

    οπου Χ'>Χ.



    Φιλ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Λυπάμαι, δεν ασχολούμαι με την αλχημεία, για την οικονομία μιλάω.

      Διαγραφή
  2. Ναι, εισαι παν-ασχετος!!

    Φιλ
    (για πες την αποψη σου!!)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ευτυχώς που υπάρχουν και σχετικοί σαν εσένα να λες.

      Διαγραφή