Τετάρτη, 30 Ιουλίου 2014

Κριτική του προγράμματος της Γκότα: Παρατηρήσεις στο Πρόγραμμα του Γερμανικού Εργατικού Κόμματος IV

ΙV. 

Έρχομαι τώρα στο δημοκρατικό μέρος:

Α. “Ελεύθερες βάσεις του κράτους.” 

Πρώτα-πρώτα σύμφωνα με το ΙΙ μέρος, το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα επιδιώκει “το ελεύθερο κράτος”. 


Ελεύθερο κράτος -τι είναι αυτό; Δεν είναι καθόλου σκοπός των εργατών , που απαλλάχτηκαν από την περιορισμένη νοοτροπία του υπηκόου, να κάνουν το κράτος “ελεύθερο” Στη γερμανική αυτοκρατορία, το “κράτος” είναι σχεδόν τόσο “ελεύθερο”, όσο και στη Ρωσία. Ελευθερία είναι να μεταβάλλουμε το κράτος από όργανο που στέκεται πάνω απ΄την κοινωνία, σε όργανο πέρα για πέρα υποταγμένο στην κοινωνία. Και σήμερα ακόμα οι κρατικές μορφές είναι πιο ελεύθερες ή πιο ανελεύθερες ανάλογα με το βαθμό που περιορίζουν την “ελευθερία του κράτους”.

Το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα -τουλάχιστον αν υιοθετήσει το πρόγραμμα αυτό- δείχνει πόσο οι σοσιαλιστικές ιδέες του είναι ξώπετσες, όταν εξετάζει το κράτος πιο πολύ σαν ανεξάρτητη οντότητα, που έχει τις δικές του “πνευματικές, ηθικές ελεύθερες βάσεις”, αντί να θεωρεί την υπάρχουσα κοινωνία (κι αυτό ισχύει για κάθε μελλοντική κοινωνία) σαν βάση του υπάρχοντος κράτους (ή του μελλοντικού κράτους όταν πρόκετιται για μελλοντική κοινωνία). 

Και τι να πει κανένας για τη χοντροκομμένη κατάχρηση που κάνει το πρόγραμμα με τις λέξεις “σημερινό κράτος”, “σημερινή κοινωνία”, και την ακόμα πιο χοντροκομμένη παρεξήγηση που δημιουργεί σχετικά με το κράτος, στο οποίο απευθύνει τις δηλώσεις του; Η “σημερινή κοινωνία” είναι η καπιταλιστική κοινωνία που υπάρχει σ' όλες τις πολιτισμένες χώρες, περισσότερο ή λιγότερο απαλλαγμένη από μεσαιωνικές προσμείξεις, περισσότερο ή λιγότερο τροποποιημένη από την ιδιαίτερη ιστορική εξέλιξη κάθε χώρας, περισσότερο ή λιγότερο αναπτυγμένη. Αντίθετα, το “σημερινό κράτος” αλλάζει με τα σύνορα κάθε χώρας. Άλλο είναι στην πρωσογερμανική αυτοκρατορία και άλλο στην Ελβετία, άλλο στην Αγγλία και άλλο στις Ηνωμένες Πολιτείες. “Το σημερινό κράτος” είναι λοιπόν δημιούργημα της φαντασίας

Ωστόσο τα διάφορα κράτη των διαφόρων πολιτισμένων χωρών παρ' όλη τους την πολυποίκιλη διαφορά στη μορφή, έχουν σαν κοινό χαρακτηριστικό ότι στέκονται στο έδαφος της σύγχρονης αστικής κοινωνίας, που είναι μόνο περισσότερο ή λιγότερο καπιταλιστικά αναπτυγμένη. Και γι' αυτό έχουν κοινά μερικά ουσιαστικά χαρακτηριστικά. Μ' αυτή την έννοια μπορεί κανείς να μιλάει για “σημερινό κράτος” (Staatswesen) σε αντίθεση με το μέλλον, όπου θα έχει απονεκρωθεί η σημερινή του ρίζα, η αστική κοινωνία. 

Τότε θα αναρωτηθεί κανείς: ποιες μεταβολές θα υποστεί το κράτος σε μια κομμουνιστική κοινωνία; Μ' άλλα λόγια, ποιες κοινωνικές λειτουργίες απομένουν εκεί που να είναι ανάλογες με τις σημερινές κρατικές λειτουργίες; Αυτό το ερώτημα μπορεί ν' απαντηθεί μόνο επιστημονικά και δεν προσεγγίζουμε ούτε στο ελάχιστο το πρόβλημα όσες χιλιάδες φορές κι αν συνθέσουμε τη λέξη λαός με τη λέξη κράτος. 

Ανάμεσα στην καπιταλιστική και την κομμουνιστική κοινωνία βρίσκεται η περίοδος της επαναστατικής μετατροπής της μιας στην άλλη. Και σ' αυτή την περίοδο αντιστοιχεί μια πολιτική μεταβατική περίοδος, όπου το κράτος της δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο παρά η επαναστατική δικατορία του προλεταριάτου. 

Το πρόγραμμα λοιπόν δεν ασχολείται ούτε με αυτήν ούτε με το μελλοντικό κράτος της κομμουνιστικής κοινωνίας. 

Οι πολιτικές του διεκδικήσεις δεν περιέχουν τίποτε άλλο από την πασίγνωστη δημοκρατική λιτανεία: καθολικό εκλογικό δικαίωμα, άμεση νομοθέτηση, λαϊκή δικαιοσύνη, λαϊκή άμυνα, κλπ. Όλα αυτά είναι απλή ηχώ του αστικού λαϊκού κόμματος [1] του Συνδέσμου Ειρήνης και Ελευθερίας. Πρόκειται για γενικές διεκδικήσεις, που έχουν κιόλας πραγματωθεί, εφόσον δεν έχουν διογκωθεί σε φανταστικές παραστάσεις. Μόνο που το κράτος που τις πραγμάτωσε δεν βρίσκεται μέσα στα σύνορα της γερμανικής αυτοκρατορίας, αλλά στην Ελβετία, στις Ηνωμένες Πολιτείες κλπ. Αυτού του είδους το “μελλοντικό κράτος” είναι σημερινό κράτος, αν και υπάρχει έξω από “τα πλαίσια” της γερμανικής αυτοκρατορίας. 

Ξεχνάνε όμως ένα πράγμα. Μια που το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα δηλώνει ρητά ότι κινείται μέσα στα πλαίσια του “σημερινού εθνικού κράτους”, δηλαδή του κράτους του, της πρωσογερμανικής αυτοκρατορίας -οι διεκδικήσεις του θα ήταν αλλιώς στο μεγαλύτερο μέρος τους χωρίς νόημα, αφού διεκδικεί κανείς μονάχα αυτό που δεν έχει- δεν θα έπρεπε να ξεχνά το κυριότερο, δηλαδή ότι όλα εκείνα τα ωραία πραγματάκια στηρίζονται στην αναγνώριση της λεγόμενης λαϊκής κυριαρχίας, ότι γι' αυτό έχουν τη θέση τους μόνο σε μια λαοκρατική δημοκρατία (demokratische Republik). 

Και επειδή δεν έχουν το θάρρος -και πολύ σωστά, γιατί οι περιστάσεις επιβάλλουν προσοχή- να διεκδικήσουν τη λαοκρατική δημοκρατία, όπως έκαναν τα γαλλικά εργατικά προγράμματα τον καιρό του Λουδοβίκου Φιλίππου και του Λουδοβίκου Ναπολέοντα – δεν θα έπρεπε να καταφεύγουν σ' αυτό το ούτε “τίμιο”, ούτε αξιοπρεπές τέχνασμα να απαιτούν πράγματα που έχουν νόημα μονάχα σε μια λαοκρατική δημοκρατία, από ένα κράτος που δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας στρατοκρατικός δεσποτισμός, στολισμένος με κοινοβουλευτικές μορφές, ανακατεμένος με φεουδαρχικές προσμείξεις, επηρεασμένος κιόλας από την αστική τάξη, γραφειοκρατικά συγκροτημένος, αστυνομικά πραστατευμένος, και επιλέον να διαβεβαιώνουν αυτό το κράτος πως τάχασκοπεύουν να του τα επιβάλουν αυτά με “νόμιμα μέσα”. 

Ακόμα και οι χυδαίοι δημοκράτες που βλέπουν στη λαοκρατική δημοκρατία τη χιλιόχρονη βασιλεία και δεν υποπτεύονται ότι ακριβώς σ' αυτή την τελευταία κρατική μορφή της αστικής κοινωνίας, θα κριθεί οριστικά η ταξική πάλη – ακόμα κι αυτού του είδους οι δημοκράτες στέκονται βουνό ψηλότερα από έναν τέτοιο δημοκρατισμό που περιορίζεται μέσα στα όρια εκείνου που επιτρέπει η αστυνομία και δεν επιτρέπει η λογική. Το γεγονός ότι πραγματικά με τη λέξη “κράτος” εννοούν την κυβερνητική μηχανή ή το κράτος στο βαθμό που αποτελεί ιδιαίτερο οργανισμό που ξεχώρισε από την κοινωνία με τον καταμερισμό της εργασίας, το δείχνουν κιόλας στα λόγια: “Το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα απαιτεί σαν οικονομική βάση του κράτους: ένα μοναδικό προοδευτικό φόρο εισοδήματος κλπ.”. Οι φόροι είναι η οικονική βάση του κυβερνητικού μηχανισμού και τίποτα παραπάνω. Στο μελλοντικό κράτος, που υπάρχει στην Ελβετία, αυτή η διεκδίκηση έχει κάπως πραγματωθεί. Ο φόρος εισοδήματος προϋποθέτει τις διάφορες πηγές εισοδήματος των διαφόρων κοινωνικών τάξεων, δηλαδή την καπιταλιστική κοινωνία. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι οι μεταρρυθμιστές των δημοσίων οικονομικών του Λίβερπουλ -αστοί με επικεφαλής τον αδελφό του Γλάδστονα- βάζουν το ίδιο αίτημα όπως και το πρόγραμμα. 

Β. “Το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα ζητά σαν πνευματική και ηθική βάση του κράτους: 1. Την καθολική και ίση λαϊκή εκπαίδευση από το κράτος. Τη γενική υποχρεωτική σχολική φοίτηση. Δωρεάν εκπαίδευση.” 

Ίση λαϊκή επαίδευση; Τι να φαντάζονται μ' αυτά τα λόγια; Πιστεύουν ότι μπορεί στη σημερινή κοινωνία (και μονάχα με δαύτην έχουν να κάνουν) να είναι η εκπαίδευση ίση για όλες τις τάξεις; Ή ζητάνε να περιοριστούν υποχρεωτικά και οι ανώτερες τάξεις στη λιγότερη εκπαίδευση -του δημοτικού σχολείου- μια που μονάχα αυτό συμβιβάζεται με τις οικονομικές συνθήκες όχι μόνο των μισθωτών εργατών, αλλά και των αγροτών; 

“Γενική υποχρεωτική σχολική φοίτηση. Δωρεάν εκπαίδευση.” 

Το πρώτο υπάρχει ακόμα και στη Γερμανία, το δεύτερο υπάρχει στην Ελβετία και στις Ηνωμένες Πολιτείες για τα δημοτικά σχολεία. Αν σε μερικές Πολιτείες [της Β. Αμερικής] είναι “δωρεάν” και η φοίτηση σε “ανώτερα” εκπαιδευτικά ιδρύματα αυτό σημαίνει στην ουσία μονάχα ότι χορηγούνται στις ανώτερες τάξεις τα έξοδα εκπαίδευσης από το γενικό φορολογικό κορβανά. Το ίδιο ισχύει επίσης για τη “δωρεάν δικαιοσύνη” που ζητάνε στην παράγραφο Α'5. Την ποινική δικαιοσύνη τη δίνουν παντού δωρεάν. Η αστική δικαιοσύνη στρέφεται σχεδόν μόνο γύρω από διαφορές ιδιοκτησίας, αφορά λοιπόν σχεδόν μόνο τις ιδιοκτήτριες τάξεις. Μήπως οι τάξεις αυτές θα έπρεπε να διεξάγουν δίκες σε βάρος του δημόσιου ταμείου; 

Η παράγραφος για τα σχολεία θα έπρεπε τουλάχιστον να απαιτεί τεχνικές σχολές (θεωρητικές και πρακτικές) σε σχέση με το δημοτικό σχολείο. 

Εντελώς για πέταμα είναι η “λαϊκή εκπαίδευση από το κράτος”. Άλλο πράγμα τελείως είναι ο καθορισμός με γενικό νόμο των μέσων για τα δημοτικά σχολεία, της ειδίκευσης του διδακτικού προσωπικού, όπως γίνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, η επίβλεψη με κρατικούς επιθεωρητές της τήρησης όλων αυτών των νομικών διατάξεων και ολότελα άλλο πράγμα είναιη ανακήρυξη του κράτους σε λαϊκό εκπαιδευτή! Μάλλον θα 'πρεπε να αποκλειστούν τόσο η κυβέρνηση όσο και η εκκλησία από κάθε επιρροή στο σχολείο. Ειδικά στην πρωσογερμανική αυτοκρατορία (και δεν ωφελεί σε τίποτα η τιποτένια υπεκφυγή για “μελλοντικό κράτος” - είδαμε πώς έχουν τα πράγματα σχετικά μ' αυτό), αντίστροφα το κράτος χρειάζεται να περάσει από μια τραχιά εκπαίδευση από το λαό

Όμως, ολόκληρο το πρόγραμμα, παρ' όλα τα δημοκρατικά κουδουνίσματα, είναι πέρα για πέρα μολυσμένο από τη ραγιάδικη πίστη της λασαλικής αίρεσης στο κράτος, ή, πράγμα που δεν είναι καλύτερο, από τη δημοκρατική πίστη στα θαύματα, ή μάλλον είναι συμβιβασμός ανάμεσα σ' αυτά τα δύο είδη πίστης στα θαύματα, που είναι και τα δύο το ίδιο ξένα προς το σοσιαλισμό

Ελευθερία της επιστήμης”. Λέει μια παράγραφος του πρωσικού συντάγματος. Τι ζητάει λοιπόν εδώ; 

Ελευθερία συνείδησης”. Αν ήθελε κανείς εκείνο τον καιρό του “πολιτιστικού αγώνα” [2] να θυμίσει στο φιλελευθερισμό τα παλιά του συνθήματα, μπορούσε να το κάνει μόνο με τούτη τη μορφή: Ο καθένας πρέπει να μπορεί να εκτελεί τις θρησκευτικές του, όπως τις σωματικές του ανάγκες, χωρίς να χώνει τη μύτη της η αστυνομία. Αλλά το Εργατικό Κόμμα θα έπρεπε ωστόσο μ' αυτή την ευκαιρία να εκφράσει την πεποίθησή του για το ότι δηλαδή η αστική “ελευθερία συνείδησης” δεν είναι τίποτε άλλο παρά ανοχή της κάθε λογής θρησκευτικής ελευθερίας συνείδησης και ότι το ίδιο αντίθετα επιδιώκει να ελευθερώσει τις συνειδήσεις από το φάντασμα της θρησκείας. Αλλά δεν τους αρέσει να ξεπερνάνε το “αστικό” επίπεδο. 

Έφτασα τώρα στο τέλος, γιατί το παράρτημα του προγράμματος που ακολουθεί δεν απότελεί χαρακτηριστικό συστατικό του μέρος. Έτσι εδώ θα είμαι πολύ σύντομος. 

2. Κανονική εργάσιμη ημέρα.” 

Σε καμιά άλλο χώρα το εργατικό κόμμα δεν περιορίστηκε σε μια τόσο αόριστη διεκδίκηση, αλλά πάντα όριζε τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας, που τη θεωρεί κανονική στις δοσμένες συνθήκες. 

3. “Περιορισμός της εργασίας των γυναικών και απαγόρευση της εργασίας των παιδιών.” 

Η ρύθμιση (Normierung) της εργάσιμης ημέρας πρέπει να περιλαμβάνει κιόλας τον περιορισμό της γυναικείας εργασίας, εφόσον αναφέρεται στη διάρκεια, στα διαλείματα κλπ, της εργάσιμης ημέρας. Αλλιώς, μπορεί να σημαίνει μονάχα αποκλεισμό της δουλειάς των γυναικών από κλάδους εργασίας που είναι ειδικά ανθυγιεινοί ή ηθικά αταίριαστοι για το γυναικείο φύλο. Αν εννοούσαν αυτό, τότε θα 'πρεπε να το πουν. 

Απαγόρευση της παιδικής εργασίας.” 

Εδώ ήταν απολύτως απαραίτητο ν' αναφέρουν το όριο ηλικίας. Η γενική απαγόρευση της παιδικής εργασίας είναι ασυμβίβαστη με την ύπαρξη της μεγάλης βιομηχανίας και γι' αυτό κούφιος ευσεβής πόθος. Η εφαρμογή αυτής της απαγόρευσης -αν ήταν δυνατή- θα ήταν αντιδραστικό πράγμα, γιατί με αυστηρή ρύθμιση του χρόνου εργασίας, ανάλογα με τις διάφορες ηλικίες και τ' άλλα μέτρα ασφάλειας για την προστασία των παιδιών, η έγκαιρη σύνδεση της παραγωγικής εργασίας με τα μαθήματα είναι ένα από τα πιο ισχυρά μέσα για τη μετατροπή της σημερινής κοινωνίας

4. “Κρατική επίβλεψη της εργοστασιακής, εργαστηριακής και οικιακής βιομηχανίας.” Έχοντας υπόψη το πρωσογερμανικό κράτος θα έπρεπε οπωσδήποτε να απαιτούν να παύονται μόνο δικαστικά οι επιθεωρητές, να μπορεί ο κάθε εργάτης να τους καταγγέλλει στα δικαστήρια για παράβαση καθήκοντος, να γίνονται επιθεωρητές μόνο πρόσωπα που ανήκουν στο ιατρικό σώμα. 

5. “Ρύθμιση της εργασίας στις φυλακές” 

Τιποτένια διεκδίκηση για ένα γενικό εργατικό πρόγραμμα. Οπωσδήποτε θα έπρεπε να πουν καθαρά ότι δεν είναι ο φθόνος του συναγωνισμού που κάνει τους εργάτες να μη θέλουν να μεταχειρίζονται τους κοινούς εγκληματίες σαν ζώα, και ότι ιδιαίτερα δεν θέλουν να τους στερήσουν το μόνο μέσο βελτίωσής τους, την παραγωγική δουλειά. Αυτό ήταν το λιγότερο που θα μπορούσε να περιμένει κανένας από σοσιαλιστές

6. “Ένας αποτελεσματικός νόμος περί ευθύνης.” 

Έπρεπε να πουν τι εννοούν με τον “αποτελεσματικό” νόμο περί ευθύνης. Ας σημειωθεί, παρεμπιπτόντως, ότι στην κανονική εργάσιμη ημέρα παρέβλεψαν το μέρος της εργοστασιακής νομοθεσίας του αφορά τα μέτρα υγιεινής και προστασίας από κινδύνους κλπ. Ο νόμος περί ευθύνης μπαίνει σε εγαρμογή μόνο άμα παραβιαστούν αυτές οι διατάξεις. Κοντολογίς και αυτό το παράτημα το διακρίνει μια χαλαρή σύνταξη. 

Dixi et salvavi animam meam [3]. 

Σύμφωνα με το χειρόγραφο.

Γράφηκε από τον Καρλ Μαρξ, από τον Απρίλη μέχρι τις αρχές του Μάη 1875. Πρωτοδημοσιεύτηκε (με παραλείψεις) απ' τον Ένγκελς στη Νόιε Τσάιτ το 1891. 

(Marx-Engel-Werke, τομ. 19, σελ. 15-32).

Σημειώσεις
[1] Το Γερμανικό Λαϊκό Κόμμα ιδρύθηκε το 1865. Το αποτελούσαν δημοκρατικά στοιχεία της μικροαστικής τάξης, εν μέρει εκπόσωποι της αστικής τάξης - ιδιαίτερα της Νότιας Γερμανίας. Σε αντίθεση με τους εθνικοφιλελεύθερους, τασσόταν κατά της ηγεμονίας της Πρωσίας στη Γερμανία και υποστήριζε μια ομοσπονδιακή Μεγάλη Γερμανία στην οποία θα άνηκαν και η Πρωσία και η Αυστρία. (...) Το 1866, με το Γερμανικό Λαικό Κόμμα συνενώθηκε το Λαϊκό Κόμμα της Σαξονίας, που τον πυρήνα του αποτελούσαν εργάτες. Αυτή η αριστερή πτέρυγα του Λαϊκού Κόμματος δεν είχε στην ουσία τίποτε το κοινό με το Λαϊκό Κόμμα εκτός από την απτιπρωσική στάση. Επιδίωκε την εθνική συνένωση της χώρας με δημοκρατικό τρόπο. Στη συνέχεια, η πτέρυγα αυτή εξελίχτηκε σε σοσιαλιστική κατεύθυνση. Το κύριο κομμάτι του κόμματος αυτού, μετά την απομάκρυνσή του από τους μικροαστούς δημοκράτες τον Αύγουστο του 1869, προσχώρησε στο Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα (Αϊζεναχικοί)(σημ. γερμ. συντ.).

[2] "Kulturkampf": Ο αγώνας που έκανε ο Μπίσμαρκ στη δεκαετία του '80, ενάντια στο κόμμα των καθολικών, το "Κόμμα του Κέντρου", με αστυνομικές διώξεις του καθολικισμού (σημ. γερμ. συντ.).

[3] "Είπα και ελάλησα, αμαρτίαν ουκ έχω" (Σημ. συντ.).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου