Πέμπτη, 24 Ιουλίου 2014

Γ. Σταμάτης-Για τον Μαρξ και τον "συνεταιρισμό ελεύθερων παραγωγών"

Από το Σχέδιο και αγορά στις σοσιαλιστικές οικονομίες, εκδ. Κριτική, 1988.

Πολλοί, για να υπογραμμίσουν την αναγκαιότητα μιας άμεσης "κατάργησης" των εμπορευματικών σχέσεων στις σύγχρονες μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες*, παραπέμπουν στην απουσία κάθε είδους εμπορευματικών σχέσεων στη σοσιαλιστική κοινωνία, όπως την έχει περιγράψει ο Μαρξ.

Ο Μαρξ όμως δεν μας άφησε ούτε μια ανάλυση της μετακαπιταλιστικής μεταβατικής κοινωνίας ούτε μια ανάλυση της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Αυτές οι αναλύσεις --δικαίως-- δεν ανήκαν ποτέ στο επιστημονικό πρόγραμμα του Μαρξ, διότι και οι δύο ήσαν τότε, όπως και σήμερα η προσπάθεια μιας ανάλυσης της σοσιαλιστικής κοινωνίας, καθαρά εικοτολογικές. Η ανάλυσή του είναι μια (γενική) ανάλυση αυτού του τρόπου παραγωγής.



[...]

Η μαρξική ανάλυση προσφέρει λοιπόν μόνον τη γενική θεωρητική βάση για μια ανάλυση της κοινωνικής παραγωγής στις σύγχρονες μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες και στη σοσιαλιστική κοινωνία, δεν συνιστά όμως καμία ανάλυση αυτών των δύο κοινωνικών σχηματισμών.

[...]

Η παρουσίαση της καπιταλιστικής μορφής παραγωγής ως μια ιστορικά δημιουργηθείσας και συγχρόνως πεπερασμένης μορφής παραγωγής ενέχει αναγκαία την αναφορά σε προκαπιταλιστικές και μετακαπιταλιστικές μορφές παραγωγής. Οι παραπομπές σε και οι αναπτύξεις για μη καπιταλιστικές μορφές παραγωγής, οι οποίες περιέχονται στη μαρξική ανάλυση της καπιταλιστικής παραγωγής, δεν έχουν όμως τη σημασία μιας αυτόνομης ανάλυσης αυτών των μορφών παραγωγής. Εξυπηρετούν, πολύ περισσότερο, την ανάλυση της καπιταλιστικής μορφής παραγωγής και παίρνουν τη σημασία τους από τις λειτουργίες τους στα πλαίσια αυτής ακριβώς της ανάλυσης.

Βάσει αυτών των λειτουργιών τους οι αναφορές σε μη καπιταλιστικές μορφές της κοινωνικής παραγωγής, που περιέχονται στη μαρξική ανάλυση της καπιταλιστικής μορφής, μπορούν να χωριστούν σε δυο ζεύγη εκάστοτε συμπληρωματικών ομάδων. Το πρώτο ζεύγος ομάδων περιλαμβάνει παραπομπές και αναπτύξεις σχετικές με προκαπιταλιστικές αφενός και μετακαπιταλιστικές αφετέρου μορφές παραγωγής. Οι αναπτύξεις για μορφές παραγωγής, που προηγούνται της καπιταλιστικής, αποτελούν την πρώτη από τις δύο ομάδες και χρησιμεύουν στην ανάπτυξη των ιστορικών όρων της καπιταλιστικής μορφής παραγωγής και στην παρουσίαση αυτής της τελευταίας ως μια ιστορικά δημιουργηθείσας μορφής παραγωγής. Στη δεύτερη ομάδα ανήκουν παραπομπές στο σοσιαλιστικό ή κομμουνιστικό τρόπο παραγωγής. Στις παραπομπές αυτές παρουσιάζεται η σοσιαλιστική μορφή παραγωγής ως μακρινό αποτέλεσμα μιας εξέλιξης, η οποία ενέχεται ήδη στην καπιταλιστική μορφή παραγωγής, κι όχι ως μια απλώς νοητική άρνηση της τελευταίας.

Οι μαρξικές παραπομπές σε θεμελιώδεις προσδιορισμούς της σοσιαλιστικής μορφής παραγωγής δεν έχουν καμία σχέση με μια ανάλυση αυτής της μορφής παραγωγής. Σκοπός τους είναι μόνον, να δείξουν την κατεύθυνση μιας ήδη υπαρκτής και οφειλόμενης στον ίδιο τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής εξέιλιξης, η οποία θα οδηγήσει στο ξεπέρασμα της καπιταλιστικής μορφής παραγωγής και τελικά στο σοσιαλισμό. Ως εκ τούτου ο Μαρξ παρουσιάζει το σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής στην έτοιμη, ολοκληρωμένη μορφή του ως το αποτέλεσμα μιας εξέλιξης, την οποία δεν περιγράφει. 

[...]

Στην πρώτη ομάδα αυτού του ζεύγους ανήκουν αναπτύξεις για μη καπιταλιστικές μορφές παραγωγής, οι οποίες βασίζονται στην ανταλλακτική αξία, δηλ. αναπτύξεις για μη καπιταλιστικές μορφές της εμπορευματικής παραγωγής. [...]

Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει αναπτύξεις για μορφές της κοινωνικής παραγωγής, οι οποίες δεν βασίζονται στην ανταλλακτική αξία. Στις αναπτύξεις αυτές ανήκουν επίσης και αναπτύξεις για θεμελιώδεις προσδιορισμούς της άμεσα κοινωνικοποιημένης παραγωγής σε διαφορετικές βαθμίδες εξέλιξης των παραγωγικών δυνάμεων. Εδώ ο Μαρξ αναφέρεται κυρίως σε προκαταπιταλιστικές μορφές παραγωγής, στις οποίες η παραγωγή ήταν άμεσα κοινωνικοποιημένη (αρχαία ινδική κοινότητα κτλ), καθώς και στη σοσιαλιστική μορφή παραγωγής (τρόπος παραγωγής μιας "ένωσης ελεύθερων ανθρώπων", ή ελεύθερα κοινωνικοποιημένων", ή "συνεταιριζόμενων παραγωγών").

[...]

Όσον αφορά ειδικότερα τις αναφορές στη σοσιαλιστική μορφή παραγωγής, προκύπτει από αυτά που ήδη αναπτύξαμε, ότι πρέπει να εννοηθούν ως συστατικό στοιχείο της μαρξικής ανάλυσης της καπιταλιστικής κι όχι ως προσπάθεια ανάλυσης της σοσιαλιστικής μορφής παραγωγής.

Στη σοσιαλιστική κοινωνία, στην οποία αναφέρεται ο Μαρξ, η κοινωνική παραγωγή οργανώνεται συλλογικά, συνειδητά και προγραμματισμένα από τους ίδιους τους άμεσους παραγωγούς. Οι άμεσοι παραγωγοί διαπιστώνουν τις κοινωνικές ανάγκες και επιθυμίες και κατανέμουν σ' αντιστοιχία προς τις διαπιστωθείσεις ανάγκες και επιθυμίες του φυσικούς πόρους, τα μέσα παραγωγής και την εργασιακή δύναμη που έχουν στη διάθεσή τους στους διάφορους τομείς παραγωγής, λαμβάνοντας υπόψη τους τις σχέσεις αναπαραγωγής που υπάρχουν μεταξύ των τομέων παραγωγής και τηρώντας τις αναλογίες μεταξύ των τομέων παραγωγής, οι οποίες πρέπει να τηρηθούν για να μπορούν να παραχθούν, λαμβανομένων υπόψη των μεταξύ των τομέων σχέσεων αναπαραγωγής, οι για την ικανοποίηση των διαπιστωθεισών κοινωνικών αναγκών και επιθυμιών αναγκαίες ποσότητες αγαθών. Οι άμεσοι παραγωγοί διαθέτουν συλλογικά όλους τους όρους και όλα τα αποτελέσματα της παραγωγής τους. Οι μονάδες παραγωγής ("επιχειρήσεις") δεν υπάρχουν ούτε ως αυτόνομοι και αμοιβαία ανεξάρτητοι ιδιωτικοί παραγωγοί ούτε ως σχετικά αυτόνομοι και αμοιβαία ανεξάρτητοι κρατικοί παραγωγοί, αλλά ως μη αυτόνομα τμήματα του συνολικού κοινωνικού μηχανισμού παραγωγής. Τα προϊόντα δεν τα διαθέτουν οι μονάδες παραγωγής, οι οποίες τα παράγουν, αλλά η κοινότητα των άμεσων παραγωγών. Δεν ανταλάσσονται από τις μεμονωμένες μονάδες παραγωγής μέσω του χρήματος με προϊόντα άλλων μονάδων παραγωγής ή με εργασιακή δύναμη, αλλά κατανέμονται από την κοινωνία σε επιμέρους μονάδες παραγωγής και στους άμεσους παραγωγούς. Για το λόγο αυτό δεν είναι εμπορεύματα.

[...]

Οι μεμονωμένοι άμεσοι παραγωγοί δεν διαθέτουν κατά βούλησιν ατομικά την εργασιακή τους δύναμη, δηλ. δεν διαθέτει καθένας κατά βούλησιν τη δική του εργασιακή δύναμη, αλλά διαθέτουν συλλογικά κατά βούλησιν τη συνολική κοινωνική εργασιακή δύναμη όλων τους, κατανέμοντάς την άμεσα στους τομείς και στις μονάδες παραγωγής.

[...]

Εάν έτσι έχει το πράγμα, αν δηλ. οι παραστάσεις του Μαρξ για τη σοσιαλιστική κοινωνία δεν αποτελούν ανάλυση αυτής της κοινωνίας και συνεπώς ούτε ανάλυση της διαδικασίας εξέλιξης από τον καπιταλισμό προς το σοσιαλισμό, τότε δεν είναι ορθό να κρίνει κανείς τις σύγχρονες μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες με μέτρο αυτές τις παραστάσεις.

[...]

Απ' αυτή την στατική αντιπαραβολή των σύγχρονων μετακαπιταλιστικών μεταβατικών κοινωνιών με τις μαρξικές παραστάσεις για τη σοσιαλιστική κοινωνία έπεται μόνο, ότι οι κοινωνίες αυτές δεν είναι κομμουνιστικές κοινωνίες. Αυτή η διαπίστωση όμως δεν λέει τίποτα για το χαρακτήρα και τις τάσεις της εξέλιξης αυτών των κοινωνιών. 

* "Ο προσδιορισμός 'μετακαπιταλιστικές' [...] σημαίνει προφανώς ότι οι εν λόγω κοινωνίες δεν είναι καπιταλιστικές. [...] ο προσδιορισμός αυτός των κοινωνιών [...] εκφράζει στο επίπεδο της ορολογίας την επιστημονικά θεμελιωμένη θέση, ότι το οικονομικό σύστημα αυτών των κοινωνιών δεν είναι ο καπιταλισμός, ο κρατικός ή όποιος καπιταλισμός.
(Εισαγωγική ορολογική διευκρίνηση του συγγραφέα, σελ. 13-14).

30 σχόλια:

  1. Νομίζω μια σαφής θέση Σταμάτη, που κάνει έναν βασικό διαχωρισμό ανάμεσα στην "προσωρινή" μαρξική ανάλυση των προκαπιταλιστικών κοινωνιών για τον κυρίαρχο σκοπό του που είναι η ανάλυση του καπ/τρ/παραγωγής, την αντίστοιχη "εικοτολογική" ανάλυση των μεταβατικών-σοσιαλιστικών κοινωνιών που κινείται απλά στα όρια μιας "εμμενούς" στον καπιταλισμό διερεύνησης που είναι επίσης υποταγμένη στον ίδιο σκοπό. Αν ο Μάρξ ήξερε πως θα χρησιμοποιούνταν οι εικοτολογικές συνέπειες της επιστημονικά συγκροτημένης κριτικής του στον καπ/τρ/παραγωγής θεωρώ πως δεν θα τις εξέφραζε καν. Είναι βέβαια αναπόφευκτο να προσδιορίζεις κάτι που μπορείς να προσδορίσεις, και δεν είναι υπεύθυνος κανένας, ούτε ο Μάρξ, για την χρησιμοποίηση των "ιχνογραφημάτων" του για το ολοκληρωμένο-σοσιαλιστικό-κομμουνιστικό μέλλον. Πάντως πέρα από το συγκεκριμένο απόσπασμα του Σταμάτη αυτό που νομίζω είναι σημαντικό είναι να δεχτούμε την αναγκαιότητα μιας συγκροτημένης ανάλυσης της μεταβατικής περιόδου προς την αταξική κοινωνία ως μιας μη-προκαθορισμένης απόλυτα περιόδου που είναι "υπο κατασκευή'', πράγμα νομίζω προφανές από το γεγονός της ίδιας της ιστορικής εμπειρίας και των μετατροπών που αυτή έφερε στην αφαίρεση της ιδέας στην συγκεκριμένη εφαρμογή της. Αυτό δεν σημαίνει οτι έγινε αναθεώρηση της ιδέας αλλά μετασχηματισμός της σε πρακτική. Φυσικά λοιπόν η εμπειρία υπάρχει πλέον και δεν ξεκινάμε άρα από το σχεδόν τίποτα όπως οι πρωτοπόροι (σοβ/ένωση) αλλά από +1. Σε αυτό το +1 ας ξεκαθαρίσουμε κάτι όμως (δική μου άποψη): η εμπειρία δεν ευνοεί την έννοια της αυτονομίας των (σοσιαλιστικών) επιχειρήσεων αλλά το αντίθετο, την (σε ρεαλιστικά πλαίσια) μεγαλύτερη εφαρμογή του κεντρικού σχεδιασμού, την πληρέστερη άρση της αυτονομίας της κάθε ξεχωριστής οικονομικής μονάδας, άρα το ζητούμενο δεν είναι να ψάξουμε την "συνεταιριστική" μορφή του σοσιαλισμού αλλά την πληρέστερη δημοκρατική-συγκεντρωτική μορφή του (θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει αντιστρέφοντας τους όρους, χωρίς ελπίζω να σοφιστολογεί έναν συγκεντρωτικό δημοκρατισμό που γονιμοποιεί τον συγκεντρωτικό δημοκρατισμό όπως εφαρμόζεται σαν αρχή εκτός από την πολιτική οργάνωση και στην οικονομία, και σημαίνει την συμμετοχή των μαζών όχι κατα κύριο λόγο στην ιδιαίτερη μονάδα που εργαζονται (ή όχι μόνον) αλλά στο σύνολο της παραγωγής).
    Θεωρώ την "αριστερή" συζήτηση για τον συνεταιρισμό και την αυτοδιάθεση στο μερικό επίπεδο (της παραγωγής κ.ο.κ) ως άγονη και λήξασα, και αν κάτι θα μπορούσε να ζητήσει κανείς απο διανοούμενους του αναλυτικού (και σαφούς) λόγου στο επίπεδο της συνεισφοράς θα ήταν να ιχνογραφήσει λίγο παραπάνω τις προοπτικές ενός νέου τύπου συγκεντρωτισμού, όπως ελπίζω χωρίς να είπα βλακείες ιχνογράφησα εδώ...Και καλό θα ήταν βέβαια να μπορούσε ένας (με την καλή εννοια) ειδήμονας όπως ο Σταμάτης να συμμετείχε ενεργά σε τέτοιες συζητήσεις..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "η εμπειρία δεν ευνοεί την έννοια της αυτονομίας των (σοσιαλιστικών) επιχειρήσεων αλλά το αντίθετο, την (σε ρεαλιστικά πλαίσια) μεγαλύτερη εφαρμογή του κεντρικού σχεδιασμού, την πληρέστερη άρση της αυτονομίας της κάθε ξεχωριστής οικονομικής μονάδας, άρα το ζητούμενο δεν είναι να ψάξουμε την "συνεταιριστική" μορφή του σοσιαλισμού αλλά την πληρέστερη δημοκρατική-συγκεντρωτική μορφή του (θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει αντιστρέφοντας τους όρους, χωρίς ελπίζω να σοφιστολογεί έναν συγκεντρωτικό δημοκρατισμό που γονιμοποιεί τον συγκεντρωτικό δημοκρατισμό όπως εφαρμόζεται σαν αρχή εκτός από την πολιτική οργάνωση και στην οικονομία, και σημαίνει την συμμετοχή των μαζών όχι κατα κύριο λόγο στην ιδιαίτερη μονάδα που εργαζονται (ή όχι μόνον) αλλά στο σύνολο της παραγωγής)."

      Η απάντησή μου σ' αυτό είναι η εξής:

      Για να κρίνουμε το δέον γενέσθαι στο ζήτημα που αναφέρεις πρέπει:

      α) να έχουμε μια πολύ σαφή εικόνα των ΔΙΑΦΟΡΩΝ του καπιταλισμού του τότε με τον καπιταλισμό του σήμερα, κυρίως σε ό,τι αφορά τον χαρακτήρα των διαθέσιμων παραγωγικών δυνάμεων

      β) μια πολύ σαφή εικόνα των πλεονεκτημάτων και μειονεκτημάτων για την σοσιαλιστική οικοδόμηση αυτών των διαφορών, των δυνατότητων που δίνει και των εμποδίων που θέτει

      Χωρίς να απαντηθούν αυτά τα δύο ερωτήματα με τρόπο επιστημονικά συγκροτημένο, εγώ δεν μπορώ να αποφανθώ με οποιονδήποτε τρόπο σε όσα θέτεις. Μπορεί και να είναι έτσι, μπορεί και όχι. Μπορώ να σκεφτώ, για παράδειγμα, ότι αφενός η συγκεντροποίηση της παραγωγής έχει προχωρήσει ακόμα περισσότερο μετά το 1945 (πλεονέκτημα για την συγκεντροποίηση και το γρηγορότερο ξεπέρασμα της εμπορευματικής παραγωγής ως υπολειμματικής μορφής), μπορώ όμως και να σκεφτώ ότι έχει γίνει παράλληλα με την εξαφάνιση της αγροτικής τάξης και την υποκατάστασή της από νέα μικροαστικά στρώματα με πολύ έντονη προσκόλληση στην ιδέα της αυτονομίας τους (δυνητικό μειονέκτημα για την συγκεντροποίηση).

      Είναι δύσκολα θέματα αυτά, και το κυριότερο, δεν λύνονται ατομικά και μέσα από διαδικτυακούς διαλόγους αλλά συλλογικά και σε επίπεδο εσωκομματικών διεργασιών στο επαναστατικό κόμμα.

      Διαγραφή
  2. "Απ' αυτή την στατική αντιπαραβολή των σύγχρονων μετακαπιταλιστικών μεταβατικών κοινωνιών με τις μαρξικές παραστάσεις για τη σοσιαλιστική κοινωνία έπεται μόνο, ότι οι κοινωνίες αυτές δεν είναι κομμουνιστικές κοινωνίες."

    Τέτοιες διαπιστώσεις σε συνδυασμό με την εκτεταμένη χρήση του όρου "μετακαπιταλιστικές κοινωνίες", εγώ τις βρίσκω πάντως προβληματικές. Αυτά μάλλον ενισχύουν τα περί "γρίφου της ΕΣΣΔ" και τα σχετικά. Πέρα από τα αυτονόητα περί του ότι ο Μαρξ δεν περιέγραψε τον σοσιαλισμό, δεν βλέπω σε τι μας βοηθάει να κατανοήσουμε την ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ οικοδόμηση ως τέτοια.
    Αυτή η τάση επίσης να μισοταυτίζεται ο σοσιαλισμός με τον κομμουνισμό, ή γενικά να συγχέεται το νόημά τους και τα περί "μετάβασης", που δεν είναι σοσιαλιστική, αλλά απλά μετακαπιταλιστική, εμένα δεν μου φαίνονται συμβατά με την θέση ότι μόνο σοσιαλιστική μπορεί να είναι η επανάσταση.

    Ουσιαστικά ο συγγραφέας δεν υπερασπίζεται την σοσιαλιστική οικοδόμηση - ως ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ οικοδόμηση - ενάντια σε υποτιθέμενες "μαρξικές" κριτικές, γιατί στην πραγματικότητα δεν θεωρεί ότι υπάρχει θέμα σοσιαλισμού-μη σοσιαλισμού. Εντέλει αποδέχεται την βασική προκείμενη μιας τέτοιας κριτικής, καθώς αρνείται την ουσιαστική συνέχεια μεταξύ Μαρξ-μαρξισμού και σοσιαλιστικής οικοδόμησης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Τέτοιες διαπιστώσεις σε συνδυασμό με την εκτεταμένη χρήση του όρου "μετακαπιταλιστικές κοινωνίες", εγώ τις βρίσκω πάντως προβληματικές. Αυτά μάλλον ενισχύουν τα περί "γρίφου της ΕΣΣΔ" και τα σχετικά. Πέρα από τα αυτονόητα περί του ότι ο Μαρξ δεν περιέγραψε τον σοσιαλισμό, δεν βλέπω σε τι μας βοηθάει να κατανοήσουμε την ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ οικοδόμηση ως τέτοια. "

      Όλο το βιβλίο αφορά την περιγραφή της μορφής και του χαρακτήρα των σοσιαλιστικών οικονομιών. Βλ. αμέσως επόμενη ανάρτηση, για παράδειγμα. Το συγκεκριμένο τμήμα αφορά το αν μπορεί να χρησιμοποιηθούν οι σύντομες αναφορές του Μαρξ για να κριθούν αυτές οι οικονομίες.

      "Ουσιαστικά ο συγγραφέας δεν υπερασπίζεται την σοσιαλιστική οικοδόμηση - ως ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ οικοδόμηση - ενάντια σε υποτιθέμενες "μαρξικές" κριτικές, γιατί στην πραγματικότητα δεν θεωρεί ότι υπάρχει θέμα σοσιαλισμού-μη σοσιαλισμού."

      Αν δεν το δεχόταν, το βιβλίο δεν θα λεγόταν "Σχέδιο και αγορά στις ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΕΣ οικονομίες".

      Διαγραφή
    2. Γιατί όμως πέρα από τον τίτλο, το κείμενο μιλά συνεχώς για "μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες"; Ρωτάω με πραγματική ειλικρίνεια, γιατί τέτοιες ορολογίες με κάνουν πάντα καχύποπτο.

      Διαγραφή
    3. Να σημειώσω, ότι δεν θέλω αν ακυρώσω το έργο και την ανάλυση που προσφέρει. Απλά με ξενίζουν υπερβολικά κάποια πράγματα.

      Διαγραφή
    4. Οι κοινωνίες του υπαρκτού σοσιαλισμού περιγράφονται ως μεταβατικές για δύο λόγους.

      α) περιέχουν ακόμα στοιχεία του ξεπερασμένου τρόπου παραγωγής όπως οι ιδιωτικοί παραγωγή (βλ. σχετικά την επόμενη ανάρτηση)

      β) τείνουν στην εξέλιξη και δεν είναι στατικές, ακριβώς επειδή κουβαλούν αυτά τα σπέρματα και επιχειρούν να τα αντιπαλέψουν και να ξεπεράσουν. Από την ασταθή ισορροπία έρχεται ή το πισωγύρισμα ή η κίνηση μπροστά, σε ένα πιο εξελιγμένο στάδιο του "νέου τρόπου παραγωγής"

      Είναι "μετακαπιταλιστικές", δε, επειδή δεν βασίζονται σε μια επιστροφή πίσω από τον καπιταλισμό, σε προβιομηχανικές κοινωνικο-οικονομικές μορφές ("αποανάπτυξη", "αποκέντρωση και αυτονομία", προμαρξικός ουτοπισμός, κλπ), αλλά στις κατακτήσεις του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής τόσο στην ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγής όσο και στη συγκέντρωση της παραγωγής και την στενή σύνδεση κλάδων και παραγωγικών δυνάμεων.

      Διαγραφή
    5. στενή σύνδεση=στενή διασύνδεση

      Διαγραφή
    6. Από τον Πρόλογο:

      "Όσοι γνωρίζουν τις απόψεις των λεγόμενων αριστερίστικων, στην πραγματικότητα όμως ριζοσπαστικών-μικροαστικών, πολιτικών ομάδων που κυριαρχούσαν τότε [1975] εκεί [Δ. Γερμανία] στη συζήτηση για τον χαρακτήρα των σύγχρονων μετακαπιταλιστικών μεταβατικών κοινωνιών, θα κατανοήσουν ευκολότερα, γιατί στην εργασία αυτή ασχολούμαστε με ορισμένες απόψεις για τον χαρακτήρα και την κατεύθυνση της εξέλιξης αυτών των κοινωνιών εκτενέστερα απ' ό,τι θα ήταν σήμερα ίσως αναγκαίο."

      Διαγραφή
    7. οι ιδιωτικοί παραγωγή=οι ιδιωτικοί παραγωγοί

      Διαγραφή
    8. D'accord, αλλά και πάλι γιατί; Και προς τι η "αντιπαράθεση" με τον σοσιαλισμό του Μαρξ; Τα περί "αριστερισμού" είναι ορθά και ωραία, αλλά δεν επαρκούν ως εξήγηση. Είχαμε μιλήσει και σε άλλο κείμενο του Σταμάτη για την αγορά και εκεί μου φάνηκε ότι προσπαθεί να εκτοπίσει οποιονδήποτε προβληματισμό ως προς την ορθή, ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ αντίληψη της σχέσης αγοράς και κεντρικού σχεδιασμού.

      Αλλά δεν θέλω να σε κουράζω. Ξέρω ότι εδώ δεν είναι απλά τα πράγματα, αλλά είπα να αναφέρω τι μου έκανε εντύπωση.

      Διαγραφή
    9. "Αντιπαράθεση" με τον σοσιαλισμό του Μαρξ εκφράζει κατά τη δική μου κρίση και άποψη του κείμενο του Ονειρμού. Αυτήν ακριβώς την αντιπαράθεση κριτικάρει ο Σταμάτης όταν γράφει: "Απ' αυτή την στατική αντιπαραβολή των σύγχρονων μετακαπιταλιστικών μεταβατικών κοινωνιών με τις μαρξικές παραστάσεις για τη σοσιαλιστική κοινωνία έπεται μόνο, ότι οι κοινωνίες αυτές δεν είναι κομμουνιστικές κοινωνίες", ήτοι, δεν είναι κοινωνίες του ανώτερου σταδίου του σοσιαλισμού. Πού την βλέπεις την "αντιπαράθεση" με τον Μαρξ στον Σταμάτη όταν αυτό που εξηγεί είναι ότι μια τέτοια αντιπαράθεση δεν πατάει πουθενά μεθοδολογικά, γιατί ο Μαρξ έγραψε μόνο γενικές κατευθυντήριες γραμμές για το πώς θα μπορούσε να είναι ο ανώτερος σοσιαλισμός, αυτό που συνήθως ονομάζουμε κομμουνισμό, και όχι αναλύσεις των θεσμών και των λειτουργιών της σοσιαλιστικής κοινωνίας;

      Διαγραφή
    10. Μάλλον δεν εκφράστηκα σωστά. Ο Σταμάτης δεν κάνει αντιπαράθεση τύπου Ονειρμού (απαράδεκτο κείμενο παρεπιπτόντως, δεν ξέρω γιατί ασχολήθηκες τόσο εκτενώς. "καλόβουλη" τροτσκιστικής κοψιάς ανάλυση-κριτική από δεύτερο χέρι). Τι κάνει όμως; Απλά την αρνείται μέσα από το επιχείρημα ότι ούτως ή άλλως ο Μαρξ δεν έχει να μας πει και τίποτα για τον σοσιαλισμό. Αυτό δεν είναι βέβαια καν λάθος κατά κάποιον τρόπο, γίνεται όμως προβληματικό στο βαθμό που οδηγεί σε μια ανάλυση των "μετακαπιταλιστικών μεταβατικών κοινωνιών" όχι ως σοσιαλιστικό στάδιο μετάβασης, αλλά ως κάτι απλά.... "μετακαπιταλιστικό".
      Πάντως δεν θέλω να αντιπαρατεθώ σε αυτό το θέμα χωρίς λόγο. Σίγουρα είναι άλλα ζητήματα στο κείμενο που είναι πιο ενδιαφέροντα.
      Λυπάμαι για το κάπως απότομο της πρώτης παρατήρησης.

      Διαγραφή
    11. "την αρνείται μέσα από το επιχείρημα ότι ούτως ή άλλως ο Μαρξ δεν έχει να μας πει και τίποτα για τον σοσιαλισμό"

      Ούτε τώρα όμως το θέτεις ορθά.

      "Η μαρξική ανάλυση προσφέρει λοιπόν μόνον τη ΓΕΝΙΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΒΑΣΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ στις σύγχρονες μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες και στη σοσιαλιστική κοινωνία, δεν συνιστά όμως καμία ανάλυση αυτών των δύο κοινωνικών σχηματισμών."

      Μήπως αυτό που πραγματικά σε μπερδεύει είναι ότι δεν λέει απλώς "στη σοσιαλιστική κοινωνία" αλλά "στις σύγχρονες μετακαπιταλιστικές μεταβατικές κοινωνίες και στη σοσιαλιστική κοινωνία"; Από όσο εγώ καταλαβαίνω δεν το λέει επειδή δεν θεωρεί ότι αυτές οι κοινωνίες έχουν ακόμα ολοκληρώσει τη μετάβαση στο σοσιαλιστικό στάδιο. Γιατί η δική του ανάλυση εστιάζει στο ότι παραμένει σ' αυτές ο εμπορευματικός χαρακτήρας. Και πράγματι, αυτές οι κοινωνίες δεν κρατήθηκαν στο δρόμο για το σοσιαλισμό.

      Γιατί ασχολήθηκα με το κείμενο του Ονειρμού εκτεταμένα το εξήγησα: είναι μια καλή αφορμή για να ξεκαθαριστούν ορισμένες μακρόχρονες παρανοήσεις και απλουστεύσεις που αφορούν ένα πολύ σημαντικό για μας θέμα, το θέμα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Η πολεμική μπορεί να έχει γόνιμο χαρακτήρα όταν δεν περιορίζεται στην επίθεση αλλά μας βοηθά να σκεφτούμε εμείς πληρέστερα για την ουσία ζητημάτων όπως ο ρόλος του κράτους ή ο χαρακτήρας της ελευθερίας στην σοσιαλιστική παραγωγή.

      Διαγραφή
    12. Δεν ξέρω αν μπερδεύομαι εγώ ή αν το κείμενο προκαλεί σκοπίμως ή όχι συγχύσεις. Και στο σημείο που αναφέρεις γίνεται φανερό ότι αντιμετωπίζει την ΕΣΣΔ και λοιπός σοσιαλιστικές χώρες ως κοινωνίες μετάβασης... στον σοσιαλισμό και όχι σοσιαλιστικές ως κοινωνίες μετάβασης στον κομμουνισμό.

      Η διατήρηση του εμπορευματικού χαρακτήρα ουδόλως συνεπάγεται μια ενδιάμεση μορφή μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού. Μιλάμε για ΚΥΡΙΑΡΧΟ τρόπο παραγωγής. Αν δεν ήταν έτσι θα μιλούσαμε για εποχή μετάβασης στον καπιταλισμό σε πολλές χώρες ίσως ακόμα και σήμερα λόγω διατήρησης φεουδαρχικών ή άλλων προκαπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Ποια μετάβαση λοιπόν όταν τα συγκεντρωμένα μέσα παραγωγής είναι κοινωνικοποιημένα; - κρατικοποιημένα θα σου πει η ΑΤΑΞΙΚΗ προσέγγιση, αλλά χέστηκα.

      Και ο Σταμάτης γράφει το 1988 και όχι την εποχή της ΝΕΠ για να υπάρχει και κάποια βάση (οι μεταρρυθμίσεις φυσικά άλλαξαν τα πράγματα, αλλά αυτό συνδέεται με την απώλεια της κατεύθυνσης μετάβασης στον κομμουνισμό και όχι με την άμεση κατάργηση του σοσιαλισμού ως κυρίαρχου τρόπου παραγωγής).

      Διαγραφή
    13. "Η διατήρηση του εμπορευματικού χαρακτήρα ουδόλως συνεπάγεται μια ενδιάμεση μορφή μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού. Μιλάμε για ΚΥΡΙΑΡΧΟ τρόπο παραγωγής."

      Πολύ σωστά. Όπως όμως προείπα, δεν είναι σαν να μην υπάρχει αναλυτική περιγραφή της εν λόγω οικονομίας, κι έδωσα παράδειγμα το αμέσως επόμενο ποστ. Εκεί υπάρχει συγκεκριμένη ανάλυση σχέσεων επί της οποίας να μπορείς να τοποθετηθείς και να πεις αν όντως μιλά για "ενδιάμεση μορφή μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού" ή για κυρίαρχα σοσιαλιστική οικονομία.

      Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η διευκρίνηση στο πιο πάνω ποστ "οι εν λόγω κοινωνίες δεν είναι καπιταλιστικές" είναι αρκετή για να διασαφηνίσει ότι δεν μιλάμε καθόλου για "λίγο το να, λίγο τ' άλλο", αλλά εν πάσει περιπτώσει εξακολουθεί να ισχύει ότι η αναλυτική περιγραφή περιέχει περισσότερα στοιχεία για να διευκρινιστεί το αν είναι αυτό για το οποίο μιλά ο Σταμάτης.

      Διαγραφή
    14. Το δέχομαι αυτό που λες. Θα προσπαθήσω να επανέλθω λοιπόν επί του συγκεκριμένου, δηλ. στην άλλη ανάρτηση.

      Διαγραφή
  3. ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΑΠΟΡΙΑ (ΜΕ ΤΟΝ ERIUGENA ΚΑΙ ΤΟΝ NAPHTA)

    Άσχετα με την ορολογία —«άσχετα»: τρόπος του λέγειν, γιατί καπνός χωρίς φωτιά δεν υπάρχει— υφίσταται και η ουσία, το ζήτημα δηλαδή αν δέχεται ο κ. Γιώργος Σταμάτης (και οι περί αυτόν — αυτό το λέω επειδή όταν πριν από λίγο καιρό πήγα να σχολιάσω από καθαρά γλωσσική/φιλολογική άποψη κάποια λεγόμενά του, πέσανε πάνω μου θεοί και δαίμονες να με κατασπαράξουν, αλλά θα επανέλθω σ’ αυτό ευκαιρίας δοθείσης σ’ ένα από τα «Ετεροχρονισμένα» μου) την λενινιστική αντίληψη για τον σοσιαλισμό και την οικοδόμησή του. Ή μήπως ισχύει με το «μετακαπιταλιστικός» κλπ. το του Οράτιου mutato nomine de te fabula narratur;

    Μη Απολιθωμένος (ακόμα) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Νομίζω το πιο γόνιμο για μας, και έτσι και αλλιώς το σωστό μεθοδολογικά, είναι να διαβαστεί το βιβλίο στο σύνολό του και να συζητήσουμε επί συγκεκριμένων ζητημάτων που ο καθένας θέλει να θέσει. Δυστυχώς, δεν το έχω ηλεκτρονικά, και δεν μπορώ να το διαθέσω με τον τρόπο αυτό ως βάση συζήτησης.

      Διαγραφή
  4. Δεν σας κρύβω πως με ενόχλησε ο χαρακτηρισμός "απαράδεκτο κείμενο'' για το κείμενο του Ονειρμού, αν και έχω εκφράσει τις αντιρρήσεις μου και εδώ και στον ίδιο, γιατί αν μη τι άλλο μόνον τροτσκιστή δεν μπορεί κανείς να τον χαρακτηρίσει, ούτε πως διαβάζει από δεύτερο χέρι (ειδικά το δεύτερο). Οι συνενώσεις όλων των "αντισοβιετικών" αναλύσεων δεν επαρκούν. Ήταν ας πούμε και ο Τίτο τροτσκιστής; φυσικά και τον σιγόνταραν και οι σοσιαλδημοκράτες, και διάφοροι τροτσκιστές (ποιοί άραγε από όλες τις ομάδες; ούτε ξέρω ούτε θέλω να ψάξω!) και ο ίδιος έκανε απίστευτους τυχοδιωκτισμούς σε διεθνές επίπεδο αλλά η Γιουγκοσλαβία ήταν μια σοσιαλιστική κοινωνία. Θα πεί κανείς "με πολλά καπιταλιστικά στοιχεία" εκ του γεγονότος α..β..γ (είμαι σχεδόν σίγουρος για το τι θα ακούσω). Αλλά ήταν σοσιαλιστική και κανείς δεν μου βγάζει από το μυαλό πως σε πολλά ζητήματα υπερείχε των άλλων σοσιαλιστικών-μεταβατικών κοινωνιών. Ανέφερα το παράδειγμα όχι για να μαλώσω με κανέναν, δεν έχω πρόβλημα να μην συμμετέχω σε συζητήσεις πουθενά εδώ, αλλά γιατί όλοι έχουμε "ιερά και όσια"...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν βλέπω κάποιο πρόβλημα στο να τοποθετείται κανείς πολιτικά. Και για μένα το κείμενο στα σημεία που με απασχολούν εκκινεί από σαφώς και πιστοποιήσιμα αναρχο-τροτσκιστικο-αριστερίστικες βάσεις. Δεν τον έβρισα τον άνθρωπο, είπα τι βλέπω και το πιστοποίησα. Αλλά το σημαντικό για μένα δεν είναι να φωνάξω "τροτσκιστής!" Αυτό δεν προσφέρει τίποτε απολύτως πέρα από αντιπαράθεση για την αντιπαράθεση. Το σημαντικό για μένα είναι να δείξω πού πάσχει η ανάλυση και να οδηγηθώ εγώ στη μελέτη του προβλήματος, να έχω αυτό που λέμε "απάντηση", δηλαδή μια ικανοποιητική για τη δική μου σκοπιά αντιπρόταση.

      'Οσο για "απαράδεκτο", τέτοιο ήταν και για μένα στα συγκεκριμένα και πάλι σημεία, και τέτοιο είναι κυριολεκτικά ένα κείμενο ή μια θέση που δεν αποδέχεσαι γιατί δεν βρίσκεις κανέναν έλλογο λόγο να αποδεχτείς.

      Τέλος, με το "μου" δεν εννοώ εμένα στενά προσωπικά, αλλά το κομμάτι του κινήματος που δεν θέλει να εκχωρήσει την ΕΣΣΔ στο αφήγημα "άλλα έλεγε ο Μαρξ κι άλλα κάνανε, και άρα σχόλασε ο γάμος και πάμε παρακάτω γιατί η ΕΣΣΔ είναι το όριο του Μαρξ" και έχει λόγους που δεν το θέλει, γιατί έχει συμφέρον να χτίσει πάνω στην σκέψη του Μαρξ, πάνω στην εμπειρία της ΕΣΣΔ και πάνω στην διάρθρωση των δύο σε πραγματικές συνθήκες εργατικής εξουσίας ενσυνείδητα και στοχαστικά και όχι να χρησιμοποιήσει το δεύτερο ως παράδειγμα ανεπάρκειας ή στρέβλωσης ή συμβιβασμού ή προδοσίας ή το πρώτο ως αναλυτικό μπούσουλα που απαντάει ενδελεχώς, επισταμένως και αυτομάτως στα ζητήματα που τίθενται απ' τη μετάβαση.

      Διαγραφή
    2. να έχω αυτό που λέμε "απάντηση"= στα πραγματικά κοινωνικά ζητήματα που ανακύπτουν, όχι στο κείμενο.

      Ο Λένιν δεν έγραψε ποτέ πολεμικές για την πολεμική. Ο Λένιν έγραψε πολεμικές ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ άρθρωνε τους όρους μιας διαφορετικής ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ σε υπαρκτά κοινωνικά, οικονομικά και ιστορικά ζητήματα. Το ζήτημα "τι χαρακτήρα είχε ο σοβιετικός σοσιαλισμός, και τι χαρακτήρα θα πρέπει να προσανατολιστεί να έχει ο σοσιαλισμός στο μέλλον για να λύσει, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, τα προβλήματα της σημερινής εργατικής τάξης;" είναι υπαρκτό οικονομικό και κοινωνικό ζήτημα. Το ζήτημα "σε τι έγκειται η ελευθερία του παραγωγού στην σοσιαλιστική παραγωγή", παρομοίως. Δεν τα εφήυρε ούτε ο Ονειρμός, ούτε εγώ. Η πραγματικότητα τα έβαλε στο τραπέζι.

      Διαγραφή
    3. Ούτε και γω τον έβρισα. Πολιτικά και επί του περεχομένου επετρεψέ μου όμως να εκφράζομαι όπως θεωρώ. Δεν καταλαβαίνω γιατι ένα αντισοβιετικό κειμενο - όπως ηθελημένα ή άθελα είναι δίχως αμφιβολία- θα πρέπει να το αντιμετωπίσω με επιήκεια..

      Διαγραφή
    4. Δεν ξέρω αν αναφερόσουν σε μένα, αλλά για να μην παρεξηγηθώ, φυσικά δεν θεωρώ ότι επαρκούν οι χαρακτηρισμοί. Απλά βρήκα κάπως "ασύμμετρη" την αντιπαράθεση. Αν το είδες σαν αφορμή, καλά έκανες. Πάντα μένει κάτι σε ό,τι γράφεις.

      Διαγραφή
    5. Σαφώς και δεν αναφερόμουν σε σένα, καθώς είσαι άνθρωπος που αναλαμβάνεις τη δύσκολη δουλειά αυτού που ονομάζω "απάντηση."

      Αυτό που έκανα ήταν να εκθέσω τη λογική του ιστολογίου, που είναι επίσης και λογική των σχολιαστών του, διότι όσοι σχολιάζουν τακτικά εδώ την αποδέχονται και την συμμερίζονται.

      Με λίγα λόγια είπα ότι όταν εγώ και οι σχολιαστές εδώ κάνουν αντιπαράθεση την κάνουν πολιτικά και με πολιτική στόχευση.

      Από κει και πέρα, όταν κράζω σούργελα το κάνω γιατί θεωρώ τη συζήτηση περιττή και αναλαμβάνω εγώ προσωπικά την ευθύνη. Αλλά αυτή δεν ήταν καθόλου η στάση που τήρησα απέναντι στον Ονειρμό. Τον πήρα σοβαρά και έβαλα κόπο απέναντί του.

      Διαγραφή
  5. Οκ, με αυτό τον τρόπο το δέχομαι, χωρίς πιστεψέ με (και ο φίλος Νάφτα) καμμία "συμβιβαστική" ευγένεια...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν υπάρχουν "ευγενικοί" κομμουνιστές, οπότε δεν ζητάμε από κανέναν "ευγένεια" εδώ. Αλλίμονο αν το ρίξουμε στις δημόσιες σχέσεις, θα μας πάρει ο διάολος.

      Διαγραφή
    2. Λέμε για τον οπορτουνισμό. Τι είναι ο οπορτουνισμός; Καμιά επιδημία από άλλον πλανήτη; Σύμπτωμα είναι. Κι από πού έρχεται; Απ' έξω; Απ' έξω τυγχάνει εκμετάλλευσης. Από μέσα έρχεται. Απ' το ίδιο το κίνημα, κι απ' τον καθένα μας μέσα. Και πότε έρχεται απ' το ίδιο το κίνημα, κι από μας τους ίδιους ατομικά; Όταν μέσα στο κίνημα δεν προκύπτουν οι αναγκαίες απαντήσεις στα πραγματικά ζητήματα, όταν δεν επιλύονται αυτά τα ζητήματα σε επαναστατική κατεύθυνση. Το κενό πληρούται, κι έρχεται ο οπορτουνισμός και τα "λύνει" αυτός, προς όφελος βέβαια της άλλης τάξης, των "απέναντι".

      Άρα πολεμική ενάντια στον οπορτουνισμό που δεν δίνει απάντηση στα προς λύση, είναι απλώς φωνές και δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα στη ρίζα του. Αλλά η πραγματική πολεμική, αυτή δεν είναι διαφορετικό πράμα από την ίδια την εργασία της θεωρίας.

      Υστερόγραφο: ΜΕΣΑ είναι ο οπορτουνισμός. Και ποτέ δεν θεώρησα ότι εγώ προσωπικά ψεκάστηκα με αντι-οπορτουνιστίνη και είμαι άτρωτος. Αυτά δεν υπάρχουν. Παλεύεις κάθε μέρα με τους κινδύνους και παλεύεις ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ, πάντα ελέγχοντας, συζητώντας, παρατηρώντας, αυτοεξεταζόμενος. Αλλιώς τι ρόλο βαράς; Του "ανώτερου";

      Διαγραφή
    3. Όταν μέσα στο κίνημα δεν προκύπτουν οι αναγκαίες απαντήσεις στα πραγματικά ζητήματα, όταν δεν επιλύονται αυτά τα ζητήματα σε επαναστατική κατεύθυνση.

      Αλλιώς, αυτός που οπορτουνίζει από ίδιο συμφέρον τρώει τη μπάτσα του έγκαιρα από το σύνολο και κάθεται στ' αυγά του ή απομονώνεται. Δε θεριεύει.

      Διαγραφή
  6. ΝΑ ΠΩ ΚΑΙ ΓΩ ΚΑΤΙ

    Αφού συμφωνήσω με τις εύστοχες παρατηρήσεις του φίλου Αντώνη για τον οπορτουνισμό, να πω και γω κάτι επειδή πήρα μέρος στην συζήτηση με τον «Ονειρμό» και μάλιστα αναγκάστηκα, μιας και μου απηύθυνε τον λόγο, να του απαντήσω.

    Αυταπάτες για το πού το πήγαινε ο «Ονειρμός» δεν είχα ευθύς εξ αρχής πόσω μάλλον που ’χα διαβάσει την αρχική του ανάρτηση. Αν θέλετε δεν με πείραξε και τόσο πολύ η άκριτη επιλογή ενός πολύ συγκεκριμένου πολιτικά ιστότοπου για έρευνα του έργου των κλασικών. Του ’γραψα μάλιστα ότι ο καθένας επιλέγει και διαλέγει κι είναι ως εκ τούτου υπεύθυνος και για τις επιλογές του και για τις διαλογές του. Υπ’ αυτήν την έννοια δεν αισθάνομαι ότι τον έβρισα, αν και η ιδιότητα του οπαδού ή ομοϊδεάτη του συγκεκριμένου πολιτικού χώρου ―δεν τον αποκάλεσα έτσι, σημειωτέον― σημαίνει για μένα λόγω ηλικίας και οδυνηρών εμπειριών του απώτερου παρελθόντος κάτι πολύ περισσότερο από πλαστογράφηση, παραποίηση, κιβδηλοποίηση και τα συμπαρομαρτούντα· αλλά αυτό δεν είναι ζήτημα του παρόντος.

    Εκείνο που με πείραξε όμως και μ’ οδήγησε στην παρέμβαση είναι ο τρόπος, με τον οποίο ο «Ονειρμός» παράθεσε Μαρξ: απόσπασε τα τρία από τα πέντε σημεία ενός ενιαίου συνόλου διαγράφοντας τις υπογραμμίσεις του ίδιου του Μαρξ, αλλοιώνοντας έτσι, κατά την ταπεινή μου γνώμη, στην ουσία την τόσο σημαντική για την κατανόηση του μαρξικού λόγου αυστηρή συγκρότηση των όσων γράφει ο Μαυριτανός. Γι’ αυτό μίλησα για «κοπτορραπτική» και προχώρησα στην παράθεση ολόκληρης την ενότητας, στο πρωτότυπο και με τις υπογραμμίσεις. Στις θεμελιωμένες, πιστεύω, ενστάσεις μου δεν έδειξε να αντιδρά, ελπίζω να κατάλαβε ό,τι του τόνισα.

    Αυτά και καλό βράδυ σ’ όλους κι όλες σας,

    Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή