Κυριακή, 20 Ιουλίου 2014

Σχετικά με τη "δομή Σοβιετικού τύπου" (δεύτερο μέρος)

Περνάω λοιπόν στο δεύτερο σημείο, το οποίο παραθέτω, και πάλι με έντονα στοιχεία στα σημεία στα οποία εγώ θα επικεντρωθώ:
8. Πρέπει να διακρίνουμε την κοινωνία των ''ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών'' (σοσιαλισμός->κομμουνισμός) από την κοινωνία των κρατικά εξαναγκασμένων συνεταιρισμένων παραγωγών (κρατικός σοσιαλισμός). Στη πρώτη περίπτωση ο δεσμός είναι εθελοντικός, και το κράτος απονεκρώνεται όσο αίρονται οι αντιθέσεις πνευματικής-χειρωνακτικής εργασίας και πόλης-χωριού (βλ. κέντρο-περιφέρεια), άρα έχουμε αυτό που οι Μάρξ-Ένγκελς ονομάζουν ''σοσιαλισμό'' ως πρώτη βαθμίδα κομμουνισμού. Στη δεύτερη περίπτωση, ο δεσμός των συνεταιρισμένων είναι κρατικά επιβεβλημένος, η απουσία από την εργασία τιμωρείται αυστηρά, μια κρατική, αποξενωμένη από τους παραγωγούς αναγκαιότητα επιβάλλει την επίτευξη οικονομικών και πολιτικών πλάνων αποφασισμένων από λίγους ειδικούς, κλπ. Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε πράγματι για ''συνεταιρισμό'', όμως ο σοσιαλισμός ως κοινωνικός συνεταιρισμός σημαίνει πως δεν υπάρχει η επιβολή, όχι απλά ενός εξωτερικού κράτους πάνω στην κοινωνία, αλλά και της ''Αγοράς'' πάνω στον συνεταιρισμό, με την ιδιαίτερη οικονομική βία που αυτή ασκεί.

Στη δεύτερη περίπτωση του κρατικού σοσιαλισμού, υπάρχει τόσο κρατική-εξωτερική προς την κοινωνία βία, όσο και η βία της Αγοράς (η μία συντηρεί και προυποθέτει την άλλη). Η περίπτωση του ''κρατικού σοσιαλισμού'' προσομοιάζει περισσότερο με αυτή της μετοχικής επιχείρησης, που διαθέτει ένα διοικητικό συμβούλιο, το οποίο ο Μάρξ (πάντα μιλώντας για τη μετοχική επιχείρηση), ονομάζει, όπως είδαμε σε παραπάνω αποσπάσματα, οικονομική-παρασιτική αριστοκρατία, παρασιτική γιατί οι παραγωγοί θα μπορούσαν να ορίζουν αιρετό-ανακλητό επόπτη (συνεταιρική μορφή της παραγωγής), και όχι να υπάγονται στους διευθυντές που ορίζει το διοικητικό συμβούλιο και όσοι κατέχουν τα πλειοψηφικά πακέτα μετοχών. Aυτό το διοικητικό συμβούλιο στην ΕΣΣΔ είναι το ''Συμβούλιο των Υπουργών'', μια αριστοκρατία, που οφείλεται τόσο στην αντικειμενικά αδυναμία αγράμματων αγροτών-εργατών να εκπονήσουν ''οικονομικό σχεδιασμό'', όσο και στην πραγματική πολιτική αλλοτρίωση που εκφράστηκε με την παρακμή των σοβιέτ.

Η σειρά με την οποία θα ξεκινήσω την τοποθέτησή μου σ' αυτό το εδάφιο είναι λίγο ως πολύ αυθαίρετη· υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι να ιεραρχήσει κανείς τα ζητήματα, και δεν έχω καταλήξει στο αν κάποιος παρουσιάζει περισσότερα πλεονεκτήματα. Πιο εύκολο μου φαίνεται να ξεκινήσω με την ιδεολογική προϊστορία του σκεπτικού που εκφράζεται εδώ, και βέβαια και των ίδιων των όρων αυτού του σκεπτικού -- κυρίως της αναφοράς στον σοσιαλισμό των "ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών" σε αντιδιαστολή με την Σοβιετικό σοσιαλισμό. Δεδομένου του ότι ο συγγραφέας δεν παραπέμπει σε κάποια πηγή για τα παραπάνω, δεν μπορώ να γνωρίζω κατά πόσο α) έχει επίγνωση αυτής της προϊστορίας και β) θεωρεί, παρ' όλα αυτά, τα παραπάνω "ουδέτερα" ή "αμερόληπτα" ως θεωρητική ανάλυση.

Δεν είμαι επίσης σε θέση να παρουσιάσω εξαντλητικά --ίσως ούτε καν ικανοποιητικά-- αυτή την εντυπωσιακή, ομολογουμένως, προϊστορία. Θα αρκεστώ σε μια χούφτα των παραδειγμάτων που γνωρίζω, πάνω-κάτω σε χρονολογική σειρά. Ξεκινώ με την "Ομάδα Αριστερών Κομμουνιστών" της Ολλανδίας (με ηγέτη τον Jan Appel) και το Βασικές αρχές της κομμουνιστικής παραγωγής και διανομής του 1930. Πριν παραθέσω το απόσπασμα, σημειώνω τις στενές ιδεολογικές σχέσεις των "αριστερών κομμουνιστών" του Appel με τους αναρχικούς, καθώς και τη θέση του Appel ότι "τα συνδικάτα είναι άχρηστα για σκοπούς επαναστατικής πάλης": 
Η ούτως καλούμενη "δικτατορία του προλεταριάτου" καταπιέζει όλα όσα αντιτίθενται στην ηγετική ομάδα διοίκησης, ώσπου όλοι οι κλάδοι παραγωγής να "ωριμάσουν" επαρκώς ώστε να ενσωματωθούν από τα αντίστοιχα σώματα ανώτατης διοίκησης στην γενική δομή ισχύος και διακυβέρνησης. Στην περίπτωση του "Συνεταιρισμού Ελεύθερων και Ίσων Παραγωγών", η εργατική εξουσία  έχει ως στόχο να εισάγει και να φέρει σε πέρας το νέο σύστημα παραγωγής, του λογιστικού ελέγχου και της προσαρμογής στη βάση του μέσου χρόνου κοινωνικής εργασίας ως γενικού θεμελίου όλης της παραγωγής, και με στόχο να δημιουργηθεί η βάση στην οποία οι ίδιοι οι ελεύθεροι παραγωγοί να την ελέγχουν και να την διοικούν. Στην περίπτωση του κρατικού καπιταλισμού, απ' την άλλη, οι γενικές συνθήκες είναι τέτοιες ώστε να δημιουργείται ο ισχυρότερος μηχανισμός καταστολής, υπό τον έλεγχο του κεντρικού μηχανισμού.  Στην περίπτωση των ελεύθερα συνεταιριζόμενων παραγωγών, λειτουργεί για να φέρει στη ζωή και να προάγει τις δυνάμεις εκείνες μέσα από τις οποίες χάνει προοδευτικά εξουσία ως λειτουργία εξουσίας, ώστε να καταστεί η ίδια περιττή. Η εργατική εξουσία δουλεύει για να φέρει τον δικό της μαρασμό όσο γρηγορότερα γίνεται.  
Στο σημείο 5, ο συγγραφέας του Bestimmung γράφει: "ονομάζουμε αυτή την πρωταρχική εμφάνιση [του σοσιαλισμού] ''κρατικό σοσιαλισμό'', με βασική κινητήριο αντίφαση, όπως είπαμε (σημείο 1) αυτή ανάμεσα στην αλλοτριωμένη κοινωνικοποίηση (κρατικοποίηση) και την ουσιαστική-πραγματική κοινωνικοποίηση των όρων παραγωγής της ζωής. Θεωρούμε πως ο όρος ''κρατικός καπιταλισμός'', υποβαθμίζει την ιδιαιτερότητα του σοβιετικού σχηματισμού όπως και την ιδιομορφία του ''εκμεταλλευτικού'' χαρακτήρα της ΕΣΣΔ, που εμφανίζεται βασικά με τη μορφή της απρόσωπης ''πολιτικοοικονομικής'' κυριαρχίας (και όχι με τη μορφή μιας ''ασυδοσίας των γραφειοκρατών'', της ''νομενκλατούρας'' κ.ο.κ)."

Όμως το να αλλάζεις την ρητά αντισοβιετική αναφορά στον σοβιετικό "κρατικό καπιταλισμό" με την ηπιότερη αναφορά σε "κρατικό σοσιαλισμό" δεν αλλάζει σε τίποτε την αντισοβιετική και ρητά αντίθετη με την δικτατορία του προλεταριάτου ουσία του σκεπτικού που διατύπωσαν ήδη από το 1930 οι "αριστεροί κομμουνιστές" του Appel. Στο κάτω-κάτω της γραφής, είναι ακριβώς οι αριστεροί κομμουνιστές που εισήγαγαν τον όρο "κρατικός κομμουνισμός" (!) για να περιγράψουν την ΕΣΣΔ, όπου οι εργάτες ελέγχουν τα μέσα παραγωγής "μόνο με την τυπική έννοια." Εξ όσων μπορώ εγώ να κρίνω, η ανάλυση του συγγραφέα του Bestimmung και οι όροι της δεν έχουν αλλάξει ούτε ένα ιώτα από την ουσία της  επίθεσης των "αριστερών κομμουνιστών" στην ΕΣΣΔ 74 χρόνια πριν  (και βέβαια, δεν έχει καμία εμπλοκή ή ευθύνη εδώ ο Βαζιούλιν, στον οποίο αναφέρεται ο συγγραφέας δια της αναφοράς στην "πρωταρχική εμφάνιση" του σοσιαλισμού).

Αυτό που θα ανακαλύψουμε, στην πραγματικότητα, είναι ότι η αναφορά στον σοσιαλισμό ως "συνεταιρισμό ελεύθερων παραγωγών" (με την πηγή της και το νόημά της θα ασχοληθώ αργότερα) εμφανίζεται, όταν εμφανίζεται, πάντα σε αντιδιαστολή με την πραγματικότητα της ΕΣΣΔ στις αντισοβιετικές κριτικές, αποτελώντας μάλιστα έναν βασικό συνδετικό κρίκο ανάμεσα στον αναρχικό, τον αριστερίστικο-τροτσκιστικό και τον σοσιαλδημοκρατικό αντισοβιετισμό. 

Όλος ο πληθυσμός θα μεταμορφωθεί σε κοινότητα ελεύθερων παραγωγών οι οποίοι θα έχουν ιδιοκτησία και έλεγχο όλου του παραγωγικού πλούτου και των πόρων της κοινωνίας, και θα επεξεργάζονται το πεπρωμένο τους ελεύθερα και ενσυνείδητα.
Petkov και Thirkell, 1991:
Η σύλληψη της εργατικής συλλογικότητας πηγάζει από την κλασική μαρξιστική έννοια της συνεταιρισμένης εργασίας. Ο Μαρξ έγραψε ότι η κοινωνική οργάνωση της νέας (κομμουνιστικής) κοινωνίας έπρεπε να είναι "συνεταιρισμός ελεύθερων παραγωγών" [...] Η εφαρμογή της αντίληψης του Μαρξ για την συνεταριστική εργασία δεν ήταν στρατηγικός στόχος στις σοσιαλιστικές χώρες (με την εξαίρεση της Γιουγκοσλαβίας, όπως εξηγούμε στο κεφάλαιο 12).
Paresh Chattopadhyay, "To οικονομικό περιεχόμενο του σοσιαλισμού στον Μαρξ σε αντίθεση με τον Λένιν", 2007 (περίληψη άρθρου):
Ο σοσιαλισμός του Μαρξ συλλαμβάνει μια κοινωνία ελεύθερων παραγωγών [...] Ο σοσιαλισμός του Λένιν, αν και αποκλείει την εμπορευματική παραγωγή δεν εξαλείφει τελείως τη μισθωτή εργασία και βασίζεται στην κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, που την ταυτίζει με την κοινωνική ιδιοκτησία. Ο σοσιαλισμός του Λένιν αποκαλύπτεται πως είναι πολύ διαφορετικός από το χειραφετητικό όραμα του Συνεταιρισμού στον Μαρξ.
Δημήτρης Αργυρός, από το καταστασιακό ιστολόγιο "Κοινά και αδιαίρετα",  Σεπτέμβρης του 2008:
Ένα άρθρο του «Βήματος της Κυριακής» της 31 Αυγούστου για ένα αδημοσίευτο προσυνεδριακό κείμενο του ΚΚΕ, σε σχέση με τις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού», μου δίνει την αφορμή να αναπτύξω κάποιες σκέψεις για την σχέση της καπιταλιστικής βαρβαρότητας και του Σταλινισμού. 
Σύμφωνα με το άρθρο- εάν αυτό είναι απόλυτα σωστό- το ΚΚΕ εξάγοντας συμπεράσματα για την εμπειρία της οικοδόμησης του «υπαρκτού σοσιαλισμού» επιστρέφει σε μια υπεράσπιση της περιόδου της παντοδυναμίας του Στάλιν, ως μια περίοδο συνεπούς οικοδόμησης του σοσιαλισμού. Και πως από το 20ο συνέδριο του ΚΚΣΕ- που το καθεστώς της ΕΣΣΔ καταδίκασε τον Στάλιν αλλά όχι την θεωρία του «σοσιαλισμού σε μόνο μια χώρα»- αρχίζει η αντεπαναστατική κατρακύλα. 
Θα είμαι ξεκάθαρος: Η κυριαρχία του Σταλινισμού, δηλαδή η κυριαρχία της αντίληψης του «σοσιαλισμού σε μόνο μια χώρα», είναι το αποτέλεσμα του οριστικού μπλοκαρίσματος της παγκόσμιας επαναστατικής διαδικασίας στα χωρικά όρια της πρώην Τσαρικής Ρωσίας, μιας τεράστιας, πλούσιας αλλά και οικονομικά και πολιτιστικά καθυστερημένης χώρας. Είναι πολιτική και ιδεολογική έκφραση των γραφειοκρατικών – αντεπαναστατικών πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων που κυριάρχησαν στα όρια αυτού του μεταβατικού εργατικού κράτους. Απόρροια εντόνων ταξικών αντιθέσεων στην βάση της Σοβιετικής παραγωγής και της αδυναμίας της εργατικής τάξης να κρατήσει την εξουσία του. 
Αποτέλεσμα της ήττας των δυνάμεων της κομμουνιστικής τάσης να οικοδομήσουν ένα άλλο δρόμο, όπου η δικτατορία του προλεταριάτου θα είναι όντως μια ολοκληρωμένη δημοκρατία των ελεύθερων συνεταιρισμένων παραγωγών σε όλα τα παραγωγικά- πολιτικά και κοινωνικά πεδία. 
Και όχι η δικτατορία του μοναδικού κόμματος , των γραφειοκρατών, των ηγετών της παραγωγής, των τεχνοκρατών πάνω στους εργαζόμενους όπως εκ των γεγονότων συνέβη. Που είχε ως στόχο την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων με κάθε κόστος, που κάποια στιγμή θα ξεπερνούσαν τον καπιταλισμό και θα έφερναν τον κομμουνισμό. 
Ένα ολοκληρωτικό καθεστώς που κατέπνιξε κάθε δημόσια πολιτική ζωή, μετατρέποντας την πολιτική σε μια σχεδιασμένη κινητοποίηση των μαζών που υποστήριζαν άκριτα το καθεστώς. Κάθε δημόσια διαφωνία , κάθε κριτική φωνή καταστελλόταν. Εκατοντάδες χιλιάδες κομμουνιστές – ανάμεσα τους η πλειοψηφία των πρωταγωνιστών της Οκτωβριανής Επανάστασης - οδηγηθήκανε στο εκτελεστικό απόσπασμα ως πράκτορες των εχθρών της Σοβιετικής Ένωσης και αντεπαναστάτες [και τα λοιπά...]
Τόνι Κλιφ, στο περιοδικό "Σοσιαλισμός από τα κάτω", Ιούλης-Αύγουστος 2009, σελ. 11-12:
Τα κριτήρια ήταν καπιταλιστικά και επέβαλλαν το νόμο της αξίας στο εσωτερικό της ΕΣΣΔ έστω κι αν δεν υπήρχε ελεύθερη αγορά εκεί. 
Συνακόλουθα, οι εργάτες στο Ανατολικό Μπλοκ δεν ήταν ούτε 'συνεταιρισμένοι ελεύθεροι παραγωγοί' απαλλαγμένοι από τα δεσμά του καπιταλισμού, ούτε 'σκλάβοι ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος.' Ήταν εργατική τάξη με την μαρξιστική έννοια, δηλαδή αντικείμενο καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.
Ευτύχης Μπιτσάκης, ιστολόγιο contramee:
Γιατί λοιπόν απέτυχε η πρώτη απόπειρα για την οικοδόμηση σοσιαλιστικών κοινωνιών; Μια από τις βασικές “υλικές” αιτίες ήταν ότι στις χώρες αυτές, στις δεδομένες ιστορικές συνθήκες, αναπαράχθηκε ο αστικός καταμερισμός της εργασίας, οι ιεραρχικές δομές, προνόμια, αποξένωση, ο εργατικός έλεγχος εκφυλίστηκε, αυτονομήθηκαν το κόμμα και το κράτος από την κοινωνία: τελικά στη θέση μιας κοινω­νίας ελεύθερων παραγωγών, οικοδομήθηκε μια κοινωνία υπαλλήλων.
Γιάννης Κυριακάκης, από αντιεξουσιαστικό ιστολόγιο, 2010:
Ο ελευθεριακός κομμουνισμός και η αναρχία συνιστούν την διαλεκτική άρνηση της στρέβλωσης του αντικαπιταλιστικού ορίζοντα που φέρει η μαρξιστική λενινιστική παράδοση. Ο ελευθεριακός κομμουνισμός σε γενικές γραμμές αναιρεί τον ρόλο της ηγεσίας, του κράτους, του κόμματος, της πρωτοπορίας και του “ηγέτη” και τοποθετεί στην θέση τους την συλλογικότητα των ελεύθερων παραγωγών σαν βασικό μοχλό της κοινωνικής αλλαγής.
Ιστολόγιο Daily Kos, σχόλιο σε ανάρτηση του 2014:
Οι δύσκολες λεπτομέρειες του πώς πρέπει να επιβλέψεις το μεταβατικό στάδιο για να έχεις πραγματικό κομμουνισμό (και όχι την ΕΣΣΔ) είναι κάτι που αναλύουν με μεγάλη λεπτομέρεια αρκετά έργα μαρξιστών -- δες για παράδειγμα το δοκίμιο του Peter Critchley "Marx, Market Socialism, and Participatory Planning." Ένα πράμα που πρέπει να κρατάει κανείς στο νου καθώς διαβάζει όλες τις μαρξιστικές συζητήσεις του μετακαπιταλισμού είναι το εξής: αυτό που ήθελε ο Μαρξ είναι ένας "συνεταρισμός ελεύθερων εργατών." [...] Δεν έφταιγε ο Μαρξ για τον Στάλιν
Και όχι μόνο "δεν έφταιγε ο Μαρξ για τον Στάλιν", αλλά αυτή η πανταχόθεν επαναλαμβανόμενη "κλασική μαρξιστική έννοια" μπορεί να είναι και πολύ καλή για τις επιχειρήσεις, όπως μας είπε αρκετά πρόσφατα η "Αυγή": 
Κάθε ζωντανή μορφή εργασίας επιμένει, επικουρούμενη από την τεχνολογική επανάσταση υπερβαίνει την ανάγκη του κεφαλαίου, αποκαλύπτει τη φτώχεια του και γίνεται ο κύριος εχθρός του. 
Η ρήση του Μαρξ για μια "κοινωνία ελεύθερων παραγωγών", δηλαδή για μια εξωκρατική δημιουργία και ένα επιχειρείν, φαντάζει τεχνικά και κοινωνικά εφικτή όσο ποτέ. 
Οφείλουμε να επαναξιολογήσουμε τα προικιά μας, συνθέτοντας ριζοσπαστικά ψηφιακή κατασκευή και μαστορική, υπερβαίνοντας κάθε περί "μεγάλου", φθήνιας και μαζικότητας ιδεολόγημα. Μόνο έτσι θα συγκροτήσουμε σε βαρύνουσα παρουσία ένα πολυπρόσωπο υπερεπαρκές "μικρό", πλάθοντας ένα υποδειγματικό διεθνές εναλλακτικό παραγωγικό μοντέλο, μιας κοινωνίας αξιών και σχέσεων, απόλυτα συμβατό με την ιδιοπροσωπεία και τις πραγματικές μας δυνατότητες.
Και κάπου εδώ έρχεται η ώρα να κοιτάξουμε στα μάτια αυτή την περίφημη "κοινωνία [ή ένωση ή συνεταιρισμό] ελεύθερων παραγωγών", που τόσο εξέχουσα θέση έχει --αυτό ελπίζω αποδείχτηκε-- στον αντισοβιετισμό, και ακόμα και στον αντικομμουνισμό, εδώ και τουλάχιστον οκτώ δεκαετίες. Πού, άραγε, την ταυτίζει με τον σοσιαλισμό ο Μαρξ, και τι στο καλό σημαίνει;

(συνεχίζεται)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου