Παρασκευή, 11 Ιουλίου 2014

Για τα δύο είδη ιστορικού αναθεωρητισμού

Στην ημερίδα για τον ιστορικό αναθεωρητισμό, με ιδιαίτερη έμφαση στο παράδειγμα της Κύπρου, που πραγματοποιήθηκε από το Ινστιτούτο Ερευνών Προμηθέας προχθές, ειπώθηκε εισαγωγικά ότι θα πρέπει προκαταρκτικά να διαχωριστεί ο αναθεωρητισμός που θα απασχολούσε την ημερίδα από ένα δεύτερο είδος αναθεωρητισμού, της αμφισβήτησης δηλαδή από ιστορικούς των κυρίαρχων αφηγημάτων για την ιστορία ως αφηγημάτων της κυρίαρχης τάξης -- της ιστορίας "από τα κάτω" όπως την υπηρέτησαν ιστορικοί όπως ο E.P. Thompson και ο Christopher Hill, με άλλα λόγια.

Σκέφτομαι όμως ότι αυτή η αμφισημία χρειάζεται μια πιο εκτεταμένη επεξεργασία. Και πρώτα απ' όλα, ότι είναι σημαντικό να τεθεί ακριβώς ιστορικά το πρόβλημα της γέννεσής της ως αμφισημίας. Γιατί αναγκαζόμαστε να μιλάμε για δύο αναθεωρητισμούς;


Ιστορικά, ο πρώτος αναθεωρητισμός, ο αναθεωρητισμός που προέρχεται από την ίδια την κυρίαρχη τάξη, γεννιέται με το τέλος του Β' Παγκοσμίου πολέμου και για να επιτελέσει, κατά βάση, ένα διπλό καθήκον: την ενοχοποίηση, στον μέγιστο δυνατό βαθμό, της ΕΣΣΔ, και την συνακόλουθη και αναπόφευκτη αθώωση όλων της των αντιπάλων και μέσων υπόσκαψης, περιλαμβανομένων, βεβαίως, των φασιστικών και εθνικιστών στοιχείων που συγκρούστηκαν με την Σοβιετική Ένωση κατά τον Β' Παγκόσμιο. Αν και δεν πρέπει να ξεχνάμε την τεράστια ευρύτερη και ειδικότερη για τον αναθεωρητισμό σημασία της αντεπαναστατικής ιστοριογραφίας του Έντμουντ Μπερκ κατά την περίοδο της γαλλικής επανάστασης, ο "αναθεωρητισμός" όπως τον γνωρίζουμε σήμερα είναι θεμελιωδώς αντισοβιετικό και Ψυχροπολεμικό φαινόμενο.

Ο δεύτερος αναθεωρητισμός, ο αναθεωρητισμός "από τα κάτω", έχει βέβαια μια διαφορετική ιστορική γενεαλογία: κατά την εκτίμησή μου, το πρώτο έργο τέτοιου αναθεωρητισμού εντοπίζεται στα μέσα του 19ου αιώνα, στο Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία του Φρίντριχ Ένγκελς (1850). Είναι το πρώτο ιστορικό έργο που γνωρίζω όπου, κατά την περίοδο ακριβώς που η ιστορία "ενηλικιώνεται" ως αστική επιστήμη σε όλη την Ευρώπη, κάποιος επιχειρεί πρώτον, την αναθεώρηση του εστιασμού της στις πράξεις και παραλείψεις των "ηγετών" και των κοινωνικών ελίτ, και δεύτερον, την αναθεώρηση των αστικών, μετα-διαφωτιστικών αντιλήψεων περί "θρησκευτικού φανατισμού" και ιρρασιοναλισμού μέσω μιας πιο προσεκτικής μελέτης της σημασίας των σχέσεων παραγωγής τις οποίες αγνοούσε συνολικά η αστική ιστοριογραφία. Έτσι, αν και βασικά έργα του δεύτερου είδους αναθεωρητισμού όπως το Η δημιουργία της αγγλικής εργατικής τάξης του E.P. Thompson (1963, αναθ. εκδ. 1968), ή το Ο κόσμος γυρισμένος ανάποδα του Christopher Hill (1972) γράφονται αρκετά μετά τα βασικά έργα του Ψυχροπολεμικού αναθεωρητισμού, τα θεμέλια για το είδος της προσέγγισής τους στο παρελθόν τίθενται πολύ νωρίτερα, και ουσιαστικά βρίσκονται στο ίδιο το εγχείρημα των Μαρξ κι Ένγκελς να αναθεωρήσουν τα θεμέλια της αστικής ιστοριογραφίας, όπως αυτό εκφράζεται όχι μόνο σε ένα κλασικά ιστορικό έργο όπως το Ο πόλεμος των χωρικών, αλλά και στον τρόπο που ο Μαρξ "διαβάζει" την πρόσφατη ιστορία ή ακόμα και σχεδόν σύγχρονα γεγονότα σε έργα όπως Η ταξική πάλη στη Γαλλία, η 18η Μπρυμαίρ και ο Εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία. Η αναθεώρηση της ιστορικής κατανόησης του παρελθόντος διαποτίζει το έργο των κλασικών στον ίδιο βαθμό που το διαποτίζει και η αναθεώρηση της φιλοσοφίας και της οικονομικής θεωρίας: οι τρεις πυλώνες του Μαρξισμού είναι ταυτόχρονα τα τρία μέτωπα αναθεώρησης των "κυρίαρχων ιδεών" ως "ιδεών της κυρίαρχης τάξης" (Η Γερμανική ιδεολογία) -- μέτωπα στα οποία οι Μαρξ και Ένγκελς συγκέντρωσαν τις δυνάμεις τους για την προώθηση και εξάπλωση του ευρύτερου πολέμου μεταξύ τάξεων.

Στην εισαγωγική παρουσίαση της ημερίδας ειπώθηκε ότι οι δύο αναθεωρητισμοί βρίσκονται ουσιαστικά ο ένας στους αντίποδες του άλλου, καθώς ο ας τον πούμε προοδευτικός αναθεωρητισμός αμφισβητεί την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων ενώ ο αντιδραστικός αμφισβητεί την ίδια της την αμφισβήτηση. Αυτό είναι απόλυτα σωστό ως διαπίστωση. Όμως δεν είναι ακριβώς πλήρες, στον βαθμό που δεν καταγράφει το ουσιαστικής σημασίας, από την σκοπιά της τακτικής στην ταξική πάλη, γεγονός της μίμησης της "από τα κάτω" αμφισβήτησης από μια "από τα πάνω" εκδοχή της. Με άλλα λόγια, η αμφισβήτηση της αμφισβήτησης, ή αλλιώς η επικύρωση του κόσμου όπως είναι, λειτουργεί αναδιπλασιάζοντας --ως άρνηση της άρνησης!-- τα μορφικά, αλλά μόνο τα μορφικά, χαρακτηριστικά του "από τα κάτω" αναθεωρητισμού. Ο (κυριολεκτικά) αντιδραστικός αναθεωρητισμός, για να το πω απλά, βασίζει μέρος της επιτυχίας του στην προπαγανδιστική προβολή ακριβώς της μορφής της αμφισβήτησης, σε βάρος του περιεχομένου της. Παρουσιάζεται ως "αμφισβήτηση", άρα ως "ρηξικέλευθη" σκέψη, αυτό το οποίο αμφισβητεί την αμφισβήτηση, οδηγώντας δια της πλαγίας οδού στον ίδιο ακριβώς κόσμο που θέλησαν να αμφισβητήσουν μια για πάντα οι Μαρξ και Ένγκελς, τον κόσμο πριν την θεμελιώδη αμφισβήτηση που το έργο τους ενσαρκώνει και εκπροσωπεί. Η τακτική αυτή είναι ιδιαίτερα συμφέρουσα για τους δημοσιολόγους του αντιδραστικού αναθεωρητισμού: αναγκάζει τους αντιπάλους τους, εμάς δηλαδή, να φαινόμαστε πως επιχειρηματολογούμε από τη θέση του "κεκτημένου", από τη θέση της "παράδοσης", κόντρα σε "ανανεωτές", κόντρα σε ανθρώπους που τολμούν να αμφισβητήσουν. Όσο εκτοπίζεται από την εικόνα το περιεχόμενο της αμφισβήτησης, που στην περίπτωση του αντιδραστικού αναθεωρητισμού είναι ακριβώς η μαρξιστική αμφισβήτηση των ιδεών και πρακτικών της άρχουσας τάξης, τόσο καθίσταται εφικτή μια επιφανειακή μεν, αποτελεσματικότατη επικοινωνιακά δε, αντιστροφή ρόλων: οι παραδοσιακοί υπερασπιστές της "καθεστηκύιας τάξης" στην ιστοριογραφία, την οικονομία και τη φιλοσοφία είναι οι μαρξιστές, οι "ανατρεπτικοί νεολόγοι" είναι τα φερέφωνα των αστών επιγόνων της Ιερής Συμμαχίας.

Για τον λόγο αυτό, η πάλη ενάντια στον αντιδραστικό αναθεωρητισμό μου φαίνεται ότι περνάει απαραίτητα μέσα από την αποδόμηση του φορμαλισμού της "αμφισβήτησης". Πώς όμως ανατρέπεται αποτελεσματικά αυτός ο φορμαλισμός;

Κατά τη δική μου εκτίμηση, η απάντηση είναι απλή: Ο μαρξισμός δεν αμφισβητεί για να αμφισβητήσει. Δεν είναι φετιχισμός της αμφισβήτησης. Ο μαρξισμός αμφισβητεί για να υπηρετήσει αντίθετα με τα κυρίαρχα συμφέροντα. Έχει δηλαδή ένα ξεκάθαρο και σαφές καταφατικό περιεχόμενο η αμφισβήτησή του, ο αναθεωρητισμός του. Και το περιεχόμενο αυτό δεν είναι παρά η αναζήτηση της προλεταριακής εξουσίας, της εκ βάθρων αναθεώρησης των καπιταλιστικών οικονομικών σχέσεων, η χειραφέτηση του ανθρώπου από την οικονομική εκμετάλλευση. Αυτός ο οποίος φετιχοποιεί την αμφισβήτηση, με άλλα λόγια την μετατρέπει σε αυτο-επικυρούμενη και αυτο-αξιοδοτημένη στάση, είναι ο αντιδραστικός αναθεωρητισμός. Αυτός είναι που μετατρέπει, μέσω του φετίχ της αμφισβήτησης, την βαθύτατα συντηρητική του αντζέντα, την προσκόλλησή του σε μια σάπια τάξη πραγμάτων, σε κάτι με την επίφαση του "ανήκουστα νεωτερικού" και "πρωτοποριακού". Αυτός είναι που αποκρύπτει, μέσω αυτής της διαδικασίας, τα κραυγαλέα ταξικά και κοινωνικά συμφέροντα τα οποία εξυπηρετεί η αμφισβήτηση της αμφισβήτησης και η αντιστροφή ρόλων.

Για να το πετύχει, ο αντιδραστικός αναθεωρητισμός κάνει και κάτι ακόμα που νομίζω πρέπει να τονιστεί ως στοιχείο που τον διαφοροποιεί από τον μαρξιστικό αναθεωρητισμό: δεν αμφισβητεί απλώς την γραπτή ιστορία αλλά και την ίδια την βιωμένη εμπειρία των ανθρώπων, στην οποία αντίθετα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό ο μαρξιστικός αναθεωρητισμός. Οι αντιδραστικοί αναθεωρητές έχουν βαλθεί να πείσουν εκατομμύρια ανθρώπους ότι ο τάδε ή δείνα βασανιστής και εκτελεστής ήταν στην πραγματικότητα φοβισμένος και αμυνόμενος πατριώτης, ότι ο τάδε ή δείνα πληροφοριοδότης και συνεργάτης ήταν στην πραγματικότητα φλογερός υπέρμαχος των ατομικών ελευθεριών, ότι ο τάδε ή δείνα δεν εκμεταλλευόταν την ανάγκη για επιβίωση των συμπατριωτών του αντλώντας κέρδος από τη στέρησή τους αλλά προσπαθούσε και αυτός να επιβιώσει σε δύσκολες συνθήκες. Ο αντιδραστικός αναθεωρητισμός δεν μπορεί ποτέ να αρκεστεί στην αμφισβήτηση της γραπτής ιστορίας, γιατί η συλλογική μνήμη, η βιωμένη ιστορία, αποτελεί ένα τεράστιο πρόσκομμα για τις επιδιώξεις του. Γι αυτό και δεν επιχειρεί ποτέ την κλιμάκωση των επιθέσεών του στον ανθρώπινο νου πριν εξασφαλίσει τη βιολογική εξαφάνιση της πλειονότητας των μαρτύρων που είναι σε θέση όχι απλώς να τον διαψεύσουν αλλά και να βιώσουν αυθόρμητη οργή μαζί του, να εναντιωθούν έμπρακτα και όχι μονάχα θεωρητικά σ' αυτόν.

Για να επιτευχθεί κάτι τόσο τερατώδες όσο η ενοχοποίηση των Σοβιετικών για τα μαρτύρια των Εβραίων στην Ευρώπη, για παράδειγμα, πρέπει να έχουν βιολογικά εξαλειφθεί οι μάρτυρες του γεγονότος ότι το Ολοκαύτωμα ήταν συλλογικό προϊόν της "δημοκρατικής", "αντι-ολοκληρωτικής" Δύσης και του θηριώδους αντισημιτισμού της. Δεν αρκεί το ξαναγράψιμο της ιστορίας και η εξαγορά, με ή χωρίς άμεση αποζημίωση σε χρήμα, συνειδήσεων· για να φτάσει ο κόσμος να μην μπορεί να θυμηθεί πρέπει η ίδια η συλλογική μνήμη των λαών να έχει ήδη εξασθενίσει αρκετά ώστε η συγκροτημένη επίθεση στην ιστορία να μπορεί να πιάσει τόπο. Και βεβαίως, ένα μέρος αυτής της επίθεσης, έχει, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό, τον χαρακτήρα της φετιχοποίησης της ίδιας της μνήμης, όταν βεβαίως πρόκειται για "μνήμες" που αθωώνουν αυτούς που πρέπει να αθωωθούν και ενοχοποιούν όσους πρέπει να ενοχοποιηθούν: όπως παρατηρούσε ο Γιώργος Μαργαρίτης προχτές, στην αστική ιστοριογραφία η "μνήμη" του ταγματασφαλίτη και του δοσίλογου έχει, όπως και η γνώμη άλλωστε, την ίδια αξία με τη μνήμη των θυμάτων του για τον αναθεωρητισμό, και μάλιστα έχει όλες τις δυνατότητες να μετατρέψει τον ίδιο σε θύμα κόκκινης βίας και κατοπινής "προκατάληψης" για τον ρόλο του και τις στοχεύσεις του. Στην πραγματικότητα, ο αντιδραστικός αναθεωρητισμός δεν εκπροσωπεί ένα πόλεμο κατά της μνήμης συλλήβδην: είναι μάλλον η μετατροπή της επιλεκτικής μνήμης των συνεργατών της άρχουσας τάξης σε "μαρτυρία" και η ταυτόχρονη εξουδετέρωση κάθε αντίθετης μνήμης, που τώρα καταδικάζεται στο περιθώριο της "ψευδούς συνείδησης", όπως για παράδειγμα με την απόδοση μαρτυριών που διαψεύδουν την κυρίαρχη ιστοριογραφία σε "φιλοσοβιετισμό" και "φιλοκομμουνιστικά" αισθήματα, δηλαδή σε παράγοντες που υποτίθεται ότι είναι αυτομάτως απονομιμοποιητικοί.

Σε τελική ανάλυση, και με δεδομένη την βιολογική εξάλειψη μεγάλων τμημάτων όσων έχουν βιωμένους λόγους να θυμούνται, η αναθεωρητική εκστρατεία λήθης βρίσκει πλήθος θιασωτών από τάξεις ανθρώπων τις οποίες κάποιος μπορεί να σκιαγραφήσει ως εξής: α) όσους δεν γνωρίζουν καν το παρελθόν, στον βαθμό που η αστική παιδεία έχει ήδη φροντίσει να διακόψει τη σχέση τους με την κατανόησή του β) όσους θέλουν και έχουν σημαντικούς λόγους να το ξεχάσουν ή να το ανακατασκευάσουν γ) όσους γνωρίζουν το παρελθόν αλλά θέλουν να το ξεχάσουν οι δυνητικοί τους αντίπαλοι δ) όσους καταλαβαίνουν πολύ καλά ότι η άρχουσα τάξη απαιτεί  μια πολύ συγκεκριμένη λήθη και προσποιούνται άγνοια του παρελθόντος ή αναπαράγουν επιλεκτικές μνήμες για να μην διακινδυνεύσουν τα συμφέροντα που θεωρούν ότι απορρέουν από την υπακοή σ' αυτή.

Σε συνέδριο στο οποίο έλαβα μέρος λίγες μέρες πριν την ημερίδα για τον αναθεωρητισμό ρώτησα ομιλητή που ανέπτυσσε επιχειρήματα περί "Ολοκληρωτισμού" πώς ακριβώς θα χαρακτήριζε τη σφαγή ενός εκατομμυρίου κομμουνιστών στην Ινδονησία από το καθεστώς Σουχάρτο στο όνομα της μάχης για να κερδηθεί η χώρα για τον "ελεύθερο κόσμο." Η θερμοκρασία στην αίθουσα έπεσε αισθητά· υπάρχουν πράγματα που οι καλοί τρόποι απαγορεύουν να τα θυμάσαι. Όμως η πάλη ενάντια στον αντιδραστικό αναθεωρητισμό δεν κερδίζεται απλώς με την καλλιέργεια της μνήμης ή την υπεράσπιση της επιστημονικής αντικειμενικότητας κόντρα σε τέτοιους "καλούς τρόπους." Γιατί η πάλη αυτή είναι απλώς τμήμα της μάχης τάξη με τάξη, και στον χώρο της σημερινής ακαδημαϊκής-επαγγελματικής διανόησης, ο "ταξικός προδότης" που απομονώνεται και τρώει την εκδοτική πόρτα στα μούτρα δεν είναι αυτός που συνομωτεί με το ψέμα των κυρίαρχων, αλλά αυτός που υπερασπίζεται την αλήθεια των υποδουλωμένων.

24 σχόλια:

  1. Ένα άλλο αναθεωρητικό «κόλπο» που έχω διαπιστώσει είναι η στρεβλή χρησιμοποίηση της έννοιας της νηφαλιότητας και της αντικειμενικότητας.
    Π.χ όταν αποδεικνύει ένας κομμουνιστής με συγκεκριμένα ντοκουμέντα και με αδιαμφισβήτητους ισχυρισμούς, στηριγμένους σε αποδείξεις, μια ιστορική θέση/άποψη υπέρ της εργατικής τάξης, δέχεται αμέσως την κατηγορία ότι δεν είναι νηφάλιος και αντικειμενικός, (χωρίς βέβαια ποτέ να προβάλλονται αντίθετα πραγματικά επιχειρήματα), παρ΄ όλο που με αντικειμενικά κριτήρια (τι άλλο μπορεί να είναι τα ντοκουμέντα και οι ατράνταχτες αποδείξεις ;;;), η μεθοδολογία που ακολούθησε ο κομμουνιστής για να αποδείξει την άποψή του και νηφάλια ήταν και αντικειμενική.
    Έτσι οι έννοιες της νηφαλιότητας και της αντικειμενικότητας έχουν υπεξαιρεθεί από τον ιστορικό αναθεωρητισμό, που υπηρετεί την άρχουσα τάξη, ενώ όλες οι αντίθετες απόψεις χαρακτηρίζονται συλλήβδην ως κατευθυνόμενες και υποκειμενικές, χωρίς πραγματικές αποδείξεις βέβαια. Στην πραγματικότητα το ακριβώς αντίθετο συμβαίνει.
    Κάποιες φορές αυτό καταντάει απίστευτα κουραστικό, ιδιαίτερα όταν σπαταλάς χρόνο και κόπο να αποδείξεις με συγκεκριμένα ντοκουμέντα και αποδείξεις μια θέση, και όλη σου η προσπάθεια πάει στο βρόντο, από ανθρώπους που απλώς δεν θέλουν να πειστούν ή έχουν οι ίδιοι παρωπίδες, αλλά κατηγορούν τους άλλους γι΄ αυτό.
    Γιάννης Ν.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Άσχετο:
    http://ergatikosagwnas.gr/new/ea/index.php/kinisi-ea/thesis/43-diakiryksi-tis-kinisis-kommouniston-ergatikos-agonas
    Κομμουνιστοφανής ρουφιανιά, "καλώς" τους δεχτήκαμε.
    Για όλα φταίει το ΚΚΕ και το ΠΑΜΕ, πείτε μας και κάτι που δε ξέρουμε ρε "true".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Μετά το Ε.Κ.Κ.Ε.,το Μ-Λ Κ.Κ.Ε.,το Κ.Κ.Ε. Μ-Λ, το Κ.Κ.Ε. (εσ.), τώρα και Κ.Κ.Ε.Α., χαλαρά τους έχω να υπογράφουν έτσι κι ας μη σημαίνουν τα αρχικά το ίδιο με τα προηγούμενα.

      Διαγραφή
    2. Θα μπορούσε να μεταφραστεί σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ευρωπαικης Αριστεράς ή στο ΚΚ που θα ήθελε ο Συριζα...χαχαχα

      Διαγραφή
    3. Δεν έχουμε παρά να αναμένουμε τη δημοσίευση στοιχείων για το πόσοι έγιναν μέλη της "κίνησης" που άλλωστε ρητό σκοπό έχει --έτσι διατείνεται ο ΕΑ στις "κριτικές" του-- να αποκαταστήσει, μέσω της αναμφίβολα χαρισματικής και πλατιά ελκυστικής προσωπικότητας του Πετρόπουλου, του Λιόση, του Περπέρογλου και του Καλτσώνη τη μαζικότητα που απέτυχε να εξασφαλίσει το ΚΚΕ...Αναμένουμε και φωτογραφίες από τις ουρές των εργατών που σπεύδουν να γραφτούν.

      Διαγραφή
    4. @Pedro
      Μην ξεχνάμε και το μ.ΚΚΕ.λ και το λ.ΚΚΕ.μ καθώς και το ΚΚΕ μπουλκουμέ (της εποχής Χάρυ Κλίν όταν κάποιοι δεν είχαμε καταλάβει περί τίνος πρόκειται, αλλά ας όψεται που μας χάρισε τους τραμπάκουλες και τις κολχόζνικες ιδιοκτησίες και μετά είναι ο γκρεμός βρε χαμένε)
      Ανίδεος

      Διαγραφή
  3. Ερασιτεχνική αναθεώρηση εκ των εσω: "ο παππούς σου δεν ήθελε να βγει στο βουνό, απ τη ντουλάπα που ήταν κρυμμένος ήρθαν και τον πήραν και δεν ξαναεμφανιστηκε ποτέ".
    Δεν υπάρχει πλέον δυνατότητα να βρεθεί η αλήθεια αλλά ξέρω ότι η γιαγια μου δεν έπαθε αυτά που έπαθαν άλλες γυναίκες λόγω ότι είχε ξάδερφο τον παπά (απ τις λίγες περιπτώσεις που δεν τον αποκαλούσε τραγοπαπα) και είχε μια άτυπη προστασία. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε ότι έπρεπε να υπάρχει και αποκηρυξη της κομμουνιστικης ιδεολογίας και των παραφυαδων αυτού για να υφίσταται η προστασία.

    Άλλη περίπτωση αντικομμουνιστικης θεώρησης από πρώην πολυετή ψηφοφόρο του ΚΚΕ, παράνοια? : "Ο πατέρας μου ήταν τόσο καλός, αμέτοχος και ουδέτερος που τον έβαλαν οι κομουνιστές να πάει ένα μήνυμα στο βουνό μέσα σε σφραγισμένο φάκελο, το οποίο έγραφε Σκοτώστε αυτόν που το φέρνει, αλλά ο καπετάνιος που το πήρε έτυχε να τον ξέρει και του είπε Άντε ρε σήκω και φύγε από δω"

    Θέλω να πω ότι πριν τους επαγγελματίες υπήρξαν οι ερασιτέχνες της αναθεώρησης οι οποίοι ευδοκιμησαν λόγω των προσωπικών κακοτοπιων που πέρασαν λόγω του "στιγματισμου" και οι οποίοι αντί να στραφούν εναντίον των διωκτων, στράφηκαν εναντίον των θυμάτων, που έδωσαν την ζωή τους για μια καλύτερη μελλοντική κοινωνία αλλά πάντως όχι της οικογένειας τους. Μπορεί να τους κατηγορήσει κανείς?

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Πολύ καλή παρατήρηση. Και ισχύει και από την ανάποδη. Υπάρχει ένα πολύ ενδιαφέρον θεατρικό για τη ναζιστική Γερμανία, για ένα παππού που αυτοκτόνησε επειδή κατέρρευσε ο ναζισμός και η γιαγιά τον παρουσίαζε ως ηρωικό αντιφασίστα που σκοτώθηκε από ατύχημα καθώς παρέλαυνε ο Κόκκινος Στρατός: http://www.kathimerini.com.cy/index.php?pageaction=kat&modid=1&artid=157805

      Διαγραφή
    2. ΜΗΠΩΣ ΕΚ ΤΟΥ ΠΟΝΗΡΟΥ;

      Ναι, υπήρξαν τέτοιες περιπτώσεις πολλές, μόνο που ο προβληματισμός γύρω απ’ αυτές κι καλλιτεχνική τους επεξεργασία στην σημερινή Γερμανία σπάνια έχει σκοπό να δείξει την πραγματική, την αληθινή στάση μιας —κι αυτό είναι αλήθεια επίσης— ελάχιστης μερίδας Γερμανών και Γερμανίδων —κομμουνιστών/στριών και μη— που δεν δίστασαν να θυσιάσουν την ζωή τους στην πάλη κατά του χιτλερισμού· αυτές οι περιπτώσεις δεν αποτελούν θέμα, δεν θεματοποιούνται σήμερα στην Γερμανία, μολονότι διδάσκουν πολλά, αν ξέρει κανείς τι ατμόσφαιρα επικρατούσε στο Γ΄ Ράιχ, όπου κι ένα ανέκδοτο να ’λεγες σε λάθος μέρος και σε λάθος στιγμή, έφτανε για να επισφραγιστεί η χωρίς δυνατότητα έφεσης εντός ωρών από το τελεσίδικο της δικαστικής απόφασης πορεία σου προς την λαιμητόμο. Αποσιωπούνται με παράλληλη ιταμή κατασυκοφάντηση των κομμουνιστών και των κομμουνιστριών όπως έγινε σε πρόσφατη συζήτηση στην Ομοσπονδιακή Βουλή (Μπούντεσταγκ) με αφορμή πρόταση εντοιχισμού αναμνηστικής πλάκας προς τιμήν του Καρλ Λίμπκνεχτ που πριν από εκατό χρόνια μόνος του απ’ όλους τους τότε βουλευτές αρνήθηκε να ψηφίσει την σχετική νομοθεσία περί των απαραίτητων για την διεξαγωγή του ιμπεριαλιστικού πολέμου χρηματικών κονδυλίων.

      Και ποια ήταν η αντιμετώπιση στην Δυτική Γερμανία των αντιχιτλερικών αντιστασιακών που γλίτωσαν το λεπίδι της λαιμητόμου, ιδίως των κομμουνιστών και κομμουνιστριών; Υπάρχουν οι αναμνήσεις μιας Γερμανίδας κομμουνίστριας, αλλά προσωπικά έχω ακούσει παλιότερα από πρώτο χέρι κι άλλες ανάλογες εξ ίσου αληθινές ιστορίες. Τι γράφει λοιπόν η συντρόφισσα; Ότι τρεις φορές συνελήφθη, δικάστηκε και καταδικάστηκε για πολιτικούς λόγους: την πρώτη φορά επί Δημοκρατίας της Βαϊμάρης για «ανατρεπτική κομμουνιστική δραστηριότητα» οπότε καταδικάστηκε σε φυλάκιση αρκετών μηνών· την δεύτερη φορά επί Γ΄ Ράιχ για «εσχάτη προδοσία και κομμουνιστική απόπειρα ανατροπής του ισχύοντος κοινωνικού καθεστώτος» οπότε καταδικάστηκε σε πολυετή ειρκτή που εξέτισε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης όπου μάλιστα επεχείρησαν να την υποβάλουν σε στείρωση (ως αντιγερμανικό στοιχείο)· την τρίτη φορά επί Αντενάουερ στην Δυτική Γερμανία για «ενεργό συμμετοχή σε πολιτικές δραστηριότητες πολιτικού κόμματος που είχε τεθεί εκτός νόμου» (πρόκειται για το ΚΚΓ που τέθηκε το 1956 από την κυβέρνηση Αντενάουερ εκτός νόμου) οπότε καταδικάστηκε πάλι σε πολυετή ειρκτή. Η σημαντική λεπτομέρεια: ο δικαστής που την δίκασε και την καταδίκασε και στις τρεις περιπτώσεις, και επί Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και επί Γ΄ Ράιχ και επί Δυτικής Γερμανίας του Αντενάουερ, ήταν το ίδιο και το αυτό πρόσωπο! Αυτό είναι που λέω εγώ γερμανική συνέχεια.

      Τέτοιες περιπτώσεις όμως δεν θεματοποιούνται καλλιτεχνικά στην σημερινή Γερμανία, είναι περίπου ταμπού. Γι’ αυτό φοβάμαι μήπως το θεατρικό έργο του Marius von Mayenburg [Μάριους φον Μάγιενμπουργκ] «Der Stein» [«Η πέτρα»] (2008) —διευκρινίζω πως δεν έχει τύχει να το δω ακόμα— δεν είναι τίποτ’ άλλο παρά μια ακόμη προσπάθεια ενίσχυσης της ευρέως διαδεδομένης στην σημερινή Γερμανία αντίληψης ότι επί Χίτλερ όλοι κι όλες το ίδιο ήτανε και τα ίδια κάνανε: υπάκουοι/ες υπήκοοι κι εκτελεστές/στριες διαταγών. Ουδέν αναληθέστερον και μάλιστα —για ευνόητους λόγους— εκ του πονηρού…

      Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

      Διαγραφή
    3. Οι φόβοι σου κατά την εκτίμησή μου έχουν πολύ μεγάλο ποσοστό βασιμότητας. Νομίζω ότι όλα όσα λες "παίζουν" στο έργο, το οποίο καθ ουδένα τρόπο δεν είναι πολιτικά ριζοσπαστικό. Είναι όμως ενδιαφέρον, εν μέρει και για τους ίδιους τους λόγους που αναφέρεις.

      Διαγραφή
  4. Στην περίπτωση του πραξικοπήματος στη Κύπρο το 1974 από την ΕΟΚΑ Β´, την ελληνική χούντα και την με την υψηλή προστασία και το δολάριο της CIA, πάντα αίτημα των από κάτω στα διάφορα συλλαλητήρια μα και στες οικογενοιακές συνάξεις ήταν να ανοίξει ο φάκελλος της Κύπρου, "ο λαός απαιτεί κάθαρση οριστική"... Τίποτε δεν έγινε από αυτό εκτός από την απόλυση 62 δημοσίων υπαλλήλων από τον Μακάριο. Με συνοπτικές διαδικασίες, όπως αποδείκτηκε 20 χρόνια μετά που ο Κληρίδης (ο άξιος υπηρέτης του ιμπεριαλισμού) τους αποκατέστησε και τους αποζημίωσε (το κράτος δηλαδή). Σήμερα αν ανοίξει κάποιος κυπριακή εφημερίδα (ας πούμε την χαραυγή, δες online) θα δει "εθνικά μνημόσυνα" ανδρών που έπεσαν ή φονεύθησαν και τα οστά τους βρέθηκαν σε ομαδικούς τάφους. Αλλοι στο προεδρικό, άλλοι στην Αρχιεπισκοπή, άλλοι σε πλατείες στην Λεμεσό και αλλού. Αυτοί της εισβολής θα ακολουθήσουν την επόμενη εβδομάδα, Ομως δεν υπάρχει έστω για δείγμα η ιστορία τους στην εφημερίδα, έστω στην αγγελία του μνημοσύνου. Αν και συγκεντρωμένο υλικό και προσωπικές μαρτυρίες υπάρχουν στο "χρονικό της σύγχρονης κυπριακής τραγωδίας" έκδοση ΚΕ ΑΚΕΛ, ιόυλης 1975. Και εκεί όμως τα ονόματα των εοκαβητατζήδων είναι σβησμένα. "την τετάρτη 17.7.74 ενώ πήγαινα με το λεωφορείο της γραμμής στη δουλιά μου, μας σταμάτησαν παρά τον αστυν.σταθμό Δευτεράς. Εκεί με είχε αντιληφθεί ο Χ.Κ. (κατέχω το όνομα του) γνωστός χουντικός που εργάζεται σε καφεκοπτείο και ο οποίος με υπέδειξε στον διαβόητο φασίστα εοκαβητατζή Κ.Ρ. γιο γνωστού χουντικού εμπόρου (κατέχω το όνομα του)..." κτλ κτλ.

    Ενώ προχθές μια άλλη τραγική φιγούρα, του σκότωσαν 2 γιούδες, ένας παπάς από την Πάφο απεκάλυψε (δεν θυμάμαι να το έκανε ποτέ πριν) ότι τον ένα του γιο, τον ανήλικο τον σκότωσε εξ επαφής, με την κάννη του περιστρόφου στο στόμα, ένας αστυνομικός από το χωριό Επισκοπή και παντρεμένος στο χωριό Εμπα. Τον φωτογράφησε δηλαδή μα δεν τον ονομάτισε, ακριβώς 40 χρόνια μετά. Διερωτώμαι πολλές φορές αν μια νομική διαδικασία θα μπορούσε να σφραγίσει αυτά τα γεγονότα για πάντα ή αν θα ήταν μια μάταιη προσπάθεια η οποία εύκολα θα μπορούσε να ανατραπεί από άλλο αναθεωρητικό δικαστήριο αργότερα. Αυτό που έγινε με τους 62 δημ.υπαλλήλους ο Μακάριος το έκανε τόσο τσαπατσούλλικα που μας άφησε ακόμα μια από τις καταραμένες υποθήκες του να επικρεμμάται σαν σπάθα του δαμοκλή στα κεφάλια μας και που ο "παρσαμομένος τζια ´θαφτος" Κληρίδης την άδραξε και μας την κάρφωσε.

    Είμαι σχεδόν σίγουρος ότι στην περίπτωση της Κύπρου, ο αναθεωρητισμός που θερίζουμε σήμερα φυτέυτηκε σαν φόβος, ταμπού, "κατέχω το όνομα του", μέσα στον λαό τότε. Και αυτό μάλλον έγινε και με προτροπή του Μακαρίου - αυτό το τελευταίο είναι προσωπική εικασία από αυτά που βλέπω να έκανε ή να μην έκανε σαν απόλυτος αρχηγός του κράτους από το 74 μέχρι που πέθανε λίγα χρόνια μετά.

    ΑΧΠ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Πολύ ενδιαφέρουσα παρέμβαση -- πράγματι, αξίζει περαιτέρω διερεύνησης και η κοινή αποδοχή της άρνησης ονομασίας των φασιστών εκτελεστών ακόμα και σήμερα, και η πιθανή σχέση της με την "παρακαταθήκη ενότητας" που άφησε ή ερμηνεύτηκε ότι άφησε ο Μακάριος --ως παρακαταθήκη του σκουπίσματος κάτω απ' το χαλί.

      Γενικά, αυτή η παράδοξη συνύπαρξη μιας πολύ βίαιης πρόσφατης ιστορίας και μιας ατμόσφαιρας συναίνεσης είναι από τα πράγματα που μου έχουν κάνει πολύ έντονη εντύπωση στην Κύπρο.

      Δεν ξέρω αν σου έκανε εντύπωση η κατακλείδα Κολοκασίδη περί ανάγκης να αποφευχθεί το στρίμωγμα στον "αριστερό τοίχο" και όχι μόνο στον "δεξιό." Η αναφορά έγινε με αφορμή τάσεις, αντιδιαλεκτικές τις χαρακτήρισε, θετικής αξιολόγησης του ΚΚΚ σε αντιπαράθεση με το ΑΚΕΛ. Η αίσθησή μου ήταν ότι κατά βάση ο Κολοκασίδης θεώρησε κατάλληλη τη στιγμή, στην ημερίδα για τον δεξιό αναθεωρητισμό, να επιτεθεί επίσης σε κάτι σαν "αριστερό αναθεωρητισμό"-- πράγμα που βρήκα πολύ πολύ ενδιαφέρον, με δεδομένο και το γεγονός ότι δεν "πατούσε" πουθενά στις ομιλίες ως παρατήρηση.

      Διαγραφή
    2. Κριτική στον α-νόητο αντικομμουνισμό του Μακαρίου ίσως;

      ΑΧΠ

      Διαγραφή
  5. Θεωρώ πως κάθε προσπάθεια να μιλήσει κάποια κίνηση και μαρξισμό-λενινισμό έξω απο το Κ.Κ.Ε είναι ή στα όρια του παρακρατικού αντικομμουνισμού είτε στις παρυφές της νέας σοσιαλδημοκρατίας.
    Από την άλλη πρέπει να διασαφηνίσουμε καλύτερα την απόφαση του συνεδρίου για δήθεν αφεση της στρατηγικής του "μετώπου", για το οποίο κατηγορούμαστε απο μαρξιστάκους οτί ταυτίζουμε στρατηγική και τακτική και για δήθεν τροτσκιστική παρέκκλιση. Αυτό γίνεται εμφανως εκ του πονηρου, αλλά και εμείς δεν το έχουμε διασαφηνίσει πλέρια.
    Βιεσίνσκι

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "πρέπει να διασαφηνίσουμε καλύτερα την απόφαση του συνεδρίου για δήθεν αφεση της στρατηγικής του "μετώπου", για το οποίο κατηγορούμαστε απο μαρξιστάκους οτί ταυτίζουμε στρατηγική και τακτική και για δήθεν τροτσκιστική παρέκκλιση"

      Διευκρίνησε αν θες, γιατί δεν κατάλαβα. Πρωτ' από όλα, πώς σχετίζεται η δήθεν ταύτιση τακτικής και στρατηγικής με τον Τροτσκισμό;

      Δεύτερον, τι σημαίνει "άφεση της στρατηγικής του μετώπου"; Εγκατάλειψή της εννοείς; Αν είναι έτσι, η βασική μου ερώτηση είναι: έχουμε Γ Παγκόσμιο και καθήκον υπεράσπισης, με κάθε μέσο και τρόπο, της ΕΣΣΔ ως μητέρας πατρίδας του σοσιαλισμού; Γιατί αυτά ήταν τα πλαίσια της στρατηγικής μετώπου. Η οποία δεν απέφερε και ιδιαίτερες επιτυχίες στην εργατική τάξη στις χώρες που την ακολούθησαν...

      Διαγραφή
  6. Συγνώμμη για την αργοπορία σ. Αντώνη. Η κριτική που ακούω εγώ ως επι το πλείστον και είναι η μόνη με συνοχή ,παροτι τρομερά εσφαλμένη, είναι αυτη που γίνεται απο μ.λ χώρους, από συνιστώσες της ανταρσίας πλήν νάρ και σέκ (αηδιάζω και μόνο με τη διαφήμιση που κάνω), και από εργατικό αγώνα. Αυτή η κριτική έχει ένα σημείο κοινό. Αποδεχόμενοι όλοι αυτοι οι καλοθελητές τη θεωρεία της εξάρτησης και βάζοντας στην Ελλάδα ως μία χωρα που δέχεται ΜΟΝΟ ιμπεριαλίσμό γτ η αστική της τάξη είναι ετερόφωτη πρέπει να συμμαχήσει η εργατική τάξη με ευρύτερα κοινωνικά τμήματα για να πάρει πρώτα το μέτωπο που όλοι αυτοι θα φτιάξουν την εξουσία και να θέσει τις βάσεις για το σοσιαλισμό. Όπως είχε παλιά το Κόμμα λένε με τον Α.α.δ.μ. Τώρα βάζοντας σαν επόμενο βήμα το σοσιαλισμό το κόμμα χωρίς μεσοαστάδια μετά το τελευταίο συνέδριο μιλούν όλοι αυτοί για ταύτιση τακτικής στρατηγικής. Οτι δηλαδη δν μπορείς να λές στα αιτήματα που εξυπηρετουν την τακτική σου την ίδια απάντηση που λές και στα στρατηγικά σου αιτήματα. Γτ τότε υποκαθίσταται και η αυτενέργεια της εργατικής τάξης. Δεν ξέρω αν το έχω καταλάβει καλά.
    Δέχομαι με χαρά διορθώσεις. Η δήθεν τροτσκιστική παρέκκλιση έγκειται κατ αυτούς στο γεγονός οτι εγκατέλειψε το ΚΚΕ τη "θεωρεία των σταδίων".
    Βιεσίνσκι

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Αντωνη, πιθανολογω πω ο Κολοκασιδης ειτε αναφεροταν στην "αριστερη κριτικη" κατα του Μακαριου, ειτε στην μαρξιζουσα κριτικη του ιστορικου αναθεωρητισμου με αφορμη την ομιλια του Αλεκου.

    Οπως και να χει δεν κολουσε πουθενα και μαλλον ηταν ακυρη.
    Γενικα πως ειδες την εκδηλωση;

    Αντρεας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Η εκδήλωση ήταν νομίζω πολύ καλή σε ό,τι αφορά τις ομιλίες. Του Μαργαρίτη ήταν πολύ καλοδουλεμένη, αλλά και του Αλέκου μου άρεσε ιδιαίτερα. Χάρηκα που ήταν γεμάτη η αίθουσα, κυρίως για την παρουσία νέων. Ελπίζω κάτι να αποκόμισαν.

      Διαγραφή
  8. Αυτό που έχω αντιληφθεί εγώ και που αποτελεί άλλο ένα πάτημα του αντιδραστικού αναθεωρητισμού στις συνειδήσεις του λαού είναι το εξής απλό : Σχετική μετριοπάθεια. Δεδομένου οτι εκπορεύεται απο -και λειτουργεί για- μία τάξη που ιστορικά βρίσκεται σε παρακμή, γατζώνεται με μανία στην καρέκλα της και προς το παρόν δε νιώθει ακόμα τη θηλιά να της σφίγγει το λαιμό -ωστέ να γίνει πιο επιθετική-, είναι λογικό να κρατάει ως ένα βαθμό μετριοπαθή στάση. (κυρίως μιλάω για τη ματαψυχροπολεμική περίοδο). Επιπροσθέτως δίνει την ψευδαίσθηση στον κόσμο οτι αυτό είναι το τέλος εποχής, οι καιροί των αλλαγών πέρασαν -"δε φοβάμαι τίποτα" που λέμε. Ναι μεν σκληρή επίθεση στους πάσης φύσεως λαϊκούς αγώνες, αλλά και μία ήπια παραδοχή των "λαθών" την αστικής τάξης που φυσικά δικαιολογούνται και επ'ουδενί συγκρίνονται με τα τερατουργήματα της αντίπερα όχθης.
    Π.χ. Ναι μεν υπήρξε η λεγόμενη Λευκή τρομοκρατία ,αλλά στο κάτω-κάτω οι κομμουνιστές ξεκίνησαν την πάλη για εξουσιά. Ναι,υπάρχει ο όρος στις εγκυκλοπαίδειες ,δεν τον αρνούμαστε, και ας πιάνει 3 σειρές. Φυσικά η Κόκκινη τρομοκρατία ,όντας σκληρότερη στο βαθμό του σαδισμού, χρειάζεται ανάλυση 3 τόμων.
    Ναι, οι Αμερικάνοι έριξαν 2 πυρηνικές εξολοθρεύοντας εκατοντάδες χιλιάδες αθώους αλλά αυτές δέχτηκαν επίθεση. Αλλά ο πόλεμος έληξε πιο νωρίς. Αλλά δε συγκρίνονται με τους χιλιαδές βιασμούς κατά την επέλαση του Κόκκινου Στρατού προς δυσμάς.
    Ναι, αποκυρήσσουμε το Μακαρθισμό. Αλλά ουδ'εμία σύγκριση υφίσταται με τα Γκούλαγκ του Στάλιν.
    κτλ κτλ

    Εκεί πατάνε, προβάλλονται ως δημοκράτες, αντικειμενικοί σε αντίθεση με τους κομμουνιστές που τα βλέπουν όλα απόλυτα, μονόχρωμα.

    Αλλά η ιστορία δε χρωματίζεται, δε στρίβει ζερβά μήτε δεξιά, δε μπαίνει σε καλούπια. Είναι απόλυτη και κάθετη όσο απόλυτη και κάθετη είναι η ανάγκη και το δικαίωμα της τάξης μας να διαφεντεύει ένα κόσμο που δημιουργεί η ίδια.

    Χαϊνης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Εγώ δε βλέπω καμία "μετριοπάθεια" ούτε στην Ουκρανία, πχ, ούτε στις δίκες συνδικαλιστών. Μην μπερδεύεις το ακαδημαϊκό στυλάκι των απολογητών με τη δράση της τάξης.

      Διαγραφή
    2. Φοβάμαι οτι παρεξηγήθηκα. Δεν εννοούσα μετριοπάθεια στη δράση των αστών ενάντια στους εργάτες. Δεν ήταν μετριοπάθεια τα ΜΑΤ που έστειλε ο Μάνεσης στους χαλυβουργούς λες και ήταν προσωπική του φρουρά. Ούτε είναι τίποτα απο την κατάσταση που ζούμε τώρα μεσούσης καπιταλιστικής κρίσης.

      Μίλησα καθαρά για το θέμα του ιστορικού αναθεωριτισμού όπως διαμορφώθηκε μετά τη διάλυση της ΣΕ και την αλλαγή των συσχετισμών σε διεθνές επίπεδο. Σα να ελίχθηκαν και την ολομέτωπη επίθεση και χυδαία διαστρέβλωση της ιστορίας, να την ακολούθησε μία πιο ύπουλη τακτική. Μόνο αυτό.

      Χαϊνης

      Διαγραφή
    3. Όχι, δεν παρεξηγήθηκες. Σου εξήγησα ότι όταν σπας στο ξύλο την εργατική τάξη στην πραγματικότητα, έχεις κάθε πολυτέλεια να το παίξεις "μετριοπαθής" στην ιδεολογία. Δηλαδή ότι αυτή η "μετριοπάθεια" είναι απλώς για το θεαθήναι. Η αστική τάξη είναι στρατευμένη τάξη, λειτουργεί με πειθαρχία στρατού. Η εργατική δεν είναι, και δεν είναι εν μέρει γιατί συγχέει την επικοινωνιακή πολιτική με την πραγματικότητα. Αυτή είναι η ουσία.

      Διαγραφή
    4. "Εκεί πατάνε, προβάλλονται ως δημοκράτες, αντικειμενικοί σε αντίθεση με τους κομμουνιστές.."
      "Σα να ελίχθηκαν και την ολομέτωπη επίθεση και χυδαία διαστρέβλωση της ιστορίας, να την ακολούθησε μία πιο ύπουλη τακτική"

      Θεώρησα αυτονόητο γράφοντας τα παραπάνω ,και δεδομένου οτι γράφω εδώ και όχι στο Πρώτο Θέμα, ότι είχα ξεκαθαρίσει στον αναγνώστη του σχόλιού μου οτι ο γράφων πιστεύει οτι σαφώς αυτή η μετριοπάθεια στην οποία αναφέρεται είναι για το θεαθήναι. Οτι είναι μία άλλη τακτική για να χειραγωγήσει και να αλλοτροιώσει τις συνειδήσεις των εργατών. Οτί επ' ουδενί δε μετριάστηκαν ή αμβλύνθηκαν οι ταξικές διαφορές.
      Δεν επέκτεινα τη σκέψη αυτή για όπως είπα τη θεώρησα αυτονόητη ,καθώς και το επίπεδο σκέψης και γνώσης των αναγνωστών πάνω στα ζητήματα που πραγματευόμαστε ,είναι σαφώς ανώτερο απο το δικό μου. Ίσως να μη το εξέφρασα σωστά.

      Αν συνεχίζω να κάνω λάθος ,μη το δημοσιεύσεις καν. Πάρτο ως παρερμηνεία.

      Σωστό αυτό που είπες. Εγώ ,απο την εμπειρία μου και μόνο , έχω βγεί στο εξής συμπέρασμα.

      Η αστική τάξη είναι στρατευμένη τάξη γιατί έχει αποκρυσταλλωμένη και ξεκάθαρη ταξική συνείδηση.
      Η εργατική όχι.

      Χαϊνης

      Διαγραφή
    5. Δεν είπα ότι κάνεις λάθος κάπου. Θέλησα να αποσαφηνίσω κάτι ευρύτερα. Ίσως αχρείαστα για σένα, ίσως αναγκαία για άλλους.

      Διαγραφή