Τετάρτη, 30 Ιουλίου 2014

Η επιστημονική εργασία και ο διαρκής Ψυχρός Πόλεμος

Δεν υπάρχει μεγαλύτερης σημασίας ιδεολόγημα για όσους, στην σημερινή κατανομή εργασίας, επιτελούν τον ρόλο του "επιστημονικού ερευνητή", από την σαφή και κάθετη διαφοροποίηση της επιστημονικής εργασίας από την "κοινή γνώμη", την "προϊούσα ιδεολογία", την "προπαγάνδα", κλπ. Η ιδέα ότι η επιστημονική εργασία είναι ανιδιοτελής, αμερόληπτη και αντικειμενική και ότι παραμένει τέτοια ανεξαρτήτως κοινωνικών συνθηκών είναι απόλυτα θεμελιακή για την αυτοκατανόηση των επιστημόνων και την παρουσίαση της δουλειάς τους στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό.


Φυσικά, όσο απομακρύνεται κανείς από το παρόν, τόσο πιο πρόδηλο είναι ότι αυτό που οι επιστήμονες μιας άλλης εποχής θεωρούσαν "αντικειμενικό" ή "ουδέτερο" δεν ήταν ποτέ απόλυτα αποσπασμένο από την κυρίαρχη ιδεολογία της εποχής τους. Αυτό βεβαίως δεν εξομοιώνει τους κλάδους εκείνους που έχουν ως αντικείμενο μελέτης φαινόμενα που θεωρούνται "εξωκοινωνικά" και "υπεριστορικά" --Φυσική, Χημεία, Μαθηματικά, Ιατρική, κλπ-- και κλάδους που ασχολούνται με κατεξοχήν κοινωνικά και ιστορικά ζητήματα -- Πολιτικές Επιστήμες, Κοινωνιολογία, Οικονομία, Φιλολογία, κλπ: στην περίπτωση της πρώτης ομάδας, η επίδραση συγκεκριμένων κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων μπορεί πολύ ευκολότερα να εντοπιστεί στο επίπεδο του τι θεωρεί σημαντικό μια κοινωνία να ερευνήσει και σε ποιο πλαίσιο θέτει αυτή την έρευνα, παρά στο επίπεδο της "ιδεολογικότητας" των άμεσων θεωρητικών της πορισμάτων· στην δεύτερη όμως ομάδα, η ιδεολογία, στη μία ή την άλλη της μορφή, και συχνά και η προπαγανδιστική, εκχυδαϊσμένη της εκδοχή, διαποτίζει σύσσωμο το επιστημονικό έργο και αναδύεται σε κάθε του μεθοδολογική, ορολογική και αναλυτική επιλογή, αποσιώπηση, αναθεώρηση ή αποκλεισμό.

Αντιμέτωποι με το φάσμα του "υποκειμενισμού" των μελετών τους, οι μελετητές των κοινωνικών, ιστορικών, πολιτικών, οικονομικών και ανθρωπιστικών επιστημών πασχίζουν με διάφορους τρόπους να περισώσουν το "κύρος" τους (να νομιμοποιήσουν δηλαδή τη λειτουργία τους), όπως και είναι αναμενόμενο και φυσιολογικό. Η ιδεολογία στην οποία προσφεύγουν για να το καταφέρουν έχει πάντα όμως την ίδια μορφή: πρέπει να πιστέψουν, και να κάνουν τους άλλους να πιστέψουν, ότι υπάρχει ένα έδαφος για την σκέψη για την κοινωνία, την οικονομία, κλπ, το οποίο είναι "ουδέτερο", "αμερόληπτο", και συνεπώς "έξω" από τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις και αντιφάσεις αυτής της ίδιας κοινωνίας, οικονομίας, κ.ο.κ. 

Η θεμελιώδης νέμεση αυτής της πολύ παρηγορητικής για τους ερευνητές σκέψης είναι, βέβαια, ο Μαρξισμός, ο οποίος προτείνει ότι καμία τέτοια "ουδέτερη" σφαίρα ή έδαφος δεν υφίσταται όσο υφίσταται ταξική πάλη και ταξικοί ανταγωνισμοί. Ο Μαρξισμός αποτελεί απ' αυτή την άποψη μια τεράστια και ανυπέρβλητη πρόκληση για τη ρητορική της επιστημονικής "αντικειμενικότητας" που τόση ανάγκη έχουν όσοι βγάζουν τον επιούσιο (ή και αρκετά παραπάνω) από τις συναφείς επιστήμες. Και αυτό είναι από μόνο του ένας πολύ καλός λόγος για εχθρότητα απέναντι στον επαναστατικό Μαρξισμό, ρητή ή υπόρρητη: κανείς από τους επιστήμονες που έχει ανάγκη την επίκληση της αντικειμενικότητας και ουδετερότητας των ερευνών του στο ιστορικό, κοινωνικό, πολιτικό ή οικονομικό πεδίο δεν έχει την πολυτέλεια να προσποιηθεί πως δεν ανέκυψε ποτέ το μεθοδολογικό ζήτημα της σημασίας της ταξικής διαίρεσης της κοινωνίας και των κοινωνικών συμφερόντων για την επιστημονική έρευνα.

Η ιστορική περίοδος του Ψυχρού Πολέμου προσφέρεται συχνά ως παράδειγμα προς αποφυγή στον βαθμό που ενσαρκώνει την "υποταγή" της "ανεξάρτητης επιστημονικής σκέψης" σε "αλλότριες" προς την ίδια, υποτίθεται, σκοπιμότητες. Αυτή η βολικότατη για την σημερινή επιστημονική πρακτική κατασκευή, έχω παλιότερα ισχυριστεί, έχει στηριχτεί πάνω σε δύο λογικά αλληλένδετους άξονες: ο πρώτος είναι ότι ο Ψυχρός Πόλεμος είναι μια πεπερασμένη ιστορική περίοδος η οποία έχει λήξει προ καιρού, και πιο συγκεκριμένα με την ανατροπή ή κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Ο δεύτερος, και αλληλένδετος, είναι ότι το διακύβευμα του Ψυχρού Πολέμου ήταν ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός "υπερδυνάμεων". Είναι προφανές πως όσο περισσότερο πείθεται κάποιος για το δεύτερο, τόσο λογικότερο και πιο εύλογο βρίσκει το πρώτο, ότι δηλαδή ο Ψυχρός πόλεμος ήταν κάτι με ημερομηνία λήξης την αναντίρρητη ήττα του υπαρκτού σοσιαλισμού και της ΕΣΣΔ ως γεωπολιτικού πυρήνα του.

Εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα, ωστόσο, θα αντλήσει όποιος συμφωνήσει ότι ο Ψυχρός Πόλεμος μόνο δευτερευόντως και συγκυριακά αφορά τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό, και ότι η πραγματική του ουσία είναι το γεγονός ότι αποτελεί έκφραση του διακλαδικού (πολιτικού, στρατιωτικού, παραστρατιωτικού, κατασκοπευτικού, ακαδημαϊκού, μιντιακο-δημοσιογραφικού, εν ολίγοις υλικο-γνωσιακού) παγκόσμιου πολέμου για την συντριβή της σοσιαλιστικής απειλής στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Στην δεύτερη αυτή περίπτωση, προβάλλει ως απόλυτα έλλογο ότι ο Ψυχρός Πόλεμος ούτε έληξε με την ήττα της ΕΣΣΔ ούτε θα λήξει όσο υπάρχουν ελπίδες, προσδοκίες και αντιστάσεις στον καπιταλισμό, οι οποίες θεμελιώνονται στη βάση της πίστης στο επιθυμητό, εφικτό και αναγκαίο του σοσιαλιστικού τρόπου παραγωγής.

Με αυτή την δεύτερη ανάγνωση, βέβαια, ανακύπτει άμεσα ότι ο "Ψυχρός Πόλεμος" είναι απλώς το όνομα που δίνεται, από το τέλος του Β' Παγκοσμίου και μετά, στην ίδια την επέκταση, εξαιτίας της επανάστασης του Οκτώβρη του 1917 και της απήχησής της στον λεγόμενο "Τρίτο Κόσμο", της πάλης των τάξεων σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι το ίδιο διαρκής με αυτή την πάλη, και εμπλέκει, στα δυο του "στρατόπεδα", τις ίδιες ακριβώς ταξικές δυνάμεις και συμμαχίες.

Για την "επιστημονική έρευνα" όπως την γνωρίζουμε σήμερα, η ιδέα ότι ο Ψυχρός Πόλεμος έχει τελειώσει είναι το ίδιο θεμελιώδης με την ιδέα ότι η ταξική πάλη είναι είτε ανύπαρκτη είτε περιορισμένης εμβέλειας και συνεπειών: το να "έχει τελειώσει ο Ψυχρός Πόλεμος" είναι απαραίτητο για να μπορεί σήμερα ο ερευνητής στις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές κ.ο.κ επιστήμες να φαντασιωθεί και να πείσει άλλους να φαντασιωθούν, ότι "δεν παίρνει το μέρος κανενός", ότι η εργασία του δεν εντάσσεται στον ασταμάτητο και ανελέητο ταξικό πόλεμο, ότι η ορολογία του και τα ερμηνευτικά του σχήματα είναι "ουδέτερα" και "απορρέουν απ' τα πράγματα", κλπ. Για αυτόν τον λόγο βέβαια, έχει καταστεί όχι μόνο εφικτό αλλά και αναγκαίο μετά την περίοδο 1989-1991 στον επιστημονικό κόσμο του "νικηφόρου μπλοκ" να "αποδομήσει" τις "ακρότητες" του Ψυχρού Πολέμου. Έτσι, εκδίδονται από κορυφαίους σε κύρος ακαδημαϊκούς εκδοτικούς οίκους της Δύσης δεκάδες βιβλίων τα οποία στρέφονται ενάντια στις "απλουστεύσεις" και τις "προλήψεις" πρότερης έρευνας που εμφανιζόταν ως εξίσου "αντικειμενική" και "αμερόληπτη", και τα οποία αναλαμβάνουν τον ρόλο της "εξισορρόπησης" των πιο "δογματικών" πλευρών της "ψυχροπολεμικής ιδεολογίας" στις επιστήμες. Είναι κρίσιμο για τους επιγόνους του κάθε Robert Conquest να παρουσιάσουν τον εαυτό τους ως "αντίπαλο δέος" στην "προπαγάνδα" του, και ταυτόχρονα, να εξακολουθούν βεβαίως να καταδικάζουν τις "θηριωδίες" του σοσιαλισμού και τον "δεσποτικό" του χαρακτήρα. Είναι κρίσιμο διότι είναι κρίσιμο να "εκκαθαριστεί" από όσα την προδίδουν ως βαθιά ιδεολογική και εξαρτημένη από συμφέροντα η δυτική παραγωγή στα συναφή πεδία· είναι κρίσιμο γιατί είναι αδύνατο για την ιδεολογικότητά της να αποδώσει χωρίς να διεκδικήσει εκ νέου την επιστημονική "νηφαλιότητα" και "αμεροληψία", και κατά συνέπεια την ασημαντότητα ή και ανυπαρξία ακόμα, της ταξικής πάλης στη δική μας εποχή.

Στην απέναντι πλευρά αυτής της ιδεολογικής ανοικοδόμησης της φενάκης του "εδάφους ανάμεσα σε εργασία και κεφάλαιο" στέκονται οι ασφαλώς ελάχιστοι επιστήμονες που δεν βλέπουν κανένα λόγο να προσποιηθούν πως κοιτάζουν τα πράγματα από κάποιο Ολύμπιο ύψος ουδετερότητας και επιστημονικοφανούς αμεροληψίας. Το πρώτο βήμα που αναλαμβάνει ο ταξικά ενσυνείδητος επιστήμονας που θέλει να σταθεί στο πλευρό του παγκόσμιου προλεταριάτου είναι να τσαλακώσει την εικόνα του ως "επιστήμονα" που αποδέχεται η αστική κοινωνία. Να αποδομήσει, δηλαδή, την όχι μόνο ηθικά υποκριτική αλλά και μεθοδολογικά έωλη ιδέα ότι γράφει και σκέφτεται έξω από την όλο και πιο ανηλεή σύγκρουση συμφερόντων ανάμεσα σε ταξικά μπλοκ και να αποδεχτεί ανοιχτά τον "ετεροκαθορισμό" της έρευνάς του από τα συμφέροντα του ενός απ' αυτά τα μπλοκ, με όλες του τις συνέπειες για τις "απολαβές" που του επιφυλάσσει για αυτή του την επιλογή η αστική ακαδημαϊκή κοινότητα. 

Ο επιστήμονας που βρεθεί "έξω από το μαντρί" της τάξης την οποία εκπαιδεύτηκε να υπηρετεί θα ανακαλύψει πολύ γρήγορα ότι όλοι οι τύποι με τους οποίους προστατευόταν η προσωπικότητά του από τη μοίρα που επιφυλάσσει στους εργάτες ο καπιταλισμός --από τη συντριβή, δηλαδή-- αρχίζουν να εκλείπουν με ραγδαίους ρυθμούς. Οι αστικές κολακείες και γαλιφιές για την "ευρυμάθεια" και την "εμβρίθειά" του εξαφανίζονται. Γίνεται το διαθέσιμο θύμα οποιουδήποτε έχει τη διάθεση να τον αρπάξει απ' το λαιμό, κάτι σαν homo sacer της δημόσιας σφαίρας, γιατί αίφνης, απέναντί του όλα επιτρέπονται.

Αλλά τι άλλο δρόμο έχει αν αγαπά, όχι μονάχα την εργατική τάξη, αλλά για αυτόν ακριβώς τον λόγο, την επιστήμη; Γιατί αν "επιστήμη", ιδιαίτερα στους κλάδους στους οποίους εστίασα, δεν υφίσταται όσο υφίσταται πάλη των τάξεων και ταξική εκμετάλλευση, τότε η μοναδική του ελπίδα να υπάρξει κάποτε επιστήμη είναι ακριβώς η επικράτηση αυτών που έχουν έστω ως θεωρητική δυνατότητα την κατάργηση των ταξικών ανταγωνισμών, και συνεπώς η στήριξή τους με όλα τα διαθέσιμα από την εκπαίδευσή του μέσα. Όταν κάποιος αντιληφθεί την συνάρτηση των επιστημονικών του φιλοδοξιών με το στραπάτσο που πρέπει να περάσει το ακαδημαϊκό "εγώ" (ή το "συμβολικό κεφάλαιό") του στις σημερινές συνθήκες, ανησυχεί για τον δρόμο που επέλεξε μόνο σε περιπτώσεις που τύχει να ακούσει "μπράβο" και να τύχει τιμών από τη λάθος τάξη.

3 σχόλια:

  1. Aντώνη καλησπέρα.Γράφω μια εργασία για την επιστημονική έρευνα.Θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω κάποια κομμάτια από τη δημοσίευση?(εννοείται πως θα υπάρχουν οι ανάλογες παραπομπές και η αναφορά στη βιβλιογραφία)

    fedor

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ποιά είναι η γνώμη σου για το βιβλίο του οποίου εμφανίζεις το εξώφυλλο στην αρχή του άρθρου;; δεν το έχω υπ όψι μου κι ηθελα να ξέρω αν αξίζει τον κόπο πριν το παραγγείλω ή αν πρόκειται για κάποιο αντικομμουνιστικό και ψυχροπολεμικό παραλήρηρμα... Ευχαριστώ

    ΑπάντησηΔιαγραφή