Παρασκευή, 6 Ιουνίου 2014

Fredric Jameson-Για την ανεργία σήμερα (Από το "Αναπαριστώντας το Κεφάλαιο")

Fredric Jameson 
Αναπαριστώντας το Κεφάλαιο
Λονδίνο, Verso, 2011
Μτφρ.: Radical Desire/Lenin Reloaded

Κεφάλαιο 7: Πολιτικά συμπεράσματα

[....] Για το ίδιο το Κεφάλαιο, θα πρέπει να πούμε ότι συνίσταται στην αναπαράσταση μιας παράξενης μηχανής της οποίας η εξέλιξη συμπίπτει (με διαλεκτικό τρόπο) με την αχρήστευσή της, η επέκτασή της με την δυσλειτουργία της, η ανάπτυξή της με την κατάρρευσή της. Το μυστικό της μοναδικής αυτής ιστορικής δυναμικής μπορεί να βρεθεί στην περίφημη "πτωτική τάση του κέρδους", η οποία σήμερα, στην εποχή της πλήρους παγκοσμιοποίησης, μπορεί επίσης να κατανοηθεί με όρους παγκόσμιας αγοράς, καθώς και των απώτατων ορίων τα οποία αυτή σηματοδοτεί για την απαραίτητη επέκταση μέσω της οποίας ο καπιταλισμός επιλύει τις κρίσεις του. Αλλά η επίδειξη αυτή πλαισιώνεται με όρους συστήματος και όχι ανθρώπινης δυνατότητας για δράση, και θα έμοιαζε να είναι καλύτερα προσαρμοσμένη για την ενθάρρυνση ψευδαισθήσεων του αναπόφευκτου από ό,τι για την ενεργοποίηση προγραμμάτων δράσης. 


[...]

Αυτή είναι η κατάσταση στην οποία μοιάζει χρήσιμο να προσφέρουμε μια ανάγνωση του Κεφαλαίου η οποία να επιμένει στην αδήριτη ανάδειξη της συστημικής φύσης του ίδιου του καπιταλισμού--δηλαδή, η οποία να επανεγκαθιστά τα πλεονεκτήματα μιας ολοκληρωσιακής [totalizing] ανάλυσης αυτού του συστήματος (χρησιμοποιώ τις έννοιες ολότητα και σύστημα εδώ ως ταυτόσημες). Μας έχουν βέβαια ενθαρρύνει έντονα να σκεφτόμαστε με όρους ανοιχτών και κλειστών συστημάτων, τα οποία κατόπιν αξιολογούνται ως καλά και κακά συστήματα: έτσι, ο καπιταλισμός είναι ένα ανοιχτό και άρα καλό σύστημα, αυτό της αγοράς· ο κομμουνισμός είναι ένα κλειστό σύστημα, με όλες τις γραφειοκρατικές επιπλοκές που εμπεριέχει αυτή η περίκλειση. Η παράδοξη, και θα μπορούσαμε ακόμα και να πούμε διαλεκτική, καινοτομία της ανάλυσης του Μαρξ είναι ότι στο Κεφάλαιο το "σύστημα" χαρακτηρίζεται ως σύγκλιση αντιθέτων, και ότι είναι ο ανοιχτός χαρακτήρας του συστήματος του κεφαλαίου που αποδεικνύεται τελικά κλειστός. Με άλλα λόγια, αυτό το οποίο είναι ανοιχτό στον καπιταλισμό είναι η δυναμική επέκτασής του (μέσω της συσσώρευσης, της απαλλοτρίωσης, του ιμπεριαλισμού). Αλλά η δυναμική αυτή είναι επίσης κατάρα και αναγκαιότητα:  το σύστημα δεν μπορεί να μην επεκτείνεται. Αν μείνει σταθερό, λιμνάζει και πεθαίνει. Πρέπει να συνεχίσει να απορροφά οτιδήποτε βρίσκει στον διάβα του, να ενσωματώνει όλα όσα ήταν ως τα τώρα εκτός του. Έτσι, μέσω ενός χιαστού σχήματος το οποίο έχει καταστεί διαλεκτικό, όλα τα κακά που χαρακτηρίζουν το κλειστό έχουν μετατεθεί στο ανοιχτό, ενώ το αντίθετο δεν είναι απαραίτητα εξίσου αληθές. Ο καπιταλισμός λοιπόν είναι αυτό το οποίο ορισμένες φορές αποκαλείται διαβολική μηχανή, ένα αεικίνητο [perpetuum mobile] ή ένα αφύσικο θαύμα, του οποίου τα πλεονεκτήματα αποκαλύπτονται ως ό,τι πιο αφόρητο πάνω του.

[...]

Το μάθημα ότι ο καπιταλισμός είναι ένα ολικό σύστημα, όμως, έχει ως στόχο να δείξει ότι ο καπιταλισμός δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί, και ότι οι επισκευές του, που έχουν ως αρχικό στόχο να παρατείνουν την ύπαρξή του, καταλήγουν αναγκαστικά να τον ενδυναμώνουν και να τον επεκτείνουν. Αυτό λοιπόν είναι ένα επιχείρημα ενάντια σε ό,τι ονομαζόταν παλαιότερα σοσιαλδημοκρατία, και το οποίο σήμερα περισσότερο παρά ποτέ στο παρελθόν, καταφάσκει στην δυνατότητα της μεταρρύθμισης του καπιταλισμού. Ή μάλλον, με ένα είδους αρνητικής επίδειξης, συμμορφώνεται με την πεποίθηση ότι κανένα άλλο σύστημα δεν είναι εφικτό και ότι συνεπώς το μόνο που απομένει είναι η επιμέρους απάλυνση των αδικιών και ανισοτήτων του.

Η δύναμη όμως και το δημιουργικό κλέος του Κεφαλαίου βρίσκονται ακριβώς στο γεγονός πως δείχνει ότι οι "αδικίες και ανισότητες" είναι δομικά ταυτόσημες με το συνολικό σύστημα ως τέτοιο, και ότι δεν μπορούν ποτέ να μεταρρυθμιστούν. Σε ένα σύστημα στο οποίο το οικονομικό και το πολιτικό έχουν συγχωνευθεί, τακτικές όπως της κυβερνητικής ρύθμισης είναι απλώς λεκτικές κατασκευές και ιδεολογική ρητορική, εφόσον η λειτουργία και ο σκοπός τους είναι εξ ορισμού να βοηθήσουν το σύστημα να λειτουργήσει καλύτερα. Το επιχείρημα υπέρ της ρύθμισης [της αγοράς] είναι επιχείρημα για την πιο επαρκή διαχείριση του ίδιου του οικονομικού συστήματος, ώστε να αποφευχθεί ή να καθυστερήσει περισσότερο η κατάρρευσή του. Όπως έλεγε παλαιότερα ο Stanley Aronowitz, το καθήκον της σοσιαλδημοκρατίας, σε αντίθεση με τα διάφορα φραξιονιστικά κόμματα, είναι να λάβει υπόψη της τα πραγματικά συμφέροντα του καπιταλισμού και να συντηρήσει την γενική του λειτουργία.

[...] Σκιαγράφησα, πράγματι, μια ανάγνωση του Κεφαλαίου που οργανώνεται γύρω από αυτό που ο Μαρξ καλεί "απόλυτο γενικό νόμο" της ενότητας της καπιταλιστικής παραγωγής και της ανεργίας. Η επέκταση του καπιταλισμού στην νέα του φάση της παγκοσμιοποίησης επιτείνει σε σημαντικό βαθμό αυτή τη διαδικασία και καθιστά το Κεφάλαιο, αν διαβαστεί μ' αυτόν τον τρόπο, τόσο αναπόδραστο όσο και γεμάτο από καινούργια και πρωτότυπα διδάγματα τα οποία δεν ήταν εμφανή στις καταστάσεις παλιότερων κρίσεων. Γιατί έχουμε συνηθίσει στους γνωστούς ρυθμούς της ανάπτυξης και της ύφεσης, δηλαδή μιας επανάληψης από την οποία το σύστημα πάντοτε συνέρχεται μ' έναν καινούργιο τρόπο, πιο δυνατό και πιο απρόβλεπτα ευκατάστατο από ποτέ. Αλλά η προσέγγιση της παγκόσμιας αγοράς (της οποίας είναι βέβαιο πως η παγκοσμιοποίηση είναι τουλάχιστον η προεικόνιση), όσο και η απουσία ενός νέου παγκόσμιου πολέμου ο οποίος θα μπορούσε να καταστρέψει τη συσσώρευση κεφαλαίου και τις υποδομές και αποθήκες του και να καταστήσει εφικτή μια νέα ανοικοδόμηση--αυτά τα πράγματα, όπως και η μεταμόρφωση του καπιταλισμού σε χρηματοπιστωτικό σύστημα, σημαίνουν ότι βρισκόμαστε σε μια ιστορικά διαφορετική εποχή από αυτήν που ίσχυε το 1919 ή το 1945:
Θα μπορούσαμε να αρχίσουμε ενθυμούμενοι ότι τα θαυματουργά χρόνια της προηγούμενης χρυσής εποχής (περίπου απ' το 1950 ως το 1973) εξαρτιόταν όχι μόνο από ένα παγκόσμιο πόλεμο και από μια τεράστια αύξηση των κρατικών δαπανών, αλλά επίσης από μια ιστορικά χωρίς προηγούμενο μετάβαση πληθυσμού από την γεωργία στη βιομηχανία. Οι αγροτικοί πληθυσμοί αποδείχτηκαν ισχυρό όπλο στην αναζήτηση του "εκσυγχρονισμού", εφόσον παρείχαν μια πηγή φθηνής εργασίας για ένα νέο κύμα εκβιομηχάνισης. Το 1950, 23% της γερμανικής εργατικής δύναμης απασχολούνταν στη γεωργία, στη Γαλλία το 31%, στην Ιταλία το 44% και στην Ιαπωνία το 49%. Ως το 2000, όλες αυτές οι χώρες είχαν αγροτικούς πληθυσμούς κάτω απ' το 5%. Στον 19ο και στον πρώιμο 20ο αιώνα, το κεφάλαιο αντιμετώπισε τη μαζική ανεργία, όταν αυτή εμφανίστηκε, αποβάλλοντας τους προλετάριους των πόλεων πίσω στη γη, καθώς και εξάγοντάς τους στις αποικίες. Εξαλείφοντας τους χωρικούς στον παραδοσιακό πυρήνα την ίδια στιγμή που αντιμετώπιζε τα όρια της αποικιακής επέκτασης, το κεφάλαιο εξάλειψε επίσης τους δικούς του παραδοσιακούς μηχανισμούς ανάρρωσης. (Aaron Benanav, "Misery and Debt: On the Logic and History of Suprlus Populations and Surplus Capital", σ. 21).
Οι ιστορικές αυτές υπενθυμήσεις εξηγούν γιατί το φαινόμενο της ανεργίας είναι σήμερα διαφορετικό, και πολύ πιο απειλητικό ως σύμπτωμα συστημικής κρίσης από ότι ήταν σε προηγούμενες υφέσεις. Εξηγούν επίσης τον τρόπο με τον οποίο, σε κάθε σύγχρονη ανάγνωση, η δομική ανεργία της μαρξικής έννοιας του "εφεδρικού στρατού του καπιταλισμού", η οποία ήταν παλαιότερα δευτερεύον χαρακτηριστικό του συστήματος, φτάνει σήμερα στην πρώτη γραμμή της ανάλυσής του.

Συχνά, η ανεργία συλλαμβάνεται ως η ιδεολογική άλλη πλευρά ενός πολιτικού προγράμματος που βασίζεται στο κάλεσμα στην "πλήρη απασχόληση" Και, αν και θεωρώ πως αυτό το σύνθημα μπορεί να είναι καλό και ενθαρρυντικό για μας στην παρούσα συγκυρία --ιδιαίτερα με δεδομένο ότι είναι ανέφικτο εντός του καπιταλιστικού συστήματος και συνεπώς φτιαγμένο για να δραματοποιεί όλα όσα είναι δυσλειτουργικά στη δομή του-- νομίζω ωστόσο ότι δεν είναι απαραίτητο να επικαλούμαστε αυτή την πολιτική και ιδεολογική στρατηγική όταν επιμένουμε ότι η ανεργία έχει μια ουσιώδη δομική κεντρικότητα στο ίδιο το κείμενο του Κεφαλαίου. Στο Κεφάλαιο, ο Μαρξ δεν καλεί σε διόρθωση αυτής της φριχτής κατάστασης μέσω μιας πολιτικής πλήρους απασχόλησης. Δείχνει μάλλον πως η ανεργία είναι δομικά αξεχώριστη από τη δυναμική της συσσώρευσης και της επέκτασης η οποία συνιστά την ίδια τη φύση του καπιταλισμού ως τέτοιου.

Νομίζω όμως ότι η κεντρική θέση της ανεργίας για την ανάγνωση του Κεφαλαίου που προτείνουμε εδώ έχει πολιτική σημασία και είναι ιστορικά συναφής και με έναν άλλο τρόπο, ο οποίος αφορά την παγκοσμιοποίηση ως τέτοια. Δείχνει ότι αυτοί οι τεράστιοι πληθυσμοί σε όλο τον κόσμο που έχουν, τρόπον τινά, "εκπέσει της ιστορίας", που έχουν συνηδειτά αποκλειστεί από τα εκσυγχρονιστικά εγχειρήματα του καπιταλισμού του πρώτου κόσμου, και που έχουν εγκαταλειφθεί ως απέλπιδες και θνησιγενείς περιπτώσεις, τα υποκείμενα των λεγόμενων "αποτυχημένων κρατών" (μια νέα και εξυπηρετική του ιδεολογικού συμφέροντος ψευδο-έννοια) ή της οικολογικής καταστροφής, ή των παλιομοδίτικων απομειναριών υποτιθέμενα προαιώνιων, αρχαϊκών "εθνοτικών παθών", τα θύματα του λιμού, με ανθρώπινα ή φυσικά αίτια --όλοι αυτοί οι πληθυσμοί που στην καλύτερη περίπτωση περιορίζονται σε διαφόρων ειδών στρατόπεδα, και που τυγχάνουν της μέριμνας διαφόρων ΜΚΟ και άλλων πηγών διεθνούς φιλανθρωπίας-- αυτοί λοιπόν οι πληθυσμοί, τα οχήματα ενός νέου είδους παγκόσμιας και ιστορικής εξαθλίωσης, μοιάζουν πολύ διαφορετικοί όταν εμφανίζονται με τους όρους της κατηγορίας της ανεργίας.

[...]

Δεν είναι εδώ ο χώρος να μιλήσουμε για αυτό το ζήτημα περισσότερο, αλλά μπορούμε να επανατοποθετήσουμε το πείραμα σκέψης που πρότεινα στο τέλος του Σθένη της διαλεκτικής [Valences of the Dialectic], δηλαδή την παραγωγική δυνατότητα μιας αλλαγής στη θεωρία και στην πρακτική που να συνοδεύει την εκ νέου θεώρηση όλων αυτών των χαμένων πληθυσμών του κόσμου με όρους εκμετάλλευσης και όχι κυριαρχίας. Γιατί φαίνεται αναντίρρητο ότι σχεδόν όλες οι περιγραφές της κατάστασης αυτών των πληθυσμών --και η επιμονή τους στον τρόμο της κατάστασης αυτής είναι όντως καλοδεχούμενες-- έχουν στο τέλος την τάση, μέσα από την ίδια την δύναμη των εννοιών αυτών, να καταλήγουν σε θεωρήσεις της κυριαρχίας (ιδίως, εφόσον δεν έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε την ανεργία με όρους εκμετάλλευσης), ακόμα και εκεί όπου η ανάλυση έχει ξεκινήσει ως οικονομική ανάλυση και θέτει τον ιμπεριαλισμό τον ίδιο ως αίτιο στην θέση άλλων αιτιών. Ο "ιμπεριαλισμός" είναι πράγματι ένας χρήσιμος εννοιακός χώρος μέσα στον οποίο μπορούμε να αναδείξουμε τους τρόπους με τους οποίους μια οικονομική κατηγορία [η εκμετάλλευση] μπορεί πολύ εύκολα να μεταλλαχτεί σε μια έννοια εξουσίας ή κυριαρχίας (και είναι ξεκάθαρο ότι η ίδια η λέξη "εκμετάλλευση" δεν έχει ανοσία σε τέτοιου είδους νοητικά ολισθήματα).

Για τον λόγο αυτό, η μαρξική ανάλυση της παγκοσμιοποίησης, στην οποία μας δίνει το δικαίωμα ή ίδια η δυναμική του Κεφαλαίου όπως ιχνογραφήθηκε εδώ, μας επιτρέπει μια καλοδεχούμενη ανακωδικοποίηση των πολλαπλών καταστάσεων εξαθλίωσης και εξαναγκασμένης έλλειψης απασχόλησης, των πληθυσμών που έχουν πέσει αβοήθητα θύματα πολεμάρχων αλλά και φιλανθρωπικών οργανισμών, της γυμνής ζωής με όλες τις έννοιες με τις οποίες μπορεί να ερμηνευθεί η απλή βιολογική χρονικότητα υπάρξεων χωρίς δραστηριότητα και χωρίς παραγωγή. Το να τα σκεφτούμε όλα αυτά με όρους ενός είδους παγκόσμιας ανεργίας αντί με όρους αυτού ή εκείνου του τραγικού πάθους είναι, νομίζω, ένας τρόπος του να ξανα-αφιερωθούμε στην εφεύρεση ενός νέου είδους μετασχηματιστικής πολιτικής, σε παγκόσμια κλίμακα.

5 σχόλια:

  1. "...έτσι, ο καπιταλισμός είναι ένα ανοιχτό και άρα καλό σύστημα, αυτό της αγοράς· ο καπιταλισμός είναι ένα κλειστό σύστημα, με όλες τις γραφειοκρατικές επιπλοκές που εμπεριέχει αυτή η περίκλειση."

    μάλλον το 2ο είναι σοσιαλισμός

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Μεταφραστικά:

    (1) Of Capital itself, we must say that it consists in the representation of a
    peculiar {ιδιόμορφης, αλλιώς θα μπορούσε να επιλέξει από τα «odd, strange,
    queer»
    } machine whose evolution is (dialectically) at one with its
    breakdown, its expansion at one with its malfunction, its growth with its
    collapse. The secret of this unique {χαρακτηριστικής ή ιδιάζουσας}
    historical dynamic is to be found in the famous "falling rate of profit," which
    can today, in full globalization, also be understood in terms of the world
    market and the ultimate limits [it]-->{falling rate of profit}
    spells for that  necessary expansion {-->world-market} (by way of which
    capitalism has always "solved" its crises).

    Επομένως «καθώς και των απώτατων ορίων τα οποία η τάση αυτή σηματοδοτεί
    για την απαραίτητη επέκταση μέσω της οποίας ο καπιταλισμός επιλύει τις κρίσεις
    του (ερμηνευτικό επιχείρημα είναι η αντιδιαστολή τού «it» με το «that»). Υποθέτω
    ότι με το «αυτή» εννοείς τήν «τάση», αλλά καλό θα ήταν να το προσδιορίσεις.

    (2) This is the situation in which it has seemed useful to offer a reading of
    Capital that insists on its implacable demonstration of the systemic nature of
    capitalism itself—which is to say, which reinstates [αποκαθιστά {τη σημασία}
    τα {των}
    ] the advantages of a totalizing analysis of this system (using
    totality and system here interchangeably).

    (3) in a kind of negative demonstration, [αρνητική απόδειξη: αυτό που μάλλον
    εννοεί στα ελληνικά λέγεται «απαγωγή εις άτοπον», όχι «αρνητική απόδειξη»
    (ανυπαρξίας)
    ]

    (4) But it is precisely the power and the constructional achievement
    [κατασκευαστικό, «δομικό» άθλο] of Capital

    (5) This is not the place to argue all this further, but only to resituate
    [να τοποθετήσουμε σε διαφορετικό/νέο πλαίσιο] the thought experiment
    proposed at the end of Valences of the Dialectic namely the productive
    possibility {παραγωγική από πλευράς θεωρίας, τ.έ. γόνιμη δυνατότητα ή
    τραβηγμένο ελκυστική δυνατότητα fruitful
    } of a change

    Γνώμη μου είναι ότι σ'αυτό το τελευταίο κεφάλαιο έχουμε να κάνουμε με
    εννεοιλογικό κυκεώνα. Θα επανέρθω, και μάλλον θα πιαστούμε στα χέρια. Αλλά δεν
    πειράζει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Και ένα ακόμα: domination (εδώ) =subjection (being under the dominion of), επομένως, υποταγή, υποδούλωση, υποτέλεια.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. advanced το κείμενο, αλλά παρέχει ΤΗΝ απάντηση για αυτό:
    http://tinyurl.com/ktsd3j2
    έτσι ώστε κανένας "διεθνής οργανισμός" (δήθεν) "για την καταπολέμηση της φτώχειας" να μην αρκεί ούτε στο ελάχιστο μέσα στο full του μονοπωλιακού καπιταλισμού για τα στοιχειώδη τόσων ανθρώπων...

    Γιώργος-Σ.
    (Γιώργος Παύλα Σίγμα Κεφαλαίο Τελεία)

    ΑπάντησηΔιαγραφή