Κυριακή, 8 Ιουνίου 2014

Θεμελιώδεις συνέπειες της ιστορικότητας της έννοιας της τάξης

- Ένα από τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής είναι η συμβασιακή μορφή της σχέσης μεταξύ εργοδότη και εργαζόμενου. Ο εργαζόμενος ενθαρρύνεται να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του όχι ως εκ γενετής υπόδουλο στο αφεντικό του, όχι ως κάποιον δεμένο σ' αυτό με δεσμά αιώνιας υποταγής και εξάρτησης, αλλά ως "υποκείμενο δικαίου" το οποίο έχει ίσα πολιτικά δικαιώματα με το αφεντικό του και το οποίο μπορεί, εφόσον καταπιέζεται ή αδικείται, να διακόψει ελεύθερα τη σύμβαση εργασίας με το αφεντικό του και να αναζητήσει καλύτερη τύχη αλλού.

- Η συνέπεια αυτού του θεμελιώδους χαρακτηριστικού είναι ότι η θέση στις σχέσεις παραγωγής του σύγχρονου εργάτη παρουσιάζει τον εαυτό της ως κάτι διακριτό, κάτι ξεχωριστό από την φύση του και το πεπρωμένο του ως ανθρώπου. 


- Από τη στιγμή όμως που συμβαίνει αυτό, η ταξική θέση πραγμοποιείται, εμφανίζεται για πρώτη φορά ως κάτι έξω από αυτόν που αφορά, ως κάτι "τεχνητό" (βασισμένο σε μια σύμβαση), προσωρινό, μεταβλητό και εν πάσει περιπτώσει όχι ισοδύναμο με την ουσία του ως ανθρώπου. Ή αλλιώς, η έννοια "τάξη" δεν μπορεί να εμφανιστεί ως θεωρητικό ζητούμενο πριν σταματήσει να θεωρείται ζήτημα "ουσίας" του ανθρώπου η κοινωνική του θέση στις σχέσεις παραγωγής. Η "ουσιοκρατία της τάξης" είναι σχήμα οξύμωρο.

- Αυτή η καινοφανής αντίληψη --μια αντίληψη βασισμένη στην νομικά θεσμισμένη και καθαγιασμένη ιδέα της εσωτερικής "ελευθερίας" από την αντικειμενική θέση στις σχέσεις παραγωγής-- είναι σε έναν βασικό βαθμό ψευδαίσθηση και παράγει (ιστορικά, αλλά και σήμερα) ψευδαισθήσεις. Αλλά την ίδια στιγμή, και οσοδήποτε αντιφατικά, καθιστά εφικτή για πρώτη φορά στην ιστορία την παρατήρηση των συνθηκών που διέπουν αυτή τη θέση παραγωγής, ωσάν έξωθεν· την εξέτασή αυτής και των μυστικών της από το ίδιο υποκείμενο το οποίο αφορούν. Η αντίληψη της κοινωνικής τάξης ως φαινομένου (διαδικασία που, στο πέρασμα προς τη βιομηχανική εποχή, ενισχύεται από την εξάλειψη των πολλαπλών διαφοροποιητικών παραγόντων που απέτρεπαν την ανάδυση του φαινομένου με όρους μαζικής αντιπαράθεσης μεταξύ των συμφερόντων δύο πόλων) δεν μπορεί να αποσπαστεί από τις ιστορικές συνθήκες "αποφυσικοποίησής της", δηλαδή από τον μαρασμό των πλαισίων νομιμοποίησης του προσδιορισμού της κοινωνικής θέσης με όρους αίματος, κληρονομικότητας, πεπρωμένου, φυλής, τόπου καταγωγής, προσωπικών ικανοτήτων και σωματικής διάπλασης, μαθητείας και ανήκειν σε μια κλειστή ομάδα μυημένων, κλπ.

- Δεν μπορεί λοιπόν να αποσπαστεί η ιστορική ανάδυση της λέξης και της έννοιας "τάξη" από τις μεταλλάξεις εκείνες που αποφυσικοποίησαν κι έτσι πραγμοποίησαν την θέση των ανθρώπων στις σχέσεις παραγωγής. Και είναι από τη σκοπιά αυτής της αποφυσικοποίησης, που με την ωρίμανση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής --και στον άλλο πόλο, της επαναστατικής θεωρίας-- γίνεται εφικτή η σύλληψη της ιστορίας --όλης της ιστορίας-- με όρους πάλης των τάξεων. Η σύλληψη αυτή δεν είναι ούτε "φυσική", ούτε "αυθαίρετη", ούτε "αντικειμενικά ορθή", ούτε "πλανημένη". Είναι προϊόν, ως αντίληψη της κοινωνικής εξέλιξης, της ίδιας αυτής κοινωνικής εξέλιξης προς τον πιο αναπτυγμένο και σύνθετο των τρόπων παραγωγής, τον καπιταλισμό. 

- Υπ' αυτή την έννοια επίσης ο καπιταλισμός δημιουργεί, στην δική του όλο και πιο εκρηκτικά αντιφατική εξέλιξη, τα όπλα με τα οποία μπορεί να ανατραπεί. Δεν δημιουργεί απλά το προλεταριάτο, αλλά την ίδια τη θεωρία της ταξικής πάλης, η οποία έχει ως προπαιτούμενο την νεωτερική σύλληψη της τάξης ως κάτι άλλο από φυσικό γεγονός, και την βασίζει στην κατανόηση των ίδιων των σχέσεων παραγωγής.

- Πριν ολοκληρωθεί η διαδικασία σύλληψης της εξάρτησης της τάξης από τις σχέσεις παραγωγής, αλλά μετά την πρώτη της ανάδυση ως κατηγορίας στην συνείδηση (χονδρικά, στον 17ο και 18ο αιώνα, στην εποχή της ανάδυσης της πρώιμης και κλασικής Πολιτικής Οικονομίας), η κοινωνική τάξη εμφανίζεται στην ριζοσπαστική και χειραφετητική σκέψη ως παραλογισμός και διαστροφή της φυσικής κατάστασης: αυτό το οποίο καταγγέλεται είναι ότι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι και εξίσου γυμνοί από ιδιοκτησία και ότι κάθε τι που παρεμποδίζει αυτή τη φυσική ισότητα είναι αφύσικο και τερατώδες, μια "παρέκκλιση" από μια υποτιθέμενη φυσική τάξη πραγμάτων. Πιο πέρα δεν μπορεί να φτάσει η ριζοσπαστική σκέψη πριν καταφέρει να συλλάβει τη σχέση ανάμεσα στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και τους λογικούς και ενδελεχείς (και όχι εξωγενείς και αυθαίρετους) νόμους της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης. Για αυτό, το ευγενέστερό της προϊόν (και το εννοούμε αυτό) είναι η Ουτοπία.

- Η ταυτόχρονη σύλληψη της αυθαιρεσίας (της μη "φυσικότητας") της εκμετάλλευσης και της βαθιάς εδραίωσής της σε αντικειμενικές σχέσεις, που δεν μπορεί να τις αλλάξει η παθιασμένη διαμαρτυρία ενάντια στην αδικία, ούτε η τυφλή εναντίωση στην τεχνική πρόοδο, αλλά μονάχα η βαθιά κατανόηση της αντιφατικής ενότητας του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής και το αποφασιστικό χτύπημα που βασίζεται στην εκμετάλλευση των ανταγωνιστικών του αντιφάσεων, αυτή η διαλεκτική σύλληψη είναι αποκλειστικό προνόμιο του επαναστατικού μαρξισμού.

11 σχόλια:

  1. "Πιο πέρα δεν μπορεί να φτάσει η ριζοσπαστική σκέψη πριν καταφέρει να συλλάβει τη σχέση ανάμεσα στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και τους λογικούς και ενδελεχείς (και όχι εξωγενείς και αυθαίρετους) νόμους της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης. Για αυτό, το ευγενέστερό της προϊόν (και το εννοούμε αυτό) είναι η Ουτοπία"

    Περίπου αυτό που έγραψα πριν. Απλά νομίζω ότι η Ουτοπία δεν απαιτεί την ανάδυση της πολιτικής οικονομίας. Η ουτοπία είναι τάση προγενέστερη.Τάση που είναι συνυφασμένη με την ανάδυση των ταξικών κοινωνιών εν γένει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "η Ουτοπία δεν απαιτεί την ανάδυση της πολιτικής οικονομίας.¨

      Όχι, δεν την απαιτεί. Ωστόσο, δεν αναφέρομαι στον Τόμας Μουρ (1516), ούτε στον Καμπανέλλα, ούτε στον Μπέικον, ούτε στον Αντρέ.

      The Fable of the Bees του Mandeville, βιβλίο με τόσο αναμφισβήτητη σχέση με την ανάδυση της Πολιτικής Οικονομίας ώστε να αποτελεί σημείο αναφοράς του Μαρξ, είναι το 1714. Προηγείται δηλαδή ιστορικά των έργων του Καμπέ, του Κομτ, του Φουριέ και του Όουεν, όπως προηγείται και ο Πλούτος των Εθνών του Σμιθ.

      Διαγραφή
    2. Ξέχασα το βασικότερο: Ο Ρουσώ του "ο άνθρωπος γενιέται παντού ελεύθερος και παντού είναι αλυσοδεμένος", οι διακηρύξεις της γαλλικής επανάστασης, έπονται του Μαντεβίλ, του οποίου βασικός στόχος είναι να δείξει ότι χωρίς αδικία και εκμετάλλευση θα κατέρρεε η οικονομία.

      Ο "νόμος της ανισόμετρης ανάπτυξης" μας δίνει θερμόαιμη επαναστατική πολιτική θεωρία στη Γαλλία, που αγνοεί τους νόμους της οικονομίας και κρύο ντους πολιτικής οικονομίας στην Αγγλία, που οδηγεί στην αποδοχή της πολιτικής εξουσίας της αστικής τάξης. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ο Μαρξ θεώρησε απόλυτα απαραίτητο να τα συγκεράσει, ώστε να χρησιμοποιήσει την κριτική στην πολιτική οικονομία ως όπλο για την πολιτική ανατροπή της αστικής εξουσίας.

      Διαγραφή
    3. Έλα, Αντώνη, άκυρο. Ήμουν πολύ κουρασμένος χθες. Αυτό που γράφεις δεν έχει σχέση με αυτό που είπα.
      Ούτως ή άλλως ήθελα να γράψω ότι η ουτοπία δεν απαιτεί την ανάδυση του καπιταλισμού και της εργατικής τάξης.

      Διαγραφή
    4. Για το ερώτημά σου για την φεουδαλική κοινωνία στο άλλο θρεντ, νομίζω μια εξαιρετικά χρήσιμη αρχή είναι το εδάφιο από το "Εβραϊκό ζήτημα" που μόλις ανέβασα, και που απαντά σε αρκετά από όσα μου τέθηκαν εχθές.

      Διαγραφή
  2. Καταλαβαίνω πολύ καλύτερα πάντως όσο το σκέφτομαι.
    "- Υπ' αυτή την έννοια επίσης ο καπιταλισμός δημιουργεί, στην δική του ανάπτυξη, τα όπλα με τα οποία μπορεί να ανατραπεί. Δεν δημιουργεί απλά το προλεταριάτο, αλλά την ίδια τη θεωρία της ταξικής πάλης, η οποία έχει ως προπαιτούμενο την νεωτερική σύλληψη της τάξης ως κάτι άλλο από φυσικό γεγονός, και την βασίζει στην κατανόηση των ίδιων των σχέσεων παραγωγής."
    Ναι, ναι, ναι. Καταλαβαίνω το ζητούμενο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Νομίζω είχες γράψει πιο παλιά κείμενο για την ''ουσιοκρατία της τάξης'' αλλα δεν το βρίσκω. Ποιο ήταν;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Είχα κάνει μια σύντομη και όχι θεωρητικά αλλά πρακτικά προσανατολισμένη αναφορά στο "Η κόκκινη γραμμή", που αναδημοσίευσα λόγω επικαιρότητας πρόσφατα:

      "Ας μιλήσουμε για κάτι άλλο σου λέει, αυτά τα περί τάξεων και ταξικής πάλης και καπιταλιστικής πολιτικής οικονομίας είναι πολύ απλουστευτικά.

      Όχι, δεν είναι. Είναι δύσκολα και καίνε. Πάντα ήταν δύσκολα και καίγανε. Και για αυτό τα πιάνουν λίγοι και ακόμα λιγότεροι αντέχουν να τα κρατάνε στα χέρια τους. Για αυτό ας πούμε, όταν διαβάζεις ότι "η ουσιοκρατία του έθνους" είναι απλώς η άλλη πλευρά της "ουσιοκρατίας της τάξης", πρέπει να γελάς, έστω λιγάκι πικρά. Γιατί ξέρεις πολύ καλά ότι κανένας δεν κυνηγήθηκε και δεν φυλακίστηκε και δεν εκτελέστηκε στη χώρα του επειδή διακήρυττε την ανωτερότητά της ως "ουσίας". Και ξέρεις εξίσου καλά ότι κανένας δεν πέρασε ζωή χαρισάμενη στη χώρα του όταν αποφάσισε να πει "υπάρχουν δύο τάξεις, κι εγώ είμαι με την από κάτω ανοιχτά και θα παλέψω για αυτή, ουσιοκρατία ή όχι." Κανένας. Δεν ήταν ποτέ δημοφιλής "ουσιοκρατία" αυτή."
      http://leninreloaded.blogspot.com/2014/06/blog-post_1907.html

      Διαγραφή
    2. Άμεσα όμως συναφές με την πολεμική ενάντια στην ιδέα ότι υφίσταται "ουσιοκρατία της τάξης", ή αλλιώς ότι η τάξη είναι "μεταφυσική εμμονή" των κομμουνιστών, είναι και αυτό:

      Εδώ είναι αναγκαία μια παρένθεση για την πολύ λίγο κατανοητή διαφορά ανάμεσα στην κατηγορία της κοινωνικής τάξης και σε όλες τις υπόλοιπες κατηγορίες "ταυτότητας" που την εκτόπισαν από την κοινωνική συνείδηση, κυρίως μετά τα τέλη της δεκαετίας του 1960, οδηγώντας τις ίδιες τις μάζες των εκμεταλλευμένων σε μια βαθιά ιδεολογική και νοητική οπισθοχώρηση, στον παρτικουλαρισμό της προνεωτερικής εποχής:

      - το φύλο είναι σε έναν ανεξάλειπτο βαθμό βιολογικό ζήτημα· δεν μπορεί ποτέ να αποσπαστεί πλήρως από τη σφαίρα του βιολογικού, τη σφαίρα της κληρονομικότητας, κλπ.

      - η φυλή είναι επίσης σε έναν βαθμό καθορισμένη από βιολογικούς παράγοντες, χωρίς βέβαια την παραμικρή αξιολογική σημασία: το χρώμα της επιδερμίδας ή το σχήμα των ματιών καθορίζονται γονιδιακά.

      - η σεξουαλικότητα δεν αποτελεί ατομική επιλογή αλλά έμφυτη προδιάθεση του ατόμου, αγνώστων ακόμα αιτιών, και δεν μπορεί ούτε αυτή να θεωρηθεί απλώς και αυθαιρέτως "κατασκευάσιμη."

      - η εθνικότητα, αν και αποτελεί απόλυτα αυθαίρετο γεγονός (μιας και κανείς δεν επιλέγει σε ποια χώρα θα γεννηθεί), αυτοκαθορίζεται με όρους βιολογικής συνέχειας με τους "προγόνους", ακόμα και με όρους βιολογικού "πεπρωμένου". Είναι ανεξάλειπτη σ' αυτήν ιδεολογικά (αν και όχι πραγματικά) μια κάποια ιδέα της βιολογικής συνέχειας, της σημασίας του βιολογικού παράγοντα.

      Η τάξη όμως δεν έχει ίχνος βιολογικότητας ή σχέσης με τη σωματική διάπλαση και ανατομία: δεν είναι απλά στην πραγματικότητα αλλά και στην συνείδηση, τουλάχιστον στον εικοστό αιώνα, ένα γεγονός που αφορά τις οικονομικές σχέσεις και όχι τα γονίδια ή τις "φυσικές" έξεις του σώματος. Η τάξη ξεκάθαρα δεν βρίσκεται ούτε στο dna, ούτε στους προγόνους, ούτε στα ανατομικά χαρακτηριστικά, ούτε είναι κάποιο ανεξάλειπτο πεπρωμένο, ούτε αποτελεί μια φυσική προδιάθεση του σώματος: αποτελεί κοινωνική σύμβαση, με τερατώδεις ατομικές συνέπειες μεν, αλλά όντας ταυτόχρονα ολικά βασισμένη σε έναν τρόπο παραγωγής και στις θέσεις που αυτός επιτρέπει μέσα στις σχέσεις παραγωγής που κάνει εφικτές. Είναι μια καθαρά νεωτερική έννοια, μια έννοια αδιανόητη εκτός των συνθηκών "αποφυσικοποίησης" και "απομάγευσης" της νεωτερικής εποχής.
      http://leninreloaded.blogspot.com/2014/04/blog-post_7988.html

      Διαγραφή
    3. Κι εδώ βέβαια φαίνεται ότι δεν είπα χθες τίποτε καινούργιο από όσα είχα ήδη πει τον Απρίλη:

      Η τάξη ξεκάθαρα δεν βρίσκεται ούτε στο dna, ούτε στους προγόνους, ούτε στα ανατομικά χαρακτηριστικά, ούτε είναι κάποιο ανεξάλειπτο πεπρωμένο, ούτε αποτελεί μια φυσική προδιάθεση του σώματος: αποτελεί κοινωνική σύμβαση, με τερατώδεις ατομικές συνέπειες μεν, αλλά όντας ταυτόχρονα ολικά βασισμένη σε έναν τρόπο παραγωγής και στις θέσεις που αυτός επιτρέπει μέσα στις σχέσεις παραγωγής που κάνει εφικτές. Είναι μια καθαρά νεωτερική έννοια, μια έννοια αδιανόητη εκτός των συνθηκών "αποφυσικοποίησης" και "απομάγευσης" της νεωτερικής εποχής.

      Διαγραφή