Τετάρτη, 25 Ιουνίου 2014

"Πραγματικός άνθρωπος" και "αληθινός άνθρωπος": Δυο λόγια ακόμα για ένα απόσπασμα από το "Εβραϊκό ζήτημα"

Παραθέτω εκ νέου το απόσπασμα από το "Εβραϊκό ζήτημα" του Καρλ Μαρξ που συζήτησα, από μια περιορισμένη σκοπιά, στην ανάρτηση "Ο χώρος εργασίας και η πολιτική":
ο άνθρωπος διάγει, κι όχι μόνο στο πεδίο της σκέψης, στη συνείδησή του, αλλά στην πραγματικότητα, διπλή ζωή-- μια ουράνια και μια γήινη. Ζει αφενός μέσα στην πολιτική κοινότητα όπου θεωρείται σαν κοινοτική ύπαρξη, και αφ' ετέρου μέσα στην αστική κοινωνία, όπου ενεργεί σαν ιδιώτης, βλέπει τους συνανθρώπους του σαν μέσα κι ο ίδιος ξεπέφτει σε μέσον και γίνεται άθυρμα αλλότριων δυνάμεων. [...] Η διαφορά μεταξύ του θρησκευτικού ανθρώπου και του πολίτη δεν είναι παρά η διαφορά μεταξύ του εμπόρου και του πολίτη, του μισθωτού και του πολίτη, του γαιοκτήμονα και του πολίτη, δηλ. του ζωντανού [συγκεκριμένου] ατόμου και του [αφηρημένου] πολίτη. Η αντίφαση που υπάρχει μεταξύ θρησκευτικού και πολιτικού ανθρώπου είναι η ίδια μ' αυτήν που υπάρχει μεταξύ αστού και πολίτη, μεταξύ του μέλους της αστικής κοινωνίας και της πολιτικής του λεοντής. [...] η πολιτική χειραφέτηση από μόνη της δεν αποτελεί και την ανθρώπινη απελευθέρωση. Η ατέλεια και η αντίφαση που εμφανίζεται στο γεγονός ότι ζητάτε να χειραφετηθείτε πολιτικά δίχως να απελευθερωθείτε ως άνθρωποι δεν οφείλεται μόνο σε σας αλλά και στη φύση και στην κατηγορία της πολιτικής χειραφέτησης. Όσο παγιδεύεστε μέσα σ' αυτή την κατηγορία δεν ξεφεύγετε από τη γενική πρόληψη.[...] Η πολιτική [σσ. αστική πολιτική] επανάσταση διαλύει την αστική κοινωνία στα συστατικά της μέρη χωρίς να τα επαναστατικοποιεί και να τα υποβάλει σε κριτική. Θεωρεί την αστική κοινωνία, τον κόσμο της ανάγκης, της εργασίας, του ιδιωτικού συμφέροντος και του αστικού δικαίου ως βάση της ύπαρξής της, ως απώτατη προϋπόθεσή της και συνεπώς ως φυσική της βάση. [...] Ο πραγματικός άνθρωπος αναγνωρίζεται μόνο με τη μορφή του εγωιστικού ατόμου και ο αληθινός άνθρωπος μόνο με τη μορφή του αφηρημένου πολίτη.
Θα ασχοληθώ εδώ με την αποκωδικοποίηση, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου, της φράσης με την οποία κλείνει το απόσπασμα. Σ' αυτή τη φράση, ο Μαρξ αντιδιαστέλλει κάτι που ονομάζει "πραγματικό άνθρωπο" με κάτι που ονομάζει "αληθινό άνθρωπο", κι έτσι αντιδιαστάλλει αναπόφευκτα και κάτι που θα ονομαζόταν "πραγματικότητα" με κάτι που θα ονομαζόταν "αλήθεια." Το γεγονός ότι στην καθημερινή γλώσσα οι δύο αυτές λέξεις σπάνια διαχωρίζονται, πόσο μάλλον σε αντιδιαστολή η μία στην άλλη, μας αναγκάζει να σκεφτούμε αρκετά για το τι εννοεί με αυτές ο Μαρξ.

Για να μπορέσουμε όμως να προχωρήσουμε στην ερμηνεία αυτών των εννοιών στο εδάφιο, θα πρέπει απαραίτητα να δούμε σε πρώτο στάδιο το ευρύτερο σύστημα αντιδιαστολών το οποίο κινητοποιείται σ' αυτό. Με τη σειρά εμφάνισής τους, τα δίπολα που εμπλέκονται είναι:

- Συνείδηση και πραγματικότητα
- Ουράνια ζωή και γήινη ζωή του ανθρώπου στην αστική κοινωνία
- Πολιτική κοινότητα και αστική κοινωνία (δηλ. κοινωνία των ιδιωτών) [political society vs. civil society]
- Κοινοτική ύπαρξη και ιδιωτική ύπαρξη
- αφηρημένο [πολίτης] και συγκεκριμένο [άτομο]
- πολίτης και αστός
- πολιτική λεοντή και αστική κοινωνία
- πολιτική χειραφέτηση και ανθρώπινη χειραφέτηση
- αφηρημένος πολίτης και εγωιστικό άτομο.

Αν παρακάμψουμε προς το παρόν την πρώτη αντίθεση, βλέπουμε ότι όλες οι υπόλοιπες είναι άμεσα συνδεόμενες, δηλαδή ότι κάθε πόλος της κάθε μίας συνδέεται ως ουσιαστικά συνώνυμος με έναν πόλο της επόμενης. Έτσι έχουμε:

Ουράνια ζωή
Πολιτική κοινότητα
Κοινοτική ύπαρξη
Αφηρημένο
Πολίτης
Πολιτική λεοντή
Πολιτική χειραφέτηση
Αφηρημένος πολίτης

ή αλλιώς και συνοπτικότερα: πολιτική ύπαρξη-κοινοτικός δεσμός και συνύπαρξη-αφηρημένο-ανύψωση-πολιτική χειραφέτηση.

Και από την άλλη:

Γήινη ζωή
Αστική κοινωνία-κοινωνία των ιδιωτών
Ιδιωτική ύπαρξη
Συγκεκριμένο
Αστός
Αστική κοινωνία
Ανθρώπινη χειραφέτηση
Εγωιστικό άτομο

ή αλλιώς και συνοπτικότερα: ιδιωτική ύπαρξη-εγωισμός και συναγωνισμός-συγκεκριμένο-γείωση-ανθρώπινη χειραφέτηση.

Τι σημαίνουν αυτές οι δύο αλυσίδες νοημάτων; 

Σημαίνουν ότι ανακύπτει ένα σχίσμα ανάμεσα στο ανυψωτικά οικουμενικό, που όμως είναι ψευδές στον βαθμό που είναι αφηρημένο, αποκολλημένο από την απτή εμπειρία του κόσμου "της ανάγκης, της εργασίας, του ιδιωτικού συμφέροντος και του αστικού δικαίου"

και στο γειωτικά συγκεκριμένο, την εμπειρία του κόσμου της υλικής ανάγκης και του λυσσαλέου ανταγωνισμού για το ιδιωτικό συμφέρον, την εμπειρία της υποδούλωσης στην ύλη και στις υλικές ανάγκες, δηλαδή, με λίγα λόγια, στην πραγματικότητα.

Από τον Αριστοτέλη και δώθε, η πολιτική θεωρία βλέπει την πολιτική ως ακριβώς ανύψωση του ανθρώπου πάνω από τη "βαναυσία" των ασχολήσεων με το εγωιστικό συμφέρον και τα υλικά αγαθά, πάνω από την υποδούλωση στην εργασία και τις βιολογικές ανάγκες, και για αυτό της αποδίδει μια σχέση με την αθανασία, την υστεροφημία, τη συμμετοχή στο ύψιστο πεπρωμένο του ανθρώπινου. Αυτό είναι το κολακευτικό πορτραίτο του "πολιτικού" σε όλη σχεδόν την πολιτική θεωρία του εικοστού αιώνα, και το "Η ανθρώπινη κατάσταση" της Χάνα Άρεντ είναι ένα κείμενο-θεμέλιο σ' αυτή την νεοαριστοτελική και ενσυνείδητα "ελληνοκεντρική" κατεύθυνση.

Η ενασχόληση με το ποταπά υλικό, με το ιδιωτικό συμφέρον, με την σφαίρα των αγαθών, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αντισημιτικά στερεότυπα του "Εβραίου", σε αντιδιαστολή ακριβώς με τον υψηλόφρονα Έλληνα. Πίσω από την "θεωρία του πολιτικού" ως θεωρία της ανωτερότητας και αυτονομίας της "πολιτικής" δεν κρύβεται μόνο ο αρχαιολατρικός "ελληνοκεντρισμός" αλλά και η αντισημιτική περιφρόνηση στον "Οβριό", στον "γεννημένο έμπορο", τον "τοκογλύφο", τον άνθρωπο που είναι μονάχα σάρκα, που αναλώνεται εξ ολοκλήρου στη βαναυσία του ποταπού υλικού κόσμου.

Ο Μαρξ, που είναι Εβραίος, και που γράφει στο κείμενο αυτό ακριβώς για το ζήτημα της θρησκευτικής καταπίεσης των Εβραίων, το γνωρίζει πάρα πολύ καλά αυτό. Γνωρίζει πάρα πολύ καλά ότι αν ο "Έλληνας" είναι το εθνοτικό σύμβολο του "πολιτικού" στην δική του Ευρώπη (όπως παραμένει και στην Ευρώπη του Χάιντεγκερ και του Σμιτ), ο "Εβραίος" είναι η εθνοτική ενσάρκωση του "οικονομικού."

Τι λέει λοιπόν ο Εβραίος Μαρξ; Λέει, κατ' αρχήν, πως ο μύθος αυτός του ανυψωτικού πολιτικού, ο ελληνικός μύθος, ο μύθος της "πολιτικής θεωρίας" περί της δυνατότητας της ισότητας του Δήμου και της υπαρκτικής ελευθερίας του πολιτικού ανθρώπου ως όντος,  είναι ένα ψέμα. Είναι ένα ψέμα στον βαθμό ακριβώς που καμώνεται πως δεν έχει την ανάγκη να προϋποθέσει, τη "βρώμικη", "ρυπαρή", σφαίρα της ύλης, του εγωιστικού συμφέροντος, της εργασίας, της ανάγκης για επιβίωση. Είναι ένα ψέμα γιατί "πολίτης" χωρίς δούλο και "αστός" χωρίς προλετάριο δεν μπορεί να υπάρξει.

Αλλά ο Μαρξ δεν σταματάει καθόλου εκεί. Η "εβραϊκή" σφαίρα είναι επίσης ψευδής. Γιατί, αν και αντικατοπτρίζει πολύ πιστότερα την "γήινη" πραγματικότητα του ανθρώπου (και είναι συνεπώς θεμελιώδης προϋπόθεση η διάσχισή της για την ανθρώπινη και όχι απλά πολιτική χειραφέτηση), αναγάγει αυτή την πραγματικότητα που διαποτίζεται από την ανάγκη, σε ατομικό καθαρά φαινόμενο, σε φαινόμενο που δεν μπορεί παρά να αφορά τον "εγωιστικό" άνθρωπο, τον άνθρωπο ως ξέχωρο και εχθρικό προς τους άλλους ανθρώπους ον. Είναι ψευδής γιατί κάνει την εργασία, την παραγωγή, την αξία και τη συσσώρευση να φαντάζουν σαν ατομικές υποθέσεις, ενώ στην πραγματικότητα είναι ήδη πάντοτε κοινωνικές και αδιανόητες χωρίς την κοινωνία.

Και οι δύο σφαίρες λοιπόν, η "ελληνική/πολιτική" και η "εβραϊκή/οικονομική" είναι ψευδείς.

Αλλά αν και ψευδής για τον εαυτό της, κάθε μια σφαίρα είναι η αλήθεια της άλλης.

Εξηγούμαστε: η "εβραϊκή" σφαίρα, η σφαίρα του υλικού ανταγωνισμού για επιβίωση, είναι η αλήθεια που λείπει από την "ελληνική" σφαίρα της εξισωτικής κοινότητας των πολιτών και της πολιτικο-υπαρκτικής ελευθερίας του δημοκρατικού ανθρώπου.

Μα, αντίστροφα, η "ελληνική" έμφαση στην κοινότητα, στην κοινοτική και συλλογική ζωή, είναι η αλήθεια που λείπει από την "εβραϊκή" σύλληψη της οικονομικής ζωής του ανθρώπου στη ζώνη της ανάγκης, μιας και πρόκειται για σύλληψη που παραμένει εγκλωβισμένη στον "εγωισμό" του ατομικού συμφέροντος.

Ή, για το πούμε αλλιώς:

Η αλήθεια του πολιτικού είναι η συλλογικότητα, η κοινωνικότητα ως ανυψωτική δύναμη, ως μέσου σύλληψης της δυνατότητας της ισότητας και της ελευθερίας.

Η αλήθεια του οικονομικού είναι η υλικότητα ως γειωτική δύναμη, ως μέσου αναμέτρησης με τα όρια τόσο της ελευθερίας, όσο και της ισότητας.

Η αστική κοινωνία ζητά από τον άνθρωπο να ζήσει διπλή ζωή, να αποσκοπεί στον ουρανό της εξυψωτικής συλλογικότητας του "Δήμου" αλλά συνάμα να ζει ως άτομο στο βούρκο του υλικού ανταγωνισμού.

Ο κομμουνισμός του ζητά να συμφιλιώσει ουρανό και γη, με τη μορφή της συμφιλίωσης, μέσα σε κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, της κοινωνικής και ενδεχομενικά ανοιχτής διάστασης της ζωής (ελευθερία) με την υλική και περιοριστική της διάσταση (αναγκαιότητα).

Το "εβραϊκό στοιχείο" προσφέρει την πρόσβαση στην πραγματικότητα της αδήριτης σύγκρουσης συμφερόντων στην κοινωνία των ιδιωτών, αλλά μιας και δεν μπορεί ποτέ να φανταστεί την υπέρβαση αυτής της σύγκρουσης από την ίδια την κοινωνία, η πραγματικότητα την οποία προσφέρει είναι κολοβή, λειψή πραγματικότητα.

Το "ελληνικό στοιχείο" προσφέρει την πρόσβαση στην αλήθεια της δυνατότητας του ανθρώπου για υπέρβαση του συναγωνισμού ως "φυσικού πεπρωμένου", της δυνατότητάς του, σε αντίθεση με το ζώο, να φανταστεί την ισότητά του μέσα σε μια κοινότητα, της δυνατότητάς του, τέλος, να φανταστεί την ελευθερία, αλλά η αλήθεια που προσφέρει, φανατικά καθώς είναι αναγκασμένη να αποφεύγει να αναμετρηθεί με τον βούρκο των ανισοτήτων και ανελευθεριών της πραγματικότητας του υλικού συναγωνισμού, είναι κολοβή, λειψή αλήθεια. 

Στην αστική κοινωνία λοιπόν "Ο πραγματικός άνθρωπος αναγνωρίζεται μόνο με τη μορφή του εγωιστικού ατόμου και ο αληθινός άνθρωπος μόνο με τη μορφή του αφηρημένου πολίτη."

Σ' ένα επίπεδο, ο νεαρός Μαρξ προεικονίζει τον σοσιαλισμό ως γόνιμη (αντί για απορητική και αποτυχημένη) διαλεκτική του "εβραϊκού" και του "ελληνικού".

Σ' ένα άλλο, εδραιώνει τους όρους μιας χειραφέτησης που περνά μέσα από τη διαλεκτική πολιτικής και οικονομίας.

Σε ένα τρίτο, οραματίζεται τη φιλοσοφία της χειραφέτησης ως την συνάντηση, επιτέλους, της πραγματικότητας και της αλήθειας, δηλαδή τη μετατρεψιμότητα, κόντρα στην προϊστορία του ανθρώπινου είδους, της πραγματικότητας σε αλήθεια και της αλήθειας σε πραγματικότητα. Για να γίνει πραγματικά αληθινός, ο "αληθινός άνθρωπος" πρέπει επίσης να γίνει "πραγματικός", να πραγματωθεί ως κάτι άλλο από αφηρημένο ιδανικό, να ανέβει το Γολγοθά της περατότητας και του συγκεκριμένου. 

Αν, τέλος (και για να επιστρέψω στο πρώτο και ασυζήτητο ακόμα δίπολο), η "διπλή" και ασυμφιλίωτη συνάμα ζωή του μέλους της αστικής κοινωνίας βιώνεται τόσο στην "συνείδηση" όσο και στην "πραγματικότητα", η διαλεκτική πολιτικής και οικονομικής χειραφέτησης που απαιτεί ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να γονιμοποιηθεί χωρίς επίσης να ξεδιπλωθεί τόσο στη σφαίρα της σκέψης (τη σφαίρα του υποκειμενικού) όσο και στη σφαίρα των πραγματικών ανθρώπινων σχέσεων (τη σφαίρα του αντικειμενικού).

5 σχόλια:

  1. Άψογο κείμενο, πολύ συγκεκριμένο και διαφωτιστικό καταρχάς (παρά τις όποιες αντιρρήσεις μου).
    Μια μονον σχολαστική παρατήρηση σε μια λεπτομέρεια: συνηθίζεται για να περιγραφεί ο διχασμός ενός "ενιαίου" (διαλεκτικός, μη διαλεκτικός, δεν δίνω σημασία εδώ στην ουσία) με τον όρο "σχιζοφρένεια" "σχιζοφρενικός". Υπο την έννοια του κοινού λόγου δεν υπάρχει πρόβλημα, αλλά υπό την έννοια της ψυχιατρικής ορολογίας η σχιζοφρενικότητα σημαίνει τον πολυκερματισμό της νοητικής ικανότητας και όχι την δυϊστική της διαίρεση, πράγμα που επισημαίνεται σε σοβαρά ψυχιατρικά δοκίμια (δεν μπορώ τώρα να παραπέμψω). Θα πρότεινα να αντικαθιστούσες λοιπόν τον όρο σχιζοφρενικος με την πρόσθεση του όρου "δυϊκή σχιζοφρενικότητα" ή κάτι άλλο με τον όρο σχάση (αν και αυτός σε επιστημονικό επίπεδο μάλλον σημαίνει πολυκατακερματισμό). Βέβαια ίσως να μην υπάρχει πρόβλημα αν δεχτούμε την έννοια στην κοινή της σημασία, εφόσον κάθε κοινή σημασία δεν είναι ντε και καλά "λάθος"..αυτά

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Έφυγε η λέξη γιατί δεν έχει ψυχιατρική σημασία και για να μην δημιουργούνται άσκοπες πρανοήσεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα που έχω διαβάσει στο ιστολόγιο. Θεωρώ ενδιαφέρουσα την αντιπαραβολή της αντίληψης του Marx με αυτήν του Heinrich Heine πάνω στην σχέση ελληνικού και εβραϊκού όπως φαίνεται στο παρακάτω απόσπασμα του Heine: 'Jewish' and 'Christian' are with me entirely synonymous terms, as contrasted with the word 'Hellenic,' with which word I signify no definite people, but a certain direction of spirit and manner and intuition, the result of birth as well as education. In this relation I may say all men are either Hebrews with tendencies to asceticism and to excessive spiritualization and with a hatred of the plastic, or Hellenes,with cheerful views of life, with a pride in self-development and a love of reality." Βλέπουμε ότι εδώ ο Heine ταιριάζει τον εβραϊσμό με κάποιου είδους ‘υπερβολικό σπιριτουαλισμο’ και τον ελληνισμό με μια ‘αγάπη για την πραγματικότητα’, μια οπτική που λειτουργώντας μάλλον συμπληρωματικά με αυτή του Marx δείχνει κατά τη γνώμη μου μια επιπλέον, εσωτερική διαλεκτική αντίθεση στο κάθε στοιχείο. Το ‘εβραϊκό στοιχείο’ στερεοτυπικά κυριαρχεί στην υλική σφαίρα του καπιταλιστικού κόσμου στηριζόμενο στην πνευματική αφαίρεση (η επιστημονική επανάσταση και ο Διαφωτισμός, οι βάσεις της νεωτερικής σκέψης στηρίζονται σε μία στροφή του δυτικού κόσμου ταυτόχρονα προς στον Υλισμό και τον Ορθολογισμο), ενώ η ελληνική σκέψη ταυτίζεται με ένα πιο ‘φυσικό’ στάδιο της ανθρώπινης ανάπτυξης όπου ο υλικός κόσμος παρατηρείται και άρα βιώνεται διαφορετικά, ακριβώς διότι η ιδέα είναι αξεδιάλυτη από τον κόσμο. Ετσι κάθε στοιχείο συμπληρώνει το άλλο και ταυτόχρονα εμπεριέχει την αντίθεσή του. Η ελληνική, προνεωτερική σκέψη αδυνατεί να κατανοήσει πλήρως την υλική διάσταση των πραγμάτων ακριβώς διότι δεν έχει περάσει στο στάδιο της εβραϊκής που θεωρητικοποιεί την φύση, «στήνει έναν καθρέφτη της» και κυριαρχεί επάνω της, ίσως περισσότερο «αποκομμένη» από αυτήν όμως ταυτόχρονα αντιπροσωπευτικότερή της.
    Crake

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Πάρα πολύ καλό!
    Ανοίγει δρόμους στην σκέψη, για την παραπέρα εξερεύνηση της ιδιοσυγκρασίας του καθημερινού ανθρώπου.
    Αν και όλα αυτά λειτουργούν καλυμμένα αρκετά καλά, τελικά είναι η βάση του τρόπου χειραγώγησης της εργατικής τάξης και των μικροαστικών στρωμάτων! Η διαρκής διχοτόμηση της προσωπικότητας...
    Ευχαριστώ!

    Κώστας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Διχοτόμηση του ανθρώπου της αστικής κοινωνίας σε πραγματικό εγωιστικό άτομο και ιδεατό αφηρημένο πολίτη.
    Και πλάι σ' αυτή η δι-ιστορική διχοτόμηση του ανθρώπου των εκμεταλλευτικών κοινωνιών σε "αφέντη" και "δούλο".
    Δεν έχω ασχοληθεί με την ψυχιατρική προσέγγιση αλλά σαν ερασιτέχνης θα θεωρούσα αυτή την ήδη πολλαπλή διχοτόμηση μια καλή αφετηριακή ερμηνευτική βάση για τη μετάβαση από την "κανονικότητα" του ας τον πούμε: ηθικού πολυκερματισμού στην "ανωμαλία" του κλινικού πολυκερματισμού της νοητικής ικανότητας.
    Φυσικά πρόκειται για μια απλή υπόθεση, "ερασιτεχνική" όπως είπα, και χωρίς πρόθεση παρανοήσεων σε σχέση με το καθαυτό θέμα της ανάρτησης.

    ερασιτέχνης

    ΑπάντησηΔιαγραφή