Σάββατο, 17 Μαΐου 2014

V. Lapaeva-"Η οικονομική εξάρτηση και η οικονομική σημασία της νομοθεσίας" Ι

"Η οικονομική εξάρτηση και η οικονομική σημασία της νομοθεσίας"
Από το Ζητήματα δικαίου στο "Κεφάλαιο" του Μαρξ
Εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1986

Η ανάπτυξη της υλικής παραγωγής, αποτελεί σύμφωνα με τον μαρξισμό, τη βάση της όλης δημόσιας ζωής των ανθρώπων, των κοινωνικών, πολιτικών, και νομικών σχέσεών τους, των ιδεών και αντιλήψεων.

"Οι οικονομικές εποχές", υπογραμμίζει ο Μαρξ, "ξεχωρίζουν η μια από την άλλη όχι από το τι φτιάχνεται αλλά από το πώς και με τι μέτρα εργασίας φτιάχνεται. Τα μέσα εργασίας δεν είναι μόνο το βαθμόμετρο της ανάπτυξης της εργατικής δύναμης του ανθρώπου αλλ' επίσης και ο δείχτης των κοινωνικών σχέσεων μέσα στις οποίες συντελείται η εργασία."


Στο Κεφάλαιο τεκμηριώνεται η θεμελιακή ιστορική-υλιστική θέση ότι στη διαδικασία της υλικής παραγωγής, οι άνθρωποι έρχονται σε ορισμένες μη εξαρτώμενες από τη βούλησή τους σχέσεις παραγωγής, οι οποίες αποτελούν την υλική βάση που καθορίζει τον χαρακτήρα εποικοδομήματος όλων των άλλων ανθρώπινων σχέσεων και αντιλήψεων (νομικών, πολιτικών, πνευματικών, θρησκευτικών, κλπ).

Η ανάλυση της αστικής κοινωνίας σαν ολοκληρωμένου συνόλου καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής γίνεται από τον Μαρξ με τη μορφή ενός εσωτερικά συνδεδεμένου συστήματος πολιτικοοικονομικών κατηγοριών, που αντανακλούν το βαθύτερο και συγκεκριμένα το οικονομικό-αξιακό περιεχόμενο των κοινωνικών σχέσεων. Στο Κεφάλαιο αποδείχνεται ότι οι παραγωγικές, οι οικονομικές σχέσεις, οι σχέσεις αξίας είναι ακριβώς εκείνες οι υλικές μη εξαρτώμενες από τη βούληση των ανθρώπων σχέσεις, οι οποίες αν και εξαρτημένες ιστορικά από το δοσμένο επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, με τη σειρά τους καθορίζουν σε τελευταία ανάλυση όλες τις άλλες κοινωνικές διαδικασίες, τους δεσμούς, τις σχέσεις των ανθρώπων, τις θέσεις, τις αντιλήψεις, τις αυταπάτες τους (τόσο στην καθημερινή ζωή, όσο και στο θεωρητικό επίπεδο).

Εδώ έχει τις ρίζες της η θεμελιακή αντίθεση ανάμεσα στον μαρξιστικό υλισμό και τις διάφορες ιδεαλιστικές αντιλήψεις για την κοινωνική ανάπτυξη, σύμφωνα με τις οποίες το πνεύμα είναι αυτό που με τη μια ή με την άλλη μορφή -- με τη μορφή της θεϊκής αρχής, της απόλυτης ιδέας, του λογικού, των απόψεων, της βούλησης ή της αυθαιρεσίας των ανθρώπων, των κυβερνώντων κλπ.-- καθορίζει σε τελευταία ανάλυση το περιεχόμενο και τις μορφές των ανθρώπινων σχέσεων.

Παράλληλα μ' αυτή τη θεμελιακή αντίθεση ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό γενικά, είναι ανάγκη να επισημάνουμε και την ουσιαστική διαφορά του μαρξιστικού, ιστορικού και διαλεκτικού υλισμού από όλες τις άλλες μορφές του πρωτόγονου, του μη διαλεκτικού, του μεταφυσικού ή του χυδαίου υλισμού, που έγιναν επανειλημμένα αντικείμενο κριτικής εκ μέρους των θεμελιωτών του μαρξισμού-λενινισμού.

Το Κεφάλαιο αποτελεί την πιο αδιάψευστη μαρτυρία, ότι η μαρξιστική εξέταση του καθοριστικού ρόλου που παίζει (για το εποικοδόμημα) η υλική βάση, οι παραγωγικές, οικονομικές και αξιακές σχέσεις, δεν έχει τίποτε το κοινό με το χυδαίο οικονομικό ντετερμινισμό, το μηχανιστικό και αυτόματο "εξοβελισμό" από τη βάση των φαινομένων του εποικοδομήματος, κλπ.

Η συνεπής αποκάλυψη από τον Μαρξ, στο Κεφάλαιο, της θέσης για τον καθοριστικό ρόλο της υλικής βάσης σε σχέση προς τα φαινόμενα του εποικοδομήματος είναι συγχρόνως και ξεσκέπασμα των ιδεαλιστικών αντιλήψεων (για τον καθοριστικό χαρακτήρα της γνώμης, της βούλησης, κλπ.) και θετική επεξεργασία της ιστορικής-υλιστικής διδασκαλίας για την κοινωνία, το κράτος και το δίκαιο, για τις διαλεκτικές αμοιβαίες σχέσεις του υλικού (οικονομικού-αξιακού) περιεχομένου και των εξαρτημένων απ' αυτό πολιτικών και νομικών μορφών κλπ.

Η κριτική από τον Μαρξ των διάφορων νομικών αυταπατών για την αυτοτέλεια, το πρωτεύον και τον καθοριστικό ρόλο των αφηρημένων πολιτικών-νομικών μορφών, των ιδεών για τη δικαιοσύνη, την ισότητα και την ελευθερία, για την ανεξάρτητη βούληση, κλπ., στηρίζεται στην υλιστική ανάλυση των αντίστοιχων φαινομένων και αποβλέπει στην αποσαφήνιση της πραγματικής τους θέσης και σημασίας, αλλά δε σημαίνει καθόλου παραγνώρισή τους, κατά το πνεύμα του χυδαίου οικονομισμού. Αυτό καταμαρτυρεί η τεράστια προσοχή που δίνεται στο Κεφάλαιο, στα ζητήματα του κράτους, του δικαίου και της πολιτικής, σ' όλο το ευρύ φάσμα των φαινομένων του εποικοδομήματος.

[...]

Για την ιστορική-υλιστική προσέγγιση των προβλημάτων της αντικειμενικής εξάρτησης των φαινομένων του εποικοδομήματος από τις σχέσεις της βάσης είναι τελείως ξένη η άρνηση του ενεργητικού-δημιουργικού ρόλου του κράτους και του δικαίου κατά το πνεύμα του χυδαίου οικονομισμού. 

Η ουσιαστική διαφορά της μαρξιστικής διαλεκτικής ανάλυσης, του καθοριστικού ρόλου της υλικής παραγωγής από τις μηχανιστικές αντιλήψεις του χυδαίου οικονομικού ντετερμινισμού συνίσταται στο ότι ο Μαρξ αποκαλύπτει την υλική, παραγωγική και οικονομική, αξιακή σχέση, σαν κοινωνική σχέση, σαν σχέση ιστορική, ταξική. Συνεπώς ο καθοριστικός ρόλος των οικονομικών σχέσεων βρίσκει την έκφρασή του στην ταξική διάρθρωση της κοινωνίας και συνυφαίνεται με την ταξική πάλη, τα αποτελέσματα της οποίας κατοχυρώνονται στην πολιτική οργάνωση της δοσμένης κοινωνίας, στη νομοθεσία, κλπ. Σ' αυτό οφείλεται άλλωστε και η ιδιαίτερη έμφαση που δίνει το Κεφάλαιο στο χαρακτηρισμό του ρόλου των κρατικών-νομικών μέσων στο έργο μετασχηματισμού των παλιών και σχηματισμού νέων κοινωνικών σχέσεων στην επιτάχυνση της διαδικασίας μετάβασης από το φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής στον καπιταλιστικό κλπ. Με πολυάριθμα παραδείγματα (ειδικότερα, με το χαρακτηρισμό του ρόλου του κρατικού εξαναγκασμού, της "αιματηρής νομοθεσίας", της εργοστασιακής νομοθεσίας, της αστικής κωδικοποίησης του δικαίου κλπ., κατά τη διαδικασία διαμόρφωσης και ανάπτυξης του καπιταλισμού), ο Μαρξ αποδείχνει πειστικά ότι οι πολιτικές-νομικές μορφές, εξαρτημένες από τις σχέσεις παραγωγής και αντανακλώντας το συσχετισμό των αντιμαχόμενων ανταγωνιστικών τάξεων, ασκούν με τη σειρά τους ενεργητική αντίστορφη επίδραση πάνω στη βάση που τις γέννησε. Η κρατική εξουσία, η νομοθεσία, εκφράζοντας τη βούληση της άρχουσας τάξης, παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην υλοποίηση εκείνων των δυνατοτήτων που, σε τελευταία ανάλυση, είναι εξαρτημένες από την οικονομία, από τις υλικές βάσεις της κοινωνικής ζωής.

[...]

Η βία και ο άμεσος σφετερισμός ήταν το μέσο με τη βοήθεια του οποίου οι άμεσοι παραγωγοί απαλλοτριώθηκαν και μετατράπηκαν σε μισθωτούς εργάτες, καταναγκασμένοι να πουλάνε εθελοντικά τον εαυτό τους. Για το σκοπό αυτό, η ανερχόμενη αστική τάξη, εδραιώνοντας την ιδιοκτησία της και προασπίζοντας τις απαραίτητες συνθήκες για την "κανονική" αξιοποίησή της (με την εκμετάλλευση της μισθωτής εργασίας) στηριζόταν παντού στην κρατική εξουσία. Τα διάφορα στοιχεία της πρωταρχικής συσσώρευσης του κεφαλαίου, τα οποία διαμορφώνονται σε σύστημα προστατευτισμού, κρατικών δανείων, φόρων, εποικισμού κλπ. στηρίζονται από τη γέννησή τους, έτσι είτε αλλιώς στις μεθόδους του σκληρού καταναγκασμού:
Όλες όμως χρησιμοποιούν την κρατική εξουσία, τη συγκεντρωμένη και οργανωμένη βία της κοινωνίας, για να επιταχύνουν σαν σε θερμοκήπιο το προτσές της μετατροπής του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής σε κεφαλαιοκρατικό. Η βία είναι η μαμή κάθε παλιάς κοινωνίας και κυοφορεί μια καινούργια. Η ίδια η βία είναι οικονομική δύναμη (Το Κεφάλαιο, τομ. 1, σελ. 776).

17 σχόλια:

  1. Απαντήσεις
    1. Αυτοί που μας τα πρήζουν με τα "commons", το κεφάλαιο περί πρωταρχικής συσσώρευσης δεν το διάβασαν ποτέ να δουν ότι η καταστροφή τους είναι η βασική συνθήκη ανάδυσης του καπιταλισμού και τα ονειρεύονται στο ιντερνέτι;

      Άσε που ο Γουινστάνλεϊ, ο βασικός επαναδιεκδικητής των commons στο 17ο αιώνα ξεκίνησε χίπις και κατέληξε ... Σταλινικός πριν την ώρα του.

      Τίποτε δε διαβάζουν αυτοί οι άνθρωποι πριν γράψουν;

      Διαγραφή
    2. Παπατζήδες λέμε. Όταν δεν είναι ηλίθιοι, είναι αχρείοι.

      Τι να περιμένει όμως κανείς; Το επίπεδο συνείδησης έχει πιάσει πάτο. Μερικές φορές σκέφτομαι ότι πραγματικά πρέπει να τα πιάσουμε από την αρχή. Τόση ζημιά μας έκανε η μεταπολεμική και (για την Ελλάδα) "μεταπολιτευτική" νιρβάνα. Ό,τι παπαριά και να γράψεις, θα περάσει κάπως.

      Καπιταλισμό με commons=βιασμός με καπότα στην ζούγκλα 300 χιλιόμετρα (χρόνια??) από το κοντινότερο περίπτερο...

      Διαγραφή
  2. Να το αφήσω εδώ:

    http://www.editoweb.eu/nicolas_maury/Ukraine-Tentative-de-meurtre-contre-Petro-Simonenko-Premier-secretaire-du-KPU_a7923.html

    30 άτομα επιτέθηκαν στο αυτοκίνητο τού Σιμονένκο, όταν αυτός έφευγε από στούντιο ραδιοφωνικού σταθμού. Πέταξαν μολότοφ από το πίσω παρμπρίζ. ο Σ. καθόταν στην πίσω θέση. Μάλλον τραυματίστηκε. Το σημείωμα κάνει λόγο για απόπειρα δολοφονίας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. μιλώντας για αυταπάτες (νομικές, πολιτικές κ.λπ.) :
    πρόσφατα είδα την ταινία "Viva la libertà" (λόγω Toni Servillo), όπου η αριστερά προσπαθεί να πάρει την εξουσία για να σώσει την Ιταλία από την κρίση. τελικά τα καταφέρνει, όταν τη θέση του ηγέτη της παίρνει μυστικά ο δίδυμος αδελφός του, φιλόλογος και πρώην τρόφιμος φρενοκομείου.
    σε μια από τις προεκλογικές του συγκεντρώσεις τσιτάρει Μπρεχτ.
    και σκέφτομαι τώρα, πόσο χυδαίο και προδοτικό -ή πάντως εκτός πνεύματός του- είναι να χρησιμοποιεί κανείς λόγια του (μαρξιστή) Μπρεχτ σε μια ταινία που καλλιεργεί αυταπάτες.

    ωστόσο η ταινία έγινε αφορμή να μάθω το ποίημα "An den Schwankenden". δεν βρήκα απόδοση στα ελληνικά στο ίντερνετ, και έτσι έκανα μια δική μου (με τη βοήθεια του λεξικού) :

    "Σ' εκείνους που διστάζουν", του Μπέρτολτ Μπρεχτ

    Λες:
    Δύσκολα τα πράγματα για την υπόθεσή μας.
    Το σκοτάδι μεγαλώνει. Οι δυνάμεις λιγοστεύουν.
    Τώρα, ύστερ' από τόσα χρόνια που κοπιάσαμε,
    είναι τα πράγματα πιο δύσκολα απ' όταν ξεκινήσαμε.

    Κι ο εχθρός ορθώνεται πιο ισχυρός από ποτέ.
    Μοιάζει δυναμωμένος. Φαντάζει ακατανίκητος.
    Ενώ εμείς κάναμε λάθη, ας το παραδεχτούμε.
    Οι γραμμές μας φθίνουν.
    Τα συνθήματά μας φέρνουν σύγχυση. Κάποια απ' τα λόγια μας,
    τα πήρε, τα διέστρεψε, κι αγνώριστα τα έκανε ο εχθρός.

    Πόσα είναι λάθος απ'όσα είπαμε;
    Μερικά μόνο ή μήπως όλα;
    Σε ποιόν να βασιστούμε πια; Είμαστε τίποτε απομεινάρια, ριγμένα
    έξω από ποτάμι ολοζώντανο; Άραγε πίσω μένουμε,
    χωρίς κανέναν να καταλαβαίνουμε, χωρίς κανείς να μας καταλαβαίνει;

    Μήπως η τύχη είναι που μας λείπει;

    Τέτοια ρωτάς. Μην προσδοκάς
    άλλη απάντηση από τη δική σου.

    http://www.woschod.de/2007/04/19/bertolt-brecht-an-den-schwankenden/

    πίκατσου

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Μια μετάφραση του ποιήματος εδώ:

      http://gr.contrainfo.espiv.net/2012/12/21/bertolt-brecht-an-den-schwankenden/

      Διαγραφή
    2. καλώς, απλά στο τελευταίο δίστιχο -"erwarte keine andere Antwort als die deine"- το "erwarte" είμαι αρκετά σίγουρη ότι είναι προστακτική (αν ήθελε να πει "δεν περιμένω" θα έλεγε "ich erwarte keine..." - στα γερμανικά δεν τρώγονται οι προσωπικές αντωνυμίες), και αν μεταφραστεί όπως στου contrainfo αλλάζει το νόημα ολόκληρου του ποιήματος.

      πίκατσου

      Διαγραφή
    3. Απλά το έδωσα επειδή είπες ότι δεν βρήκες μετάφραση στο νετ, όχι ως καλή μετάφραση;-)

      Διαγραφή
    4. μια χαρά.
      και να σκεφτεί κανείς ότι γενικά είμαι από εκείνους που ό,τι ψάχνουν το βρίσκουν (στο νετ), απορώ πώς μού διέφυγε.

      πίκατσου

      Διαγραφή
    5. ΠΡΟΣ ΕΠΙΡΡΩΣΙΝ

      Η φίλη πίκατσου έχει απόλυτο ―έστω κι αν με πολλή μετριοφροσύνη γράφει «είμαι αρκετά σίγουρη»― δίκιο: το erwarte είναι πράγματι προστακτική κι όχι μόνο λόγω συμφραζομένων αλλά και γιατί λείπει η προσωπική αντωνυμία «εγώ» (ich στα γερμανικά) που θα το έκανε πρώτο πρόσωπο οριστικής ενεστώτα ich erwarte. Πράγματι ―κι εδώ πάλι δίκιο έχει η φίλη πίκατσου― στην γερμανική δεν παραλείπονται σχεδόν ποτέ οι προσωπικές αντωνυμίες, πράγμα που κάνει τις Γερμανίδες και τους Γερμανούς που μαθαίνουν ελληνικά να αντιμετωπίζουν πολλές δυσκολίες στην κατανόηση ελληνικών κειμένων, στα οποία συχνότατα παραλείπεται η προσωπική αντωνυμία (το ξέρω από διδακτική πείρα κι εμπειρία δεκαετιών).

      Συγνώμη, φίλε Αντώνη, για την καθαρά γραμματική-γλωσσολογική παρέμβαση, αλλά πιστεύω πως ευκαιρίας δοθείσης δεν είναι κακό να τελειοποιούμε τις γλωσσικές μας γνώσεις, είτε πρόκειται για την μητρική μας είτε για άλλες γλώσσες.

      Φίλη πίκατσου, ich gratuliere, Klasse!

      Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

      Διαγραφή
    6. έχω πολλά χρόνια να ασχοληθώ σοβαρά με τα γερμανικά, οπότε μια διαβεβαίωση τη χρειαζόμουν.
      ευχαριστώ πολύ.

      πίκατσου

      Διαγραφή
    7. ΚΑΙ ΜΙΑ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗΣ

      Το schwanken θα το μετάφραζα στην συγκεκριμένη περίπτωση ταλαντεύομαι, οπότε ο τίτλος του ποιήματος θα ήταν: Σ’ αυτούς που ταλαντεύονται. Το παραπαίω είναι τραβηγμένο, ενώ το διστάζω μου φαίνεται λιγάκι υποτονικό.

      Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

      Διαγραφή
    8. Όχι "Στους αμφιταλαντευόμενους";

      Διαγραφή
    9. ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΣΧΗΜΟ

      Όχι, δεν είναι άσχημο, αν και το αμφί δεν το βρίσκω στο γερμανικό πρωτότυπο και ξέρεις, φίλε Αντώνη, η γερμανική έχει μιαν ακρίβεια που ―εδώ υπερβάλλω συνειδητά― πολλές φορές σου δίνει στα νεύρα· ο Μπρεχτ αποφεύγει, βέβαια, με επιμέλεια τις γιρλάντες, γράφει σταθερά, κατανοητά, άμεσα, μπαίνει στο μεδούλι, σε εξοντώνει με την λιτότητα του ύφους του, δεν ουρανοβατεί ποτέ. Τα προηγούμενα αφορούν την πολιτική του ποίηση· όταν χρειάζεται, γράφει κι εντελώς διαφορετικά (έστω κι αν διατηρεί όχι σπάνια έναν ανελέητο σαρκασμό που του ’χει μείνει από τον καιρό της θητείας του στον εξπρεσιονισμό, ίσως και από τις επιδράσεις που δέχτηκε από τον ντανταϊσμό) και το λέω αυτό γιατί συχνά-πυκνά «παρεξηγείται» ως αποκλειστικά «πολιτικός». Φταίνε κι οι ελληνικές μεταφράσεις διάφορων διασήμων, αλλά ας το αφήσουμε αυτό το ζήτημα, επειδή μπαίνουμε σε ναρκοπέδιο…

      Και για την ακρίβεια, λοιπόν:

      An den Schwankenden Σ’ αυτόν που (αμφι)ταλαντεύεται

      Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

      Διαγραφή
    10. σκεφτόμουν "αμφιταλαντεύονται" ή "διστάζουν". το 1ο μου φάνηκε πολύ επίσημο, γι'αυτό το απέρριψα.
      περιφραστικά είναι καλύτερα, νομίζω, γιατί στα (νέα) ελληνικά χρησιμοποιούμε τις μετοχές πιο σπάνια, σε πιο επίσημα κείμενα, ενώ οι γερμανοί τις έχουν για ψωμοτύρι.
      το "ταλαντεύονται" μού πάει πιο πολύ κι εμένα.
      το "σ'εκείνους" (αντί "αυτούς") το έβαλα για να δείξω ότι ο ποιητής είναι μακρυά από τον δισταγμό (και την ταλάντευση). αλλά καλύτερα να μην αυτοσχεδιάζει κανείς. άλλωστε "αυτούς που ταλεντεύονται" είναι που πρέπει να έχει κοντά του κάποιος που δεν ταλαντεύεται, και για δικό του όφελος και για δικό τους.
      ευχαριστώ και πάλι και για την διόρθωση.

      πίκατσου

      Διαγραφή
    11. αλλά βέβαια άμα θέλαμε να κρατήσουμε τη μετοχή (γιατί όχι;), το "αμφιταλαντευόμενους" ωραίο θα ήταν. το χρησιμοποιούμε πολύ.

      πίκατσου

      Διαγραφή
  4. και 2 διορθώσεις στην 1η στροφή:
    α' στίχος:
    "Άσχημα τα πράγματα" για την υπόθεσή μας"
    δ' στίχος:
    "είναι η κατάσταση πιο δύσκολη απ'όταν ξεκινήσαμε"

    πίκατσου

    ΑπάντησηΔιαγραφή