Κυριακή, 4 Μαΐου 2014

Neue ukrainische Kunst II: Ευρωναζιστικό Κιτς

Εικόνα 1: Igor Pereklita «Είμαι Κόρη τού Μπαντέρα! Είμαι Ουκρανή Κοπέλα!» (2007)
Η Ουκρανική Τέχνη—Danielle Bleitrach 1, 2

Ευθύς εξαρχής οφείλω να πω ότι δύσκολα θα μπορούσα να αποφανθώ θετικά όσον αφορά την αισθητική αξία των «δημιουργών» τού Κίεβου, έχοντας άλλωστε ήδη επικρίνει την [πρόσφατη] έκθεση όπου ο «Ρώσος» απεικονιζόταν έγκλειστος σε κλουβί σαν να επρόκειτο για ζώο τού ζωολογικού κήπου.

Θα ήθελα να αναφερθώ, για παράδειγμα, στους πίνακες τού Ιγκόρ Περικλίτα που εκτέθηκαν πρόσφατα στο Κίεβο, όπως και στα έργα του που παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο μιας παλαιότερης έκθεσης με τον γενικό τίτλο «ЯКЩО/ЕСЛИ/IF», η οποία έγινε στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης τού Περμ στο διάστημα μεταξύ 21 Μαΐου και 10 Ιουλίου 2010 και στην οποία περιοριζόταν η μέχρι σήμερα γνώση μου για την εν λόγω «σχολή». Το συγκεκριμένο παράδειγμα μάς επιτρέπει να αντιληφθούμε τον στενότατο σύνδεσμο μεταξύ τής ουκρανικής και ρωσικής «ταυτότητας», δεδομένου τού κινδύνου παραγνώρισης εκ μέρους των ΗΠΑ και τής Ευρώπης αυτής τής διάπλεξης, που, σε επίπεδο ιστορικού χρόνου, λαμβάνει παροξυσμική μορφή κατά τον Β΄ ΠΠ. Η πρώτη μου, λοιπόν, επαφή με την καλλιτεχνική αυτή σχολή οφείλεται σε μια ρωσική πρωτοβουλία και, πιο συγκεκριμένα, στην πρωτοβουλία τής εφόρου [τού Μουσείου Περμ] Εκατερίνα Ντεγκότ, πράγμα που όμως [όπως παρατηρεί η Λαρίσα Μπάμπιτζ] «εγείρει πολιτικές και γενικότερες αμφιβολίες και επιφυλάξεις: Με ποιον τρόπο επιλέγει μια ρωσίδα επιμελήτρια τέχνης να κάνει γνωστή τη νέα ουκρανική τέχνη; Πώς χρησιμοποιεί ως σημείο αναφοράς τη μακρά και περίπλοκη ιστορία των δύο γειτονικών χωρών;» Ή, ακόμα, ποιες προεκτάσεις θα μπορούσε να έχει το εκθεσιακό εγχείρημα εν μέσω τού κλίματος πολιτικής αβεβαιότητας στις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών, που επικρατούσε ήδη κατά το 2010 στο πλαίσιο των αναταραχών που έφερε η «πορτοκαλί επανάσταση»; Η έκθεση έδωσε την αφορμή για την προβολή τού νέου κύματος τής ουκρανικής τέχνης των δεκαετιών τού ’80 και ’90, αλλά οι αναζητήσεις [τής Ντεγκότ] στην ουκρανική καλλιτεχνική σκηνή είχαν ως αποτέλεσμα ένα περισσότερο διαφοροποιημένο θέαμα, καλύπτοντας ευρύ φάσμα καλλιτεχνικών μέσων έκφρασης και εξασφαλίζοντας την εκπροσώπηση περισσοτέρων γενιών καλλιτεχνών. Θα έλεγε λοιπόν κανείς ότι επρόκειτο για μια αρκετά καλή προσέγγιση, δεδομένου τού ότι η έκθεση δεν περιορίστηκε μόνο σε ζωγραφικά έργα, αλλά συγκέντρωσε και έργα φωτογραφίας, όπως και αντικείμενα τής καθημερινότητας (πιάτα και κεραμικά, γκραφίτι, απεικονίσεις δημοσίων κτιρίων, τηλεοπτικές διαφημίσεις), πράγμα που θα έφερνε στον νου τον σοβιετικό κοινωνικό ρεαλισμό. Ο σκοπός φαίνεται να ήταν «η παρουσίαση στον ίδιο χώρο διάφορων καλλιτεχνικών προσανατολισμών και κατευθύνσεων με κοινό σημείο αναφοράς και αφετηρία την “πορτοκαλί επανάσταση” τού 2005», που όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι έδωσε το έναυσμα για την αποκατάσταση των συνεργατών των ναζί ως θεμελιωτών τής ουκρανικής εθνικής ταυτότητας. «Η έκθεση [είχε οργανωθεί] σε τέσσερις θεματικές ενότητες: «Μαϊντάν» (πολιτική τέχνη και τέχνη τού δημόσιου χώρου), «Χώρα των Θαυμάτων» (κριτικός αναστοχασμός γύρω από την έννοια τής εθνικής ταυτότητας), «Φαντάσματα» (οραματική ζωγραφική), «Ονειροπόλοι» (το σύγχρονο κοινωνικο-συγκινησιακό υπόβαθρο τής χώρας).» Συνολικά, η έκθεση παρουσίασε περίπου 100 έργα 30 καλλιτεχνών, καλύπτοντας ευρύ φάσμα θεμάτων, ξεκινώντας, για παράδειγμα, από την εξύμνηση των μεταλλωρύχων τού Ντονμπάς [Ρόμαν Μίνιν 1/2] και φτάνοντας μέχρι τον στοχασμό γύρω από τον μετα-σοβιετικό-χώρο. […]

Θα επιμείνω όμως στο έργο τού δυτικο-ουκρανού Ιγκόρ Περεκλίτα και, κατά πρώτο λόγο, στον πίνακά του με τίτλο «Είμαι Κόρη τού Μπαντέρα! Είμαι Ουκρανή Κοπέλα!» (2007) [από την έκθεση τού 2010, Εικόνα 1]: «[το έργο], το οποίο συνδυάζει οπτικές τεχνικές που παραπέμπουν στις αφίσες προπαγάνδας και στην αγιογραφία, απεικονίζει μια νεαρή γυναίκα να φορά μια κεντημένη μπλούζα και να κρατά στα χέρια της ένα όπλο και μια χειροβομβίδα. Στον πίνακα αναγράφεται το σλόγκαν “Θάνατος στους μοσχοβίτες κατακτητές”. Ο πίνακας, ιδιαίτερα προκλητικός, από τη στιγμή που εκτίθεται στη Ρωσία, [υποτίθεται ότι] αποτυπώνει τον λαβυρινθώδη χαρακτήρα τής ουκρανικής εθνικής ταυτότητας. [Γενικότερα, η] ποικιλομορφία των εικόνων και των τεχνικών προσεγγίσεων στα εκτιθέμενα έργα αναπαράγει το συνονθύλευμα δυνάμεων, ιδεολογιών και στερεοτύπων που αποτελούν το υπόβαθρο τής ασταθούς ουκρανικής εθνικής ταυτότητας». (— Τα ανωτέρω μας βοηθούν ίσως να κατανοήσουμε φαινόμενα όπως αυτά των Φέμεν ή των Πούσι Ράιοτς, για τις οποίες ο Πούτιν προσπαθούσε μάταια να εξηγήσει στην Μέρκελ ότι «είναι ανάρμοστο για μια γερμανίδα να στηρίζει τον αντισημιτισμό»[*]). Επιστρέφοντας στον Ιγκόρ Περεκλίτα, ο ζωγράφος ακολουθεί την ίδια πεπατημένη στα τελευταία του έργα, τα οποία είναι αφιερωμένα στις επισκέψεις τού Πατριάρχη Κυρίλλου στην Ουκρανία και που εκτίθενται στην πινακοθήκη ανεξάρτητων καλλιτεχνών Άντιν υπό τον τίτλο «Κομμουνιστοφασισμός» [«kill avec coco-fasciste»]. Ο ζωγράφος έχει συμμετάσχει επανειλημμένα στα προγράμματα τής εν λόγω πινακοθήκης, ενώ είναι μέλος και τής καλλιτεχνικής κολεκτίβας ανεξάρτητων δημιουργών με την επωνυμία «Βούληση ή Θάνατος». Καθένας μπορεί μόνος του να αξιολογήσει τη σημασία τού έργου του, όπου βλέπουμε να διαπλέκονται μεταξύ τους η ουκρανική, ναζιστική και ρωσική ταυτότητα, κάποτε με κάποιες πινελιές ιουδαϊκότητας:
Εικόνα 2: εδώ βλέπουμε όχι μόνο τον Λένιν να κρατάει στα γόνατά του τον Χίτλερ, αλλά και την απόπειρα παραλληλισμού τού σφυροδρέπανου και τού άστρου τού Δαβίδ… Θα έλεγε κανείς ότι τα μοτίβα τού εβραιομπολσεβικισμού και τής εβραϊκής Μόσχας συνεχίζουν να είναι επίκαιρα …
Εικόνα 3: χάρη στην ταύτιση τής Ευρώπης με τον Μπαντέρα, ο έφιππος ναζί που συντρίβει τον Πατριάρχη ενδύεται τη μορφή τού Αγίου Γεωργίου («εύφημος» μνεία στο ομώνυμο τάγμα, σύμβολο τής σοβιετικής νίκης επί τού ναζισμού).
Εικόνα 4: Δεξιά, στην ανατολή, έχουμε την αποθέωση τού ορθόδοξου πατριάρχη μεταμορφωμένου σε προσωποποίηση τού κομμουνισμού με το σφυροδρέπανο και τον σωρό των κρανίων, ενώ αριστερά, στη δύση, στέκεται φύλακας-φρουρός ο καθολικός παπάς με το πολυβόλο του σε σχήμα σταυρού…
Εικόνα 5: Για άλλη μια φορά, ο ζωγράφος κάνει να αναδυθεί η ουκρανική ταυτότητα μέσα από τον αγώνα εναντίον τής Ρωσίας, η οποία παρουσιάζεται ξανά ως αμάλγαμα τού κομμουνισμού με την ορθοδοξία· με άλλα λόγια, το στοιχείο τής αντιπαράθεσης διαπλέκεται με αυτό τής καταχρηστικής οικειοποίησης, καθώς η επανάληψη τής κομμουνιστικής «ταυτότητας» (ό,τι μπορεί να σήμαινε η Σοβιετική Ένωση) μετατρέπεται σε απροκάλυπτη υπεράσπιση τού ναζισμού, ο οποίος κατ’ αυτόν τον τρόπο υπερτίθεται τής ουκρανικής εθνικής ταυτότητας. — Στους βραχίονες τής σβάστικας, το κέντρο τής οποίας καταλαμβάνει «το θείο βρέφος» με την κουδουνίστρα-σβάστικα, αναγράφονται οι στίχοι από το ρεφρέν ενός σοβιετικού τραγουδιού για την ειρήνη από το 1962 (Пусть всегда будет солнце!): «Σιγά, στρατιώτη! Άκου! Μην μας τρομάζεις με τις βόμβες!», ενώ στο ρεφρέν ακούμε τη φωνή τής παιδικής ζωής: «Αχ και να ήταν πάντοτε λιακάδα! Αχ και να ήταν πάντα ο ουρανός! Αχ και να ήταν πάντα η μαμά μου! Αχ και να ήμουν πάντοτε εγώ!» Πρόκειται ακριβώς για τον σφετερισμό εκ μέρους τού φασισμού των αξιών τής ζωής μέσω τής απεικόνισης μιας απόλυτα ασταθούς ταυτότητας
Пусть всегда будет солнце!: Όλα τα παιδάκια το τραγουδούσαν

[*] Πβ. «Ο ρώσος πρόεδρος φρόντισε να απαντήσει αυστηρά και στην Άγγελα Μέρκελ, όταν ενδιαφέρθηκε για την τύχη των Pussy Riot. «Δεν νομίζω πως η σημερινή Γερμανία πρέπει να στηρίζει τον αντισημιτισμό», είπε, αναφερόμενος σε μια από τις κατηγορίες που βαρύνουν τα κορίτσια.» (skai.gr)

3 σχόλια:

  1. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ 2

    Στην Εικόνα 1 η επιγραφή στο κάτω μέρος λέει: ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΜΟΣΧΟΒΙΤΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΤΕΣ (ή ΣΤΑ ΜΟΣΧΟΒΙΤΙΚΑ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΑ ΚΑΤΟΧΗΣ). Είναι παραλλαγή του σοβιετικού συνθήματος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου Смерть немецким захватчикам! Θάνατος στους Γερμανούς επιδρομείς (κατακτητές)!

    Στην Εικόνα 2 η δίγλωσση (ρωσικά και γερμανικά) επιγραφή λέει: ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΜΑΣ˙ μόνο που το γερμανόγλωσσο τμήμα είναι λάθος καθώς παραλείπει το συνδετικό ρήμα που ενώ στα ρωσικά και στα ουκρανικά στον ενεστώτα παραλείπεται ή αντικαθίσταται με παύλα (στον πίνακα με το λεγόμενο Άστρο του Δαβίδ), στα γερμανικά πρέπει να μπαίνει γιατί διαφορετικά δεν βγαίνει νόημα (ουκρανισμός θα λέγαμε εμείς οι γλωσσολόγοι ή, απλούστερα, πώς κατακρεουργεί ο εθνικισμός μιαν —ξένη βεβαίως!― γλώσσα).

    Στην Εικόνα 3 η επιγραφή πάνω στην σημαία της ΕΕ λέει στα ουκρανικά: ΔΟΞΑ ΣΤΟΝ ΓΕΡΜΑΝΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗ, ΤΟΝ ΣΩΤΗΡΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ (καλόόό!!!). Επίσης παραλλαγή σοβιετικού συνθήματος της εποχής του Β΄ ΠΠ που έλεγε σε ελληνική μετάφραση: Δόξα στον Σοβιετικό στρατιώτη, τον απελευθερωτή της Ευρώπης (υπάρχει και σχετική αφίσα).

    Δεν μπορώ λόγω της χαμηλής ανάλυσης να διαβάσω τις επιγραφές της Εικόνας 4 (κρίμα!).

    Στην Εικόνα 5 πράγματι αναγράφονται οι στίχοι από το ρεφρέν του σοβιετικού τραγουδιού Пусть всегда будет солнце! (Ας λάμπει πάντα ο ήλιος!), αλλά στα ουκρανικά (η ρωσική γλώσσα, βλέπετε, απαγορεύεται…).

    Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ 3

    Αντώνη διόρθωσε, σε παρακαλώ, το Neue Ukrainisches Kunst σε Neue ukrainische Kunst και στις δυο αναρτήσεις˙ η λέξη «τέχνη» είναι στα γερμανικά όπως και στα ελληνικά θηλυκού γένους (die Kunst), οι δε επιθετικοί προσδιορισμοί με επίθετο παράγωγο ουσιαστικού που δηλώνει χώρα, γράφονται με μικρό το πρώτο γράμμα.

    Χαιρετώ και πάλι,

    Μη Απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Πάντως μετασοβιετική αβανγκάρντ δεν την λες!
    Καρακίτς του κερατά σίγουρα του στύλ Άγιοι Μπάντες

    ΑπάντησηΔιαγραφή