Κυριακή, 30 Μαρτίου 2014

Η αιδώς, ο θάνατος και η ντροπή: Μια αναδημοσίευση με αφορμή τη σκύλευση του ονόματος του Τάκη Τσίγκα


Θα μπορούσε κανείς να ξεκινήσει με το λήμμα του ηλεκτρονικού Βικιλεξικού, σύμφωνα με το οποίο η αιδώς, ουσιαστικό γένους θηλυκού, είναι "ο σεβασμός στα αρχαία ελληνικά/η ντροπή στα νέα ελληνικά." Τι λακωνικός τρόπος της έκθεσης του παράδοξου! Μια λέξη που στην αρχαιότητα σήμαινε τον σεβασμό, λέξη με ρητά θετικό ηθικό πρόσημο, να έχει μεταμορφωθεί σε λέξη με εξίσου ξεκάθαρα αρνητική σημασία! Πόσο πιο παράδοξο αν σκεφτούμε ότι είναι συνηθισμένο αυτό που προκαλεί ντροπή να είναι επίσης η έλλειψη σεβασμού σε κάτι από κάποιον, δηλαδή η έλλειψη της ποιότητας εκείνης που οι νεοέλληνες ταυτίζουν εσφαλμένα με την ντροπή!


Στο Βασικό Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής μαθαίνουμε ότι η ρίζα της αιδούς γραμματικά είναι το ρήμα αιδέομαι, του οποίου η πρώτη και βασική έννοια είναι: "1. σέβομαι, ευλαβούμαι, δείχνω θρησκευτικό σεβασμό |για θεούς, τάφους, όρκους, νεκρούς. |σέβομαι |για ασθενείς ομάδες πληθυσμού: νεαρές παρθένες, γέροντες, ικέτες." Από τα αναφερόμενα αντικείμενα του σεβασμού που δηλώνει η αιδώς μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι το συναίσθημα αυτό απευθύνεται, παραδόξως, στο ισχυρότερο (τους Θεούς), και στο ασθενέστερο (νεαρές παρθένες, γέροντες, ικέτες). Οι νεκροί, τους οποίους επίσης αναφέρει το λήμμα ως βασικά αντικείμενα αιδούς, θα μπορούσαν ίσως να τοποθετηθούν στην αμφίσημη γραμμή ανάμεσα στα δύο: ξέρουμε ότι ήδη στις πρωτόγονες κοινωνίες ο σεβασμός στους νεκρούς υπαγορεύεται από τον φόβο ότι μπορούν να μας βλάψουν (και άρα ότι είναι ισχυρότεροι των ζωντανών), και ότι σταδιακά, αυτός ο φόβος απέναντι στο ισχυρότερο μετατρέπεται σε συμπόνοια απέναντι στο ολικά ανίσχυρο, το σώμα που δεν μπορεί να μιλήσει, να υπερασπιστεί τον εαυτό του, να αντιδράσει.

Κανείς, για παράδειγμα, από όσους διάβασαν ποτέ την Ιλιάδα δεν μπορεί να ξεχάσει το συναίσθημα οίκτου, αποτροπιασμού και οργής που δημιουργεί η περιγραφή της ασέβειας του Αχιλλέα στο νεκρό σώμα του σφαγιασμένου Έκτορα:
Κι έξαφνα εσηκώνονταν [ο Αχιλλέας] και στο ακρογιάλι μόνος
παράδερνε και της αυγής άμ’ έβλεπε τα πρώτα
ροδίσματα στην θάλασσαν και στ’ ακρογιάλια πέρα,
τους ταχείς ίππους έζευε και οπίσω από τ’ αμάξι
σφικτόδενε τον Έκτορα συρτόν και αφού τρεις γύρες
ολόγυρα τον έσερνε στου φίλου του τον τάφον,
εις την σκηνήν του ησύχαζε, κι επίστομα στο χώμα
τον άφηνεν. Αλλ΄ασχημιές δεν πάθαινε το σώμα,
ότι τον άνδρα και νεκρόν τον ελυπείτ’ ο Φοίβος
και τον εσκέπαζε με την χρυσήν αιγίδα
να μη γδαρθεί το σώμα του στα χώματα συρμένο.

[...]

Και όταν στον κόσμον έφεξεν η δωδεκάτ’ ημέρα
ο Φοίβος τότε ομίλησεν εκεί των αθανάτων:
«Είσθε κακόπραχτοι, ω θεοί. Ποτέ του ενόσω εζούσε
ο Έκτωρ δεν σας έκαψε βοδιών μεριά κι ερίφων;
Και δεν σας είπεν η καρδιά μηδέ τον πεθαμένον
να σώσετε να τον ιδούν η χώρα του, οι γονείς του,
το ανήλικό του και ο λαός, που ευθύς θα τον εκαίαν
και θα τον ενταφίαζαν μ’ όσες τιμές του πρέπουν.

Αλλά χαρίζεσθε, ω θεοί, στον πάγκακον Πηλείδην,
που μήτε σπλάχνα δίκαια και μήτε πνεύμα πράον
έχει στα στήθη, αλλ’ άγρια φρονεί σαν το λεοντάρι
που δυνατό ακράτητο την πείναν να χορτάσει
ορμά στα ποίμνια των θνητών. Ομοίως του Αχιλλέως
απ’ την ψυχήν το έλεος εχάθη και το σέβας,
που τους θνητούς πότε ωφελεί και πότε ζημιώνει. 
Η συμπόνοια των κάθε άλλο παρά πράων και άμωμων Θεών του Ολύμπου για το μετά θάνατον βασανισμένο σώμα του Έκτορα σηματοδοτεί την ακρότητα της πράξης του Αχιλλέα, την κτηνωδία της. Η βία σε βάρος του νεκρού σώματος αποτελεί βία χωρίς κανένα δικαιολογητικό άμυνας, μιας και το νεκρό σώμα δεν μπορεί να προκαλέσει κακό με φυσικό τρόπο. Γίνεται πράξη βέβηλη και ανίερη. Μαζί με την απαγόρευση του κανιβαλισμού και της αιμομιξίας, η απαγόρευση της βεβήλωσης του νεκρού σώματος, η ντροπή που εμπνέει ως πράξη η έλλειψη αιδούς απέναντι στον νεκρό θεμελιώνει κάτι σαν τον βασικό πολιτιστικό και ηθικονομικό κώδικα σε μια αρκετά ευρεία σειρά πολιτισμών. Παρόμοια ντροπή φαίνεται να συσσωρεύεται γύρω από την πρακτική της σκύλευσης νεκρών και της σύλλησης τάφων με σκοπό την αρπαγή αγαθών: και πάλι, ο πυρήνας του ντροπιαστικού μοιάζει να είναι το ανίσχυρο του νεκρού, η αδυναμία του να προστατέψει τα υπάρχοντά του από τα χέρια του κλέφτη, και όχι η πράξη αυτή καθαυτή, που θα μπορούσε να ερμηνευτεί πεζά και υλιστικά, ως οικειοποίηση του χρήσιμου από τον ζωντανό που δεν βλάπτει αυτόν που δεν θα μπορούσε ποτέ να το χρησιμοποιήσει ξανά.

Σε ακόμα μεγαλύτερη απόσταση από την σειρά που αρχίζει με την βία κατά του νεκρού σώματος με την μορφή του διαμελισμού ή κανιβαλισμού του και συνεχίζεται με την σκύλευση πτωμάτων εμφανίζεται η σημασία της αιδούς όταν γίνεται κάτι άλλο στο οποίο ο νεκρός δεν μπορεί να απαντήσει ή για το οποίο δεν μπορεί να διαμαρτυρηθεί: όταν μιλά κανείς για τον νεκρό ή όταν μιλά εξ ονόματός του. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η παραδεδειγμένη αδυναμία του νεκρού να απαντήσει επιβάλλει την αιδώ απέναντι στις λέξεις για αυτόν, την αυτοσυγκράτηση αυτού που μιλά ώστε να μην παραβιάσει εκ νέου την χαμένη αυτονομία του νεκρού, το χαμένο του δικαίωμα στην αυτοδιάθεση του λόγου του. Απέναντι στους νεκρούς, επιβάλλεται μια κάποια δωρικότητα, μια αυτοπειθάρχηση της φλυαρίας των ζωντανών, ένας αυτοέλεγχος του εγώ και των σκοπών του ζωντανού έτσι ώστε να αφεθεί χώρος για τον νεκρό, έτσι ώστε να αποκτά χώρο η άλαλη φωνή του. Η σιωπή γύρω από τους νεκρούς, το κατέβασμα του κεφαλιού, το χαμήλωμα της φωνής, αποτελούν ενδείξεις μιας αιδούς εκ μέρους των ζωντανών για το γεγονός ότι οι ίδιοι εξακολουθούν να είναι ζωντανοί, να έχουν πρόσβαση στις δυνάμεις και στις απολαύσεις τις οποίες ο νεκρός στερείται.

Εδώ πρέπει να προστεθεί και ένα περαιτέρω παράδοξο: η μη προσμονή επόμενης ζωής επιτείνει αυτό το αίσθημα της αιδούς. Για τους αρχαίους, που δεν πίστευαν σε κάτι τόσο θελκτικό και σαγηνευτικό όπως ο χριστιανικός παράδεισος, ο νεκρός δεν μπορούσε να μακαριστεί εύκολα για την ευτυχία του, απαλάσσοντας τους ζωντανούς από τις επιταγές της αιδούς. Αλλά ούτε και για μια άθεη, μετα-θρησκευτική συνείδηση υφίσταται τέτοια παρηγοριά: ο νεκρός ζει, εφόσον και όταν συμβαίνει τούτο, στην μνήμη των ζωντανών, αλλά η μνήμη των ζωντανών δεν είναι ιδιαίτερα αξιόπιστη ή ευλαβική. Πέρα από αυτή, δεν έχει καμία περαιτέρω ζωή. Η αιδώς απέναντι στον νεκρό έχει γίνει αιδώς απέναντι σε κάτι ολότελα αδύναμο και ανίσχυρο, απέναντι στην ίδια την απώλεια της μόνης ισχύος που γνωρίζει ο άθεος υλισμός και που είναι η ίδια η ζωή. Είναι το μόνο πράγμα που κρατά έναν τέτοιο υλισμό από το να γίνει, εκτός από άθεος, και αναιδής, χυδαίος, απαξιωτικός για το γεγονός του θανάτου που είναι βέβαια το γεγονός το οποίο, στην καθαρή του αρνητικότητα, οριοθετεί τη ζωή ως τέτοια.

Ο σεβασμός, η αιδώς του άθεου υλιστή απέναντι στον νεκρό δεν είναι έκφραση φόβου απέναντι στην πιθανότητα εκδίκησής του όπως είναι στον ανιμισμό, ούτε έκφραση δέους για την προαγωγή του στην επόμενη ζωή όπως είναι για τις μονοθεϊστικές θρησκείες, αλλά ταπεινότητα απέναντι στο απαράγραπτο όριο της ατομικής ζωής, την επισφάλειά της, την ολοκληρωτική βιολογική τρωτότητά της.

[...]

Η αιδώς αυτή επιτάσσει ο ζωντανός να μην "μπαίνει μπροστά" απ' τον νεκρό, να μην τον επισκιάζει. Επιτάσσει τη συστολή του ζωντανού, την οιονεί σιωπή του, που είναι ήδη μια μίμηση του νεκρού, μια έμπρακτη ένδειξη ταύτισης με την αλαλία του. Το να μιλάς πολύ για τους νεκρούς επιτρέπεται μόνο όταν ο λόγος είναι εξαιρετικός· απαιτεί έμπνευση σπουδαία και υψηλή. Απαιτεί, κατά βάση, ποίηση: κοσμική και άθεη προσευχή. Αλλιώς, κινδυνεύεις να γελοιοποιήσεις το ίδιο το γεγονός του θανάτου τους, να το εντάξεις στην ατελείωτη φλυαρία των ζωντανών, στον τετριμμένο χαρακτήρα της ίδιας της ζωής τους.

Αλλά για έναν κομμουνιστή, το πρόβλημα της αιδούς απέναντι στους νεκρούς δεν σταματά εκεί. Περιλαμβάνει μια πηγή αισχύνης πολύ συγκεκριμένη για τους κομμουνιστές. Οι περισσότεροι αγωνιστές, σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, πεθαίνουν πρόωρα. Και συνεπώς αδικαίωτα. Αυτό είναι κάτι για το οποίο ένας κομμουνιστής έχει επίγνωση. Αισχύνεται με το γεγονός ότι δεν μπορεί να επικαλεστεί την δικαίωση της ζωής του νεκρού χωρίς επίσης να πει ψέματα. Ο νεκρός μπορεί να πέθανε αγωνιζόμενος, μα ο αγώνας δεν έχει τελειώσει. Πιθανώς να μην έχει καν αρχίσει. Όπως και να 'χει, όμως, είναι ακόμη αδικαίωτος. Απέναντι σε αυτό, δεν υπάρχουν πολλά να πεις. Επιστρέφει η σιωπή, το χαμήλωμα του κεφαλιού, το σφίξιμο στα χείλη και στο στομάχι. Και το καθήκον να συνεχίσεις να αγωνίζεσαι.

Στον αντίποδα, στο καζάνι αυτό χυδαιότητας και αναισχυντίας που ονομάζεται "αριστερά" στην νέα ελληνική κοινωνία, υπάρχουν αυτοί που δεν μπορούν ποτέ να πάψουν να μιλούν, να μιλούν για τους νεκρούς, να μιλούν εξ ονόματος των νεκρών. Κανείς δεν μπορεί να τους σταματήσει αντιπαραθέτοντας ανταγωνιστικές αφηγήσεις εάν δεν θέλει να χάσει την δική του αιδώ, αν δεν θέλει να γίνει ο ίδιος επαίσχυντος και αναιδής.
Αρχική δημοσίευση 19/10/2012

8 σχόλια:

  1. ποια ηταν η αφορμή για αυτή την αναδημοσίευση; Κάποιο άρθρο για τον προσφατο θανατο του Τ.Τσίγκα;

    tkar

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ξεδιάντροποι!

      Ξεδιάντροποι! Μόνο αυτό μπορεί να πει κανείς. Αναφερόμαστε σε όσες αθλιότητες και προβοκατόρικα «ανώνυμα» σχόλια γράφτηκαν σε ιστοσελίδες όπως ο «Εργατικός Αγώνας» (εργολαβία ο αντι-ΚΚΕδισμός) και «iskra» του Λαφαζάνη, με αφορμή το θάνατο του σ. Τάκη Τσίγκα. Το αντι-ΚΚΕ μένος τους δεν έχει όρια. Αποδεικνύουν όμως και το πραγματικό ήθος τους, δεν σεβάστηκαν ούτε τον πόνο των δικών του ανθρώπων. Τους διαβεβαιώνουμε ότι το ΚΚΕ, το Κόμμα που ο σ. Τάκης υπηρέτησε ως στέλεχος μέχρι την τελευταία στιγμή, δεν το αγγίζουν κατηγόριες, υπαινιγμοί και κακοήθειες, ούτε των συνήθων «ανώνυμων» ούτε των συνιστωσών του ΣΥΡΙΖΑ, που μας το παίζουν «φίλοι», προσπαθώντας να κρύψουν το ρόλο που έπαιξαν ενάντια στο Κόμμα την κρίσιμη περίοδο 1989-1991, να κρύψουν όμως και το σημερινό τους ρόλο ως «αριστερό άλλοθι» στη γραμμή αστικής διαχείρισης του ΣΥΡΙΖΑ...
      http://www.rizospastis.gr/wwwengine/story.do?id=7890076&publDate=30/3/2014

      Διαγραφή
  2. "Τιμάνε" τους πεθαμένους για να θάψουν τους ζωντανούς..
    Και ο παρακάτω βόθρος την ίδια τακτική ακολουθεί
    http://left.gr/news/i-proanaggelia-mias-xafnikis-anagnorisis
    Αυτοί που κάποτε εκτέλεσανσαν τον Μπελογιάννη σήμερα τον "τιμούν" μπας και εκτελέσουν και κανέναν άλλον κομμουνιστή...
    Πραγματικά αυτές οι αριστεράτζες γιατί πιστεύουν ότι θα έχουν καλύτερο τέλος από τον τον Αλεξάντρ Μιζίτσκο http://leninreloaded.blogspot.gr/2014/03/blog-post_6355.html όταν το σύστημα που υπηρετούν τους έχει μέχρι να κάνει τη δουλειά του και μέχρι εκεί...???

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ποιός έχασε την τσίπα του για να την βρει ο "εργατικός αγώνας";

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Αυτή είναι η πολιτική ξεφτίλα του Ερ. Αγώνα, της Ισκρα και λοιπών "αριστεροχαρούμενων"..
    Ποιος είπαμε πως διαχειρίζεται τον Εργατικό Αγώνα;; Ασφαλώς είναι ρητορική η ερώτηση.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. http://unfollow.com.gr/web-only/11797-gyrw/
    http://pitsirikos.net/2014/02/%CE%B5%CE%B3%CF%8E-%CE%B8%CE%B1-%CF%88%CE%B7%CF%86%CE%AF%CF%83%CF%89-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CE%B3%CE%B1%CE%B2%CF%81%CE%B9%CE%AE%CE%BB-%CF%83%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CF%81%CE%AF%CE%B4%CE%B7/
    Ίσως είναι φαινομενικά άσχετα τα άρθρα του Πιτσιρίκου και του Γιαννίκου που υπέπεσαν τώρα στην αντίληψη μου σε σχέση με το ζήτημα της αιδούς. Ωστόσο θεωρώ ότι ξεχειλίζουν από αστική ηθικολογία με έντεχνα (και όχι μόνο) συγκαλλυμένο αντικομμουνισμό.
    Πιτσιρίκος: Το κοινό που έχουν ο Κατσιματίδης με τον Σακελλαρίδη είναι ότι κατάγονται και οι δυο από την Νίσυρο.

    Δεν γνώρισα ποτέ ούτε έναν κακό άνθρωπο που να είναι από τη Νίσυρο.

    Δεν ξέρω αν ο Γαβριήλ Σακελλαρίδης θα εκλεγεί δήμαρχος της Αθήνας αλλά εγώ θα τον ψηφίσω.

    Θα ψηφίσω τον Σακελλαρίδη γιατί είναι 34 χρονών και είναι κοσμοπολίτης. Επίσης, θα τον ψηφίσω επειδή όλοι οι υπόλοιποι υποψήφιοι μου προκαλούν αναγούλα.
    Προσέξτε τις προκείμενες προτάσεις και το λογικό συμπέρασμα το οποίο βγαινει αβίαστα...
    Αλλά και την ιδεολογική τοποθέτηση που αναδύεται μέσα από αυτό και αποδεικνύεται πεντακάθαρα συντηρητικός μικροαστισμός πάνω στη γραμμή ΣΥΡΙΖΑ βέβαια για καθαρά πρόσωπα κτλ...
    Από την άλλη ο μέγας διανοητής Γιαννίκος με την αδαμιαία περιβολή του πνεύματος του φροντίζει ξεκάθαρα να τσουβαλιάσει και να συκοφαντήσει απροκάλυπτα την κομμουνιστική ιδεολογία μέσω και καλά του παραδείγματος της Κανέλλη που δεν ανταποκρίνεται στα δικά του στάνταρ κομμουνισμού. Σε αυτά που παίρνουν άριστα προφανώς όλος ο ΣΥΡΙΖΑ και προσωπικά ο Τσίπρας, ο Παπαδημούλης, ο Λαφαζάνης, ο Σταθάκης, ο Μηλιός, ο Τσουκαλάς, ο Καρυπίδης και όλο το συνάφι τους.
    Χαρακτηριστική είναι η τελευταία παράγραφος που Γιαννίκου που λέει ουσιαστικά χωρίς να παραθέτει κανένα επιχείρημα (ούτε καν τα γνωστά έωλα του τους) ότι κομμουνισμός ίσον καπιταλισμός.Αυτό είναι το ρεζουμέ του κειμένου. Διότι πρόκειται, σύμφωνα με τον Γιαννίκο πάντα, για έναν κομμουνισμό που εναντιώνεται στην ενωμένη ριζοσπαστική αριστερά (sic) και άρα καταλήγει να υπηρετεί το σύστημα.
    Αυτό που με προβληματίζει ρε παιδιά όμως είναι ότι όντως υπάρχουν αρκετά άτομα που σκέφτονται και λειτουργούν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που εκθειάζουν μέσα από τα γραπτά τους αυτοί οι δύο ¨αριστεροί" τύποι. Και είναι και μορφωμένοι κιόλας οπότε μη τους πεις καμιά κουβέντα γιατί είσαι ο δογματικός ΚΚΕς στο τέλος...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ούτε γω έχω γνωρίσει κακό άνθρωπο που να αρχίζει από "Σοφ" και να τελειώνει σε "ιανός", οπότε θα το ρίξω Σοφιανό.

      Κατά τα άλλα, ποντικοφάρμακο. Ο διάλογος είναι μάταιος.

      Διαγραφή
  6. Συμφωνώ απολύτως. Απλά για να διευκρινίσω, όταν λέω μη τους πεις καμιά κουβέντα αναφέρομαι στους και καλά μορφωμένους ψαγμένους αριστερούς που διέπονται όλοι όμως με ένα κοινό και "παράξενο" αντι-ΚΚΕ μένος. Και που να θαυμασεις επιχειρηματολογία! Φυσικά και δεν θα έκανα διάλογο με Πιτσιρίκους και σια. Μόνο να τους ξεσκεπάζουμε και να αναδεικνύουμε το πραγματικό τους πρόσωπο αξίζει μέσα από την πολιτική μας ιδεολογία και πρακτική.
    Βέβαια αυτουπονομεύονται και οι ίδιοι αλλά με τόσο οπορτουνισμό λογικό είναι να μπερδεύεσαι στο τέλος...

    ΑπάντησηΔιαγραφή