Σάββατο, 8 Μαρτίου 2014

Για τη διαμόρφωση των θεμελιακών όρων ενός κινήματος: Μορφικός και ταξικός χαρακτήρας ιστορικά (πρώτο μέρος)

Το κείμενο αυτό αποτελεί συνέχεια και ανάπτυγμα του κειμένου "Στοιχεία της οπορτουνιστικής θεώρησης των κινημάτων ενάντια στην κυβερνητική εξουσία", και πιο συγκεκριμένα, ανάπτυγμα του προβληματισμού πάνω στο ερώτημα που θέτει ως θεμελιακό για τους κομμουνιστές το σημείο #5 εκείνου του κειμένου: "ποιανού τα αιτήματα, ποιανού τα συμφέροντα, ποιανού η υλική ισχύς κυριαρχεί στην κίνηση και καθορίζει την πορεία της;"

Αν έθετε κανείς το ερώτημα "ποια είναι η βασική μορφή της ιστορικής εξέλιξης των θεμελιακών όρων των μαζικών κινημάτων;", δηλαδή, για να το πω πιο απλά, "γύρω από τι είδους κατηγορίες συσπείρωσης συγκροτήθηκαν διαχρονικά τα κινήματα; Ποιος ήταν ο βασικός μορφικός και ταξικός τους χαρακτήρας;" θα έπρεπε να παρατηρήσει απαντητικά τα εξής:


α. Στο αρχικό στάδιο, αυτό του ύστερου Μεσαίωνα, τα κινήματα αφορούσαν κατά βάση την σύμφυρση θρησκευτικών και οικονομικών προσδοκιών και αιτημάτων: ήταν κινήματα θρησκευτικο-οικονομικά, και η ρητορική τους συνύφαινε την επιθυμία για θρησκευτική μεταρρύθμιση και αυτή για οικονομική μεταρρύθμιση. Τέτοια, πιο γνωστά, είναι η περίπτωση των εξεγέρσεων των χωρικών στην γερμανόφωνη Κεντρική Ευρώπη στα 1524-1525 -- το θέμα της μελέτης του Ένγκελς Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία. Το δε ταξικό υποκείμενο στο οποίο προσιδιάζει αυτή η σύμφυρση του θρησκευτικού και του οικονομικού είναι η μεσαία και μικρή αγροτιά.

β. Με τον εμφύλιο πόλεμο στην Αγγλία κατά τη δεκαετία του 1640, έχουμε μια μερική τροποποίηση του πρώτου αυτού υποδείγματος: η σύμφυρση θρησκευτικών και οικονομικών αιτημάτων παραμένει, όμως το ταξικό υποκείμενο που εκφράζεται απ' αυτήν δεν είναι πια κυρίαρχα η αγροτιά· ο εμφύλιος πόλεμος στην Αγγλία, που καταλήγει στην δραστική μείωση της εξουσίας της μοναρχίας σε σχέση με την ισχύ του κοινοβουλίου, είναι ένας πόλεμος στον οποίο ο μεγάλος κερδισμένος είναι η αναδυόμενη αστική τάξη. Ο αγγλικός εμφύλιος παρουσιάζει έτσι μια διπλή υβριδικότητα: μορφο-ρητορικά, η θρησκεία συνυπάρχει με την οικονομία και την πολιτική στη σφαίρα των διεκδικήσεων και στη σφαίρα της ρητορικής τους διατύπωσης, αλλά ταξικά, η αστική αντζέντα συνυπάρχει --μέχρι να κυριαρχήσει εντελώς με τον συμβιβασμό του 1660-- με τις επιδιώξεις φτωχότερων κοινωνικών στρωμάτων, τα οποία εκφράζονται στα κινήματα των Εξισωτών (Levellers), των Σκαφτιάδων (Diggers), και των άλλων φραξιών του ριζοσπαστικού Προτεσταντισμού.

γ. Ο δέκατος όγδοος αιώνας, ο "αιώνας των επαναστάσεων" (Αμερικανική, Γαλλική), σηματοδοτεί τον μαρασμό του θρησκευτικού στοιχείου και συνακόλουθα μια πολύ μεγαλύτερη σαφήνεια σε ό,τι αφορά το οικονομικο-πολιτικό περιεχόμενο του αρχικά εξεγερσιακού και μετέπειτα επαναστατικού (αφού παίρνει την κρατική εξουσία) κινήματος. Η θρησκεία, σαν κουκούλι γύρω από την νύμφη, συρρικνώνεται και ξεφλουδίζεται, και αυτό που αναδύεται είναι η κυριαρχία των αστικών επιδιώξεων για κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας, ώστε να εξασφαλιστεί νομικο-πολιτικά και να επεκταθεί η οικονομική ισχύς την οποία είχαν ήδη πετύχει τα αστικά στρώματα. Από την άλλη, αν και η μορφική υβριδικότητα ατονεί, εξακολουθεί να υφίσταται, και στις δύο μεγάλες επαναστάσεις της εποχής, η ταξική υβριδικότητα: μαζί με την αστική τάξη αγωνίζονται, όπως και στον αγγλικό εμφύλιο, τα κατώτερα λαϊκά στρώματα, τα οποία, όπως και στον προηγούμενο αιώνα, ηττώνται τελικά. Στις ΗΠΑ κυριαρχεί πάνω στον συνασπισμό των απόκληρων (βλ. Linebaugh και Rediker, Η πολυκέφαλη ύδρα: Η κρυφή ιστορία του Επαναστατικού Ατλαντικού) η αστική τάξη των επαγγελματιών, επιχειρηματιών και των μεγαλογαιοκτημόνων, ενώ στη Γαλλία ο Ιακωβινισμός ηττάται τελικά από την συντηρητική αστική τάξη που εκφράζεται μέσα από την παράταξη των Γιρονδίνων.

δ. Στον απόηχο των μεγάλων επαναστάσεων, οι οποίες έσπρωξαν τις αστικές τάξεις σε αμυντικό εθνικό πόλεμο με άλλες χώρες (την Αγγλία και στις δύο περιπτώσεις, την Πρωσία επιπρόσθετα στη Γαλλική περίπτωση), δημιουργείται σε όλη την Ευρώπη ένα ολότελα νέο υβρίδιο, το οποίο θα δεσπόσει στα τρία πρώτα τρίτα του 19ου αιώνα (ορόσημα λήξης της περιόδου είναι η Κομμούνα του 1871 και η ίδρυση της Β Διεθνούς το 1889): η κυρίαρχη μορφή του μαζικού κινήματος είναι πια η εθνικο-ταξική, δηλαδή η σύμφυρση των οικονομικών και πολιτικών διεκδικήσεων ανερχόμενων κοινωνικών στρωμάτων και ομάδων με το αίτημα για εθνική απελευθέρωση και αυτοδιάθεση. Μακροσκοπικά λοιπόν, και νοώντας τον αγγλικό εμφύλιο ως τον κρίσιμο κρίκο διαλεκτικής διαμεσολάβησης (αφού το κίνημα τότε διατηρεί την ίδια μορφή με αυτή του προηγούμενου αιώνα αλλά αλλάζει την κυρίαρχη στο κίνημα τάξη), έχουμε την εξής εξέλιξη:

16ος αιώνας:
Μορφή: Θρησκευτικο-οικονομική
Τάξη: μεσαία και μικρή αγροτιά

17ος αιώνας: 
Μορφή: Θρησκευτικο-οικονομική
Τάξη: αστική τάξη, φτωχότερα λαϊκά στρώματα, ακτήμονες αγρότες

18ος αιώνας:
Μορφή: Οικονομική, με εθνικές συνεπαγωγές
Τάξη:  αστική τάξη, φτωχότερα λαϊκά στρώματα των πόλεων, απόκληροι και ακτήμονες

19ος αιώνας (ως το τελευταίο τέταρτο του αιώνα):
Μορφή: Εθνικο-οικονομική
Τάξη: αστική τάξη, φτωχότερα λαϊκά στρώματα

6 σχόλια:

  1. Εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο στο σύνολό του. Αναρωτιέμαι αν θα ήταν δυνατόν να παρατεθεί μια ενδεικτική βιβλιογραφία, ειδικότερα για το πρώτο μέρος και ακόμα ειδικότερα για την περίπτωση της Ιταλίας μεταξύ 16ου και 18ου αιώνα. Δεν γνωρίζω αν έχεις κατά νου την εργογραφία των Villari, Galasso, Signorotto και ποια η γνώμη σου σχετικά.

    Ευχαριστώ για την κατανόηση.

    Καθημερινός Αναγνώστης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Όχι, δεν γνωρίζω τις εργασίες που αναφέρεις, οπότε θα μου έκανες χάρη αν μου έλεγες για τα έργα των συγκεκριμένων λίγα παραπάνω στοιχεία.

      Διαγραφή
  2. Αναφέρομαι στα έργα του Rosario Villari (Elogio della dissimulazione, La rivolta antispagnola a Napoli, Per il Re o per la patria, Ribelli e riformatori, Politica Barocca. Inquietudini, mutamento e prudenza κ.α.) και του Giuseppe Galasso (Mezzogiorno medievale e moderno, Napoli spagnola dopo Masaniello, Il Mezzogiorno nella storia d'Italia, Alla periferia dell'impero κ.α.).

    Ουσιαστικά πρόκειται για μία συζήτηση με επίκεντρο την ισπανοκρατούμενη Νάπολη του 17ου αιώνα (αντίστοιχη περίπτωση η πλούσια εργογραφία του Signorotto για το Μιλάνο), αλλά που ακουμπά το σύνολο της ιταλικής χερσονήσου. Η όλη συζήτηση αφορά την δύσκολη μετάβαση των Ιταλικών κρατών από τον φεουδαρχικό στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής με ιδιαίτερη αναφορά στην οικονομική κρίση του 17ου αιώνα, τις αντιισπανικές εξεγέρσεις (Νάπολη κ.α.) και τον ρόλο της αναδυόμενης αστικής τάξης εις βάρος των λαϊκών στρωμάτων. Τα εκατέρωθεν επιχειρήματα οδήγησαν σε ρήξη τόσο τους δύο ιστορικούς (εντελώς διαφορετικής ιδεολογικής αφετηρίας αμφότεροι) όσο και την εγχώρια σχετική ιστορική έρευνα. Χαρακτηριστική η φράση του Aurelio Musi "το Seicento του Villari και το Seicento του Galasso" (βλ. Mezzogiorno spagnolo e la via napoletana allo stato moderno). Φλυαρώ όμως.

    Με ενδιαφέρει αρκετά το ζήτημα που θίγεις στο κείμενό σου και θα μου ήταν εξαιρετικά χρήσιμη μια βιβλιογραφία, ιδιαίτερα για την Μεσόγειο (όχι πάντως τον Μπρωντέλ). Αντιμετωπίζω μια δυσκολία να εντοπίσω τα κείμενα-κλειδιά από ιστορικούς του 20ου αιώνα και μάλιστα συνεπούς μαρξιστικής αναφοράς.

    Σε ευχαριστώ και πάλι για την κατανόηση

    Καθημερινός Αναγνώστης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Έγραψα καμιά δεκαριά τίτλους με κάποιους τίτλους που μπορεί να ενδιαφέρουν, χωρισμένους σε περιόδους και χώρες και ο browser αποφάσισε να κρασάρει...

      Φτου κι απ' την αρχή.

      14ος αιώνας, Φλάνδρα:

      William H. Tebrake, Plague of Insurrection : Popular Politics and Peasant Revolt in Flanders, 1323-1328

      Αγροτικές εξεγέρσεις και θρησκεία 1500-παρόν:
      Religion and Rural Revolt, επιμ. Janos Bak and Gerhard Benecke (άρθρα Christopher Hill, Peter Burke, Terence Ranger, Viktor Buganov, κα).

      16ος αιώνας, Γερμανόφωνες χώρες:
      Friedrich Engels, The Peasant War in Germany
      Ernst Bloch, Thomas Münzer als Theologe der Revolution
      Ernst Bloch, Atheism in Christianity: The Religion of the Exodus and the Kingdom (γενικότερου ενδιαφέροντος)

      Διαγραφή
    2. 16ος-18ος αιώνας, Γαλλία:
      Emmanuel Le Roy Ladurie, The Peasants of Languedoc

      17ος αιώνας, Αγγλία:

      Christopher Hill, The World Turned Upside Down: Radical Ideas During the English Revolution
      Christopher Hill, Puritanism and Revolution
      Christopher Hill, The English Bible and the Seventeenth-Century Revolution
      Christopher Hill, Turbulent, Seditious and Factious People: John Bunyan and His Church, 1628-88

      18ος αιώνας, ΗΠΑ:

      Peter Linebaugh and Marcus Rediker, The Many-Headead Hydra: The Hidden History of the Revolutionary Atlantic

      Γαλλία:

      Robert Darnton, Revolution in Print: The Press in France, 1775-1800
      Robert Darnton, Poetry and the Police: Communication Networks in Eighteenth-Century Paris
      Gorege Rudé, The Crowd in the French Revolution
      Albert Soboul, The Sans-Cullotes
      George Lefebvre, The Coming of the French Revolution
      George Lefebvre, The French Revolution

      Ινδία:

      Subaltern Studies, (6 τόμοι αν δεν κάνω λάθος)
      Ranajit Guha, Elementary Aspects of Peasant Insurgency in Colonial India
      Vivek Chibber, Postcolonial Theory and the Specter of Capital (μαρξιστική κριτική στα Subaltern Studies για τις αγροτικές εξεγέρσεις)

      Διαγραφή
    3. Για τον 18ο-19o είναι και του Losurdo, Liberalism, A counter-history

      Διαγραφή