Σάββατο, 1 Φεβρουαρίου 2014

Η κρίση και ο Μαρξ σήμερα: Από συνέντευξη του Gopal Balakrishnan

Από συνέντευξη του Gopal Balakrihshnan στον Asad Haider
History and Politics
Μτφρ.: Lenin Reloaded

AH: Γράφεις ένα νέο βιβλίο για τον Μαρξ, με επίκεντρο τα οικονομικά του γραπτά. Ένα από τα μεγάλα προβλήματα σε όλη την ιστορία του λεγόμενου Δυτικού Μαρξισμού είναι ότι ο Μαρξ δεν έγραψε ποτέ ποια ήταν πραγματικά η μέθοδός του σε έργα όπως το Κεφάλαιο.


GP: Απ' την αρχή ως το τέλος, η θεωρία του Μαρξ αναδύεται μέσα από τη κριτική ανάλυση των κατηγορικών προβλημάτων που εμφανίστηκαν στην κλασική πολιτική οικονομία, προβλημάτων που η ίδια δεν μπορούσε να επιλύσει. Η περιγραφή του Μαρξ για τον "καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής" παίρνει τη μορφή μιας λύσης σ' αυτά τα προβλήματα, από το μυστήριο του γιατί η αξία των εμπορευμάτων πρέπει να εμφανίζεται σε χρηματική μορφή ως το γιατί οι κοινωνικές σχέσεις της παραγωγής εμφανίζονται με τη μορφή διαφορετικών παραγόντων της παραγωγής οι οποίοι συνεισφέρουν στην αξία του εμπορεύματος, με την καθεμιά να εμφανίζεται ως ξεχωριστή πηγή εισοδήματος για τον ιδιοκτήτη της. Μια από τις υποθέσεις της δουλειάς μου πάνω στην οικονομική σκέψη του Μαρξ είναι πως σε γενικές γραμμές έχουμε χάσει την αντίληψη των βασικών οικονομικών προβλημάτων στα οποία απευθυνόταν ο Μαρξ, και τα οποία προήλθαν από την κλασική πολιτική οικονομία. Αυτά ήσαν ακόμα ζωντανά προβλήματα στην εποχή που ο Μαρξ τα επεξεργάστηκε, αλλά ακόμα και κατά τη διάρκεια των γραπτών του Μαρξ πάνω σ' αυτά τα θέματα, από τα τέλη του 1850 ως τις αρχές του 1870, αυτή η παράδοση της κλασικής πολιτικής οικονομίας, καθώς και το ζωντανό ιστορικό περιεχόμενο των προβλημάτων που αφορούσε, άρχισαν να χάνονται απ' τον ορίζοντα, έγιναν με κάποιο τρόπο δυσδιάκριτα, κι έτσι θα ισχυριζόμουν ότι υπάρχει ένα είδος αδιαφάνειας στα θεμελιώδη και βασικά προβλήματα της οικονομικής σκέψης του Μαρξ. Το νόημα πολλών από τους όρους που χρησιμοποιεί, και πιο σημαντικά, ο συστηματικός χαρακτήρας της οικονομικής του σκέψης, δεν είναι προφανή. Φυσικά, πάντα υπήρχαν δογματικές αντιλήψεις για τον συστηματικό χαρακτήρα των γραπτών του Μαρξ, αλλά αν τις βάλουμε παράμερα, οι ερμηνείες της θεωρίας του για τον καπιταλισμό πάντα διαμεσολαβούνταν από τις αρχικές απόπειρες να την κατανοήσουμε, οι οποίες πήραν μορφή μετά την παρακμή των διανοητικών παραδόσεων μέσα από τις οποίες ο Μαρξ διατύπωσε την κριτική του στην πολιτική οικονομία. Αυτές οι αρχικές απόπειρες θεμελίωσαν τα σημεία εισόδου, τα ζητήματα και τα προβλήματα που έχουν κυριαρχήσει σε μεγάλο ποσοστό σχολιασμού στον Μαρξ από τότε.

Έχοντάς το πει αυτό, η κατανόηση του καπιταλισμού από τον Μαρξ έχει πολλά χαρακτηριστικά από τον συγκεκριμένο κοινωνικο-ιστορικό κόσμο του αγγλικού καπιταλισμού του 19ου αιώνα που ενσωματώθηκε σ' αυτή. Αν και είναι μια γενική θεωρία, και αναδύεται ως κριτική των θεμελιακών οικονομικών κατηγοριών της κλασικής πολιτικής οικονομίας, και ως λύση για τα βασικά κατηγορικά προβλήματα --και μαζί μ' αυτά, προφανώς, τα πραγματικά θεμελιακά χαρακτηριστικά της καπιταλιστικής οικονομίας, μέσα από την επεξεργασία των προβλημάτων και αδιεξόδων της κλασικής πολιτικής οικονομίας-- ο Μαρξ έφτασε σε μια γενική θεωρία, όμως αυτή η γενική θεωρία συνδέεται με κάποιο τρόπο στο συγκεκριμένο κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο του καπιταλισμού του καιρού του. Δεν μιλάω βέβαια απλά για την βιομηχανική τάξη που αναδύθηκε στην Αγγλία, και η οποία είναι το locus clas­si­cus της γενικής θεωρίας, αλλά επίσης και για τις διάφορες περιοχές του ευρύτερου παγκόσμιου συστήματος, από τις παρακμάζουσες ασιατικές αυτοκρατορίας και τον ακόμα ανέπαφο κόσμο του ευρωπαϊκού φεουδαρχισμού στην Ανατολή, στη Ρωσία, στην περίοδο της δύσης της φεουδαρχίας, στην ανάδυση αποικιακών κρατών των λευκών, στο τέλος των μεγάλης κλίμακας δουλοκτητικών οικονομιών φυτείας. Αυτές οι συνθήκες είναι συγκεκριμένες στην κλασική περίοδο του καπιταλισμού την οποία θεωρητικοποιεί ο Μαρξ και δεν υπάγονται όλες τους και με κάποιο ομοιόμορφο τρόπο σε μια και μοναδική μορφή καπιταλισμού. Πολλά από τα χαρακτηριστικά της δικής του εποχής καπιταλισμού ανήκουν σε άλλο κόσμο: ο καπιταλιστικός γαιοκτημονισμός  που βασίζεται σε αγροτικές προσόδους, ο κανόνας του χρυσού για το χρήμα, και οι συνθήκες της εργατικής ζωής ξεριζώθηκαν μετά την έλευση της σύγχρονης ιατρικής και του προνοιακού κράτους  – αν και βέβαια, η δεύτερη εξέλιξη έχει λάβει χώρα μόνο στις αναπτυγμένες οικονομίες. Συνεπώς, υπάρχουν αρκετοί τρόποι με τους οποίους ο κόσμος του Μαρξ είναι σε ασυνέχεια σε σχέση με το δικό μας, αν και η γενική θεωρία μας επιτρέπει να φτιάξουμε τη γέφυρα, να καταλάβουμε ποια στοιχεία στις κατοπινές περιόδους του καπιταλισμού είναι κατανοητά με τους όρους της εξήγησης του Μαρξ παρά το γεγονός ότι βρίσκονται σε ρήξη και απόσταση από τα χαρακτηριστικά του καιρού του. 

[...]

AH: Θα ήθελα να επιστρέψουμε στα δυο θέματα της πολιτικής σκέψης που ονόμασες νωρίτερα. Το ένα ήταν η κρίση, την οποία συζητήσαμε. Το άλλο ήταν η ήττα. Η μεγάλη ήττα η οποία αποτελεί το πλαίσιο της δικής μας περιόδου είναι ακριβώς η ήττα του εργατικού κινήματος, από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και σε όλη τη δεκαετία του 1980. Όπως δείχνει η αμφιθυμία απέναντι στον "παραδοσιακό" Μαρξισμό, αυτή η ήττα θέτει σημαντικό προβλήματα για όσους ενδιαφέρονται για τα μαζικά κινήματα και τον πολιτικό μετασχηματισμό σήμερα.

GB: Απ' τη μια, φαίνεται να βρισκόμαστε σε μια περίοδο στην οποία όλο και περισσότεροι αποδέχονται την άποψη ότι τα οικονομικά προβλήματα της εποχής αφορούν μια βαθιά, δομική κρίση του καπιταλισμού. Ακόμα και λίγα χρόνια πριν, όταν έγραψα το άρθρο για το στάσιμο κράτος,  δεν ήταν εξαπλωμένη αυτή η πεποίθηση, σήμερα όμως είναι όλο και πιο αποδεκτή. Απ' την άλλη, όπως επισημαίνεις, αντιμετωπίζουμε την απουσία μεγάλης κλίμακας φορέων της κοινωνικής και πολιτικής αλλαγής οι οποίοι θα μπορούσαν να ανοίξουν το ζήτημα μιας νέας οικονομικής τάξης πέρα από τον καπιταλισμό. Ο τρόπος με τον οποίο έχει ως τώρα εξελιχθεί η κρίση αφορούσε κυρίως το να τεθούν ζητήματα για το πώς να συντηρηθεί και να στηριχτεί το κατεστημένο, και ακόμα και οι μορφές αντίδρασης στη λιτότητα δεν ήταν πραγματικά σε θέση  να ξεφύγουν από καθαρά αμυντικές απαιτήσεις, απ' την προσπάθεια να αποφευχθεί ένα τμήμα από την καταστροφή της οικονομικής κρίσης και να γίνουν σκέψεις για επανασταθεροποίηση της οικονομίας μέσα από την αναστύλωση ενός προϋπάρχοντος επιπέδου οικονομικής ισότητας και εργασιακής ασφάλειας, για το οποίο θεωρείται ότι ίσως είναι εφικτό. Κάποιοι αντλούν το συμπέρασμα ότι τα προβλήματα είναι τόσο βαθιά που αυτού του είδους οι λύσεις δεν πρόκειται πλέον να δουλέψουν, αλλά οι θεμελιώδεις δομικοί μετασχηματισμοί που θα έπρεπε να συντελεστούν για να ξεπεραστούν αυτά τα προβλήματα της ανεργίας, της πτώσης των μισθών, και της μαζικής φτώχειας στον κόσμο είναι τόσο αποθαρρυντικοί που η θέση που επιλέγεται ως εναλλακτική είναι κατανοητό πως είναι η μία ή η άλλη μορφή αριστερού λαϊκισμού. Δεν έχω κανένα πρόβλημα με το γεγονός ότι αυτή είναι η μορφή που παίρνει ο αγώνας, είναι αναπόφευκτο να συμβεί αυτό. Αλλά ο λόγος που δεν μπορεί να πετύχει είναι ότι δεν υπάρχει καμία καινούργια κατεύθυνση στην οποία να φαίνεται να μπορεί να πάει ο καπιταλισμός.  Οι διαφορετικοί τύποι αριστερού ρεφορμισμού εξαρτώνται από την ικανότητα του καπιταλισμού να προσφέρει απασχόληση και αυξανόμενο βιωτικό επίπεδο. Οπότε, αν και ο καπιταλισμός βρίσκεται σ' αυτή τη βαθιά και συστημική κρίση, η κρίση εμφανίζεται ταυτόχρονα ως κάτι που υποσκάπτει τις συνθήκες της κοινωνικής και πολιτικής αντίστασης. Αυτό δεν είναι απλώς ζήτημα της ήττας των επαναστατικών προκλήσεων στο σύστημα, αλλά στην περίοδο αυτή έχει πάρει τη μορφή μιας υποχώρησης των ρεφορμιστικών κατακτήσεων της εργατικής τάξης μέσα στα αναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη, και αλλού, των διαφόρων ανάμεικτων κληρονομιών της προσπάθειας να προαχθεί η οικονομική ανάπτυξη με κάποιο όραμα προόδου σε πιο οικονομικά "οπισθοδρομικές" ζώνες του παγκόσμιου συστήματος. Αυτό είναι το πλαίσιο στο οποίο λειτουργούμε. 

9 σχόλια:

  1. "Ένα από τα μεγάλα προβλήματα σε όλη την ιστορία του λεγόμενου Δυτικού Μαρξισμού είναι ότι ο Μαρξ δεν έγραψε ποτέ ποια ήταν πραγματικά η μέθοδός του σε έργα όπως το Κεφάλαιο."

    Αντώνη, ισχύει ο ισχυρισμός αυτός;

    Χώρια που δεν καταλαβαίνω τι εννοεί με το όρο "μέθοδος".
    Εννοεί, για παράδειγμα, ερωτήματα του τύπου: "γιατί ο Μαρξ ξεκινά το Κεφάλαιο αναλύοντας τι είναι εμπόρευμα και όχι απο κάπου αλλού"; Γιατί τέτοια ερωτήματα τα έχω ακούσει από κόσμο που σταμάτησε το Κεφάλαιο πριν περάσει τις πρώτες 100 σελίδες.

    tom (the old tom)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Νομίζω αναφέρεται στο γνωστό ζήτημα της δυσκολίας ερμηνείας της σειράς με την οποία αναπτύσσονται οι έννοιες στο Κεφάλαιο, της σύνδεσης μεταξύ των μερών του, κλπ, το οποίο πραγματεύτηκε, πχ, ο Βαζιούλιν μεταξύ άλλων.

      Διαγραφή
    2. @tom (the old tom)

      http://www.marxists.org/archive/marx/works/1858/letters/58_01_16.htm

      Γράφει στο παραπάνω γράμμα ο Μάρξ:

      I should very much like to write 2 or 3 sheets making accessible to the common reader the rational aspect of the method which Hegel not only discovered but also mystified.

      Έτσι αληθεύει και ο ισχυρισμός του G.B.

      Διαγραφή
    3. @ Αντώνης, @ Ονειρμός
      ευχαριστώ για τις απαντήσεις!


      @ Ονειρμός

      Πρέπει να παραδεχτώ πως κάτι δεν κατανοώ σωστά από το σχόλιό σου, θα εξηγήσω παρακάτω γιατί μάλλον δεν είμουν αρκετά σαφής στο αρχικό μου ερώτημα.

      Η ερώτηση του AH θέτει το "ποια ήταν πραγματικά η μέθοδός του [Μαρξ] σε έργα όπως το Κεφάλαιο" ως ένα από τα μεγάλα προβλήματα του "λεγόμενου Δυτικού Μαρξισμού".

      Ο GP απαντά (κωδικοποιημένα):
      1. "… η θεωρία του Μαρξ αναδύεται μέσα από τη κριτική ανάλυση των κατηγορικών προβλημάτων που εμφανίστηκαν στην κλασική πολιτική οικονομία…"

      2. "… Η περιγραφή του Μαρξ για τον "καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής" παίρνει τη μορφή μιας λύσης σ' αυτά τα προβλήματα…"

      3. "… σε γενικές γραμμές έχουμε χάσει την αντίληψη των βασικών οικονομικών προβλημάτων στα οποία απευθυνόταν ο Μαρξ…"

      4. "...Το νόημα πολλών από τους όρους που χρησιμοποιεί, και πιο σημαντικά, ο συστηματικός χαρακτήρας της οικονομικής του σκέψης, δεν είναι προφανή…"

      --Στο σημείο 4. παραπάνω, όταν μιλά για τον συστηματικό χαρακτήρα, κάνει νομίζω την μοναδική αναφορά του ο GB στη μέθοδο του Μαρξ. Και συνεχίζει:--

      5. "...ο Μαρξ έφτασε σε μια γενική θεωρία, όμως αυτή η γενική θεωρία συνδέεται με κάποιο τρόπο στο συγκεκριμένο κοινωνικο-ιστορικό πλαίσιο του καπιταλισμού του καιρού του…"

      6. "… υπάρχουν αρκετοί τρόποι με τους οποίους ο κόσμος του Μαρξ είναι σε ασυνέχεια σε σχέση με το δικό μας, αν και η γενική θεωρία μας επιτρέπει να φτιάξουμε τη γέφυρα, να καταλάβουμε ποια στοιχεία στις κατοπινές περιόδους του καπιταλισμού είναι κατανοητά με τους όρους της εξήγησης του Μαρξ…"

      Οπως το καταλαβαίνω, στην ερώτηση του AH για το ποια ήταν η μέθοδος του Μαρξ, ο GB απαντά οτι στα αρχικά φαινόμενα (καπιταλισμός του 19ου αιώνα, κτλ) που εξηγεί η θεωρία του Μαρξ, έχουν προστεθεί νέα (σύγχρονος καπιταλισμός, κτλ) και άρα χρειαζόμαστε μια γέφυρα για να δούμε ποια από τα νέα φαινόμενα μπορούν να κατανοηθούν με την αρχική θεωρία. Ακόμα και αν εννοεί οτι τα νέα φαινόμενα κουβαλάνε καινούργιες κατηγορίες και έννοιες που αλλάζουν άρδην το σύμπαν των παλιών φαινομένων και απαιτούν διαφορετικές λύσεις, γιατί αυτό συνιστά απάντηση στο "ποια ήταν η μέθοδος του Μαρξ"; Γιατί δηλαδή χρησιμοποιεί το χαρτί μιας επικαιροποιημένης φαινομενολογίας όταν το ζητούμενο είναι η λογική μέθοδος για την κριτική ανάλυση οποιασδήποτε φαινομενολογίας (στο πεδίο της πολιτικής οικονομίας);

      Τέλος, στην επιστολή που αναφέρεις πιο πάνω, γράφει ο Μαρξ:

      What was of great use to me as regards method of treatment was Hegel’s Logic at which I had taken another look by mere accident.

      Αν το πρόβλημά μας, λοιπόν, είναι πως ακριβώς φάνηκε χρήσιμη στον Μαρξ η Επιστήμη της Λογικής του Χέγκελ, πως απαντά σε αυτό ο GB ώστε να γράφεις:
      "Έτσι αληθεύει και ο ισχυρισμός του G.B."

      Αν έχω παρανοήσει κάτι και σε κουράζω τζάμπα, απολογούμαι εκ των προτέρων.

      tom (the old tom)

      Διαγραφή
    4. Ο ΑΗ όμως δεν ρωτάει ποια ήταν η μέθοδος του Μαρξ, απλώς δηλώνει ότι ένα από τα μεγάλα προβλήματα στην κατανόησή του είναι ότι δεν την εξήγηση.

      Κατά συνέπεια οι απαντήσεις δεν είναι επί της μεθόδου του Κεφαλαίου αλλά επί επιμέρους ζητημάτων που τίθενται για την καλύτερη κατανόηση του Μαρξ. Πουθενά δεν θέτει ζήτημα "μεθόδου" --με την έννοια της φιλοσοφικής λογικής-- ο Μπαλακρίσναν. Θέτει ερμηνευτικό ζήτημα, και το ζήτημα που θέτει έχει να κάνει με την ιστορική αποκατάσταση των διαμαχών με την αστική πολιτική οικονομία, η οποία εκφυλίστηκε πολύ γρήγορα. Και ο Λουκάτς θίγει αυτό το ζήτημα --του εκφυλισμού δηλαδή, ήδη στον 19ο αιώνα, της αστικής οικονομίας στην οποία απαντούσε ο Μαρξ-- στην "Καταστροφή του Λόγου".

      Αν κρίνω και από τις "Υποθέσεις για το στάσιμο κράτος", ο Μπαλακρίσναν πιστεύει ότι πρέπει να διαβάσουμε Σμιθ και Ρικάρντο ξανά, να πάρουμε πολύ σοβαρότερα την κλασική αστική πολιτική οικονομία από ό,τι κάνουμε συνήθως, όταν αρκούμαστε στο να διαβάζουμε την κριτική της στο Κεφάλαιο. Στις 'Θεωρίες για την υπεραξία' ο Μαρξ κάνει πολύ σαφές ότι βλέπει τους Σμιθ και Ρικάρντο ως πολύ ανώτερους των συγχρόνων του οικονομολόγους, και αυτό είναι σημαντικό, νομίζω, στην προσέγγιση του Μπαλακρίσναν.

      Διαγραφή
    5. δεν την εξήγηση=δεν την εξήγησε

      Διαγραφή
    6. @tom (the old tom)

      Θα έλεγα και εγώ πως ο G.B επισημαίνει το πρόβλημα της έλλειψης κατανόησης της μεθόδου του Μάρξ. Τα γραφόμενα του Μάρξ που παρέθεσα, στο ένα τους σκέλος, αποτελούν ομολογία περί της ελλιπούς έκθεσης της μεθόδου του ''Κεφαλαίου'' από τον Μάρξ, άρα βλέπουμε πως ο Μάρξ θα συμφωνούσε στο πρόβλημα-ερώτημα που θέτει ο G.B.Όμως, αυτό δεν σημαίνει πως ο G.B δίνει την απάντηση που θα έλεγα π.χ εγώ.

      Συμπερασματικά, το απόσπασμα που έστειλα αποδεικνύει πως ο Μάρξ αναγνώριζε ανεπάρκεια στην έκθεση της μεθόδου του, αλλά δεν αποδεικνύει τί απάντηση θα έπρεπε να δώσουμε ακριβώς στο πρόβλημα αυτό, μολονότι ο Μάρξ δίνει μια κατεύθυνση (Χέγκελ).

      Πιστεύω όμως ότι αυτό που λέει ο G.B είναι συμπληρωματικό ερευνητικό πρόγραμμα προς αυτό της σύγκρισης ''Κεφαλαίου''-''Επιστήμη της Λογικής'' του Χέγκελ. Άλλωστε ο Χέγκελ είχε γνώση των πρώτων βημάτων της αστικής πολιτικής οικονομίας, και στη ''Φιλοσοφία του Δικαίου'' θεωρεί πως η οικονομία όπως συγκροτείται στις μέρες του ως επιστήμη αναπτύσσει (διαλεκτική) αναστοχαστικότητα.

      Δες εδώ http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=849&Itemid=29 το υποκεφάλαιο 3.2 (τα γραπτά της Ιένας), για τη σχέση Χέγκελ-Σμιθ, θα συνιστούσα να προσπεράσεις όλα τα άλλα κεφάλαια του κειμένου που σε παραπέμπω.

      Διαγραφή
    7. @Αντώνης, @Ονειρμός, σας ευχαριστώ θερμά και τους δυο! Θα κοιτάξω την παραπομπή πιω πάνω καθώς και την πιο παλιά ανάρτηση του Αντώνη για το στάσιμο κράτος του Μπαλακρίσναν ξανά.

      tom (the old tom)

      Διαγραφή
    8. παραπομπή πιω πάνω = παραπομπή πιο πάνω, sorry!

      tom (the old tom)

      Διαγραφή