Σάββατο, 1 Φεβρουαρίου 2014

Οι πολιτικές επιλογές από επιστημονική σκοπιά

Υπάρχει κάποια νομοτέλεια που υπαγορεύει την λήψη μιας συγκεκριμένης πολιτικής στάσης με σημείο εκκίνησης την σχέση με την επιστήμη; Νομίζω πως όχι. Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι τα δύο πεδία είναι απλώς άσχετα και ασύνδετα μεταξύ τους. Η κοσμοϊστορική σημασία της εμφάνισης του Καρλ Μαρξ συνίσταται μεταξύ άλλων και σ' αυτό, στο γεγονός δηλαδή ότι δεν ήταν απλώς ένας επιστήμονας με μια συγκεκριμένη πολιτική στάση αλλά και στο ότι προσπάθησε να δείξει τα πολιτικά κίνητρα πίσω από την επιστημονική εργασία και να θεμελιώσει επιστημονικά τις πολιτικές του αντιλήψεις και πεποιθήσεις. Αν η διαψευσιμότητα, στο μεταξύ, αποτελεί το βασικό κριτήρια της επιστημονικότητας μιας σειράς προτάσεων, ο Μαρξ εκτέθηκε πλήρως στο στοίχημα της διαψευσιμότητας και εν πολλοίς, το κέρδισε, απέδειξε δηλαδή στην πράξη ένα μεγάλο ποσοστό από τους ισχυρισμούς του και δικαιώθηκε από την εξέλιξη των περισσότερων οικονομικών φαινομένων με τα οποία ασχολήθηκε.


Το βασικό ερώτημα που τίθεται σήμερα για κάθε επιστήμονα που ασχολείται με τα πεδία της οικονομίας, της κοινωνίας και της πολιτικής είναι αν υπάρχουν τρόποι με τους οποίους να μπορούν να ξεπεραστούν οι κοινωνικά καταστροφικές συνέπειες της παγκόσμιας κρίσης χωρίς την συνολική ανατροπή --με την πολιτική επανάσταση και την οικονομική αντικατάσταση-- του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Είναι ένα εξαιρετικά ευκρινές και απλό ερώτημα. Και είναι ένα ερώτημα απέναντι στο οποίο η συντριπτική πλειοψηφία οικονομολόγων, πολιτικών επιστημόνων και κοινωνιολόγων αποφεύγει εκκωφαντικά να πάρει σαφή θέση. Κατά τη δική μου άποψη, το ερώτημα ως ερώτημα δεν επιδέχεται "γκρίζων ζωνών", αμφισημιών και υπεκφυγών από επιστημονική σκοπιά: είτε η απάντηση είναι "ναι, μπορεί να ξεπεραστεί η κοινωνική καταστροφή χωρίς την συνολική ανατροπή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής", είτε είναι "όχι, δεν μπορεί να ξεπεραστεί". Όταν κάποιος διεκδικεί την επιστημοσύνη, πρέπει να είναι σε θέση να την αποδείξει, και να αποδεχτεί το ρίσκο της απόδειξης. Επιστημοσύνη με μισόλογα, ευχολόγια, ενθαρρυντικά χτυπηματάκια στην πλάτη και ρητορικές φανφάρες χωρίς περιεχόμενο δεν νοείται. Κατά συνέπεια, είτε ο οικονομολόγος, κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας παίρνει θέση επί του βασικού ερωτήματος και κρίνεται, βεβαίως, βάσει των τεκμηρίων της συλλογικής εμπειρίας στην ιστορική εξέλιξη ως επιστήμονας, είτε δεν είναι επιστήμονας σε κανένα από τα προαναφερθέντα πεδία αλλά ανώδυνος δημοσιοσχετίστας.

Οι συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές που έχει ένας επιστήμονας στην παρούσα φάση απορρέουν ευθέως από την βασισμένη στη μία ή την άλλη μεθοδολογία επιστημονική κρίση του πάνω στο βασικό ερώτημα: αν δηλαδή, καταλήγει να θεωρεί ρητά ότι ναι, είναι εφικτή η αναίρεση της μαζικής εξαθλίωσης χωρίς την ανατροπή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, τότε έχει πάρα πολλές διαφορετικές επιλογές για το τι θα στηρίξει πολιτικά: μπορεί νόμιμα να στηρίζει μια ακραιφνώς νεοφιλελεύθερη πολιτική ή μια σοσιαλδημοκρατική πολιτική, ή μια αναρχο-οικολογική πολιτική, χωρίς να έρχεται σε καμία αντίφαση με την επιστημονική του κρίση για το βασικό ερώτημα.

Αν όμως η απάντησή του στο βασικό ερώτημα είναι αρνητική, τότε είναι απολύτως αδύνατο να στοιχειοθετηθεί λογικά η ενεργή στήριξή του σε οποιοδήποτε πολιτικό χώρο ο οποίος δεν βάζει ως πρώτο, ρητό και σαφή στόχο την πολιτική και οικονομική ανατροπή του καπιταλισμού. Το αν αυτός ο χώρος θα πετύχει τον στόχο του, αν θα καταφέρει να συγκεντρώσει αρκετή λαϊκή και μαζική υποστήριξη, αν η ανατροπή θα αποδειχθεί μακροπρόθεσμα βιώσιμη ή όχι, αν θα οδηγήσει σε μεγαλύτερα δεινά -- όλα αυτά είναι ζητήματα που δεν άπτονται της απάντησης στο πρωταρχικό ερώτημα, στο σημείο εκκίνησης για την διερώτηση στην οποία οφείλει να υποβάλλει ο επιστήμονας την πολιτική στάση του. Η θεωρία δεν απαντά και δεν μπορεί να απαντήσει αφηρημένα σε ζητήματα που λαμβάνουν απαντήσεις μόνο μέσα από την απτή συλλογική πάλη -- σηματοδοτεί μονάχα μια γενική κατεύθυνση, και από κει πέρα αντλεί διδάγματα από την απτή εμπειρία αυτής της πάλης που δεν μπορεί να προκαθορίσει η ίδια, στα χαρτιά.

Δεν μπορείς με άλλα λόγια να λες "επιστημονικά δεν θεωρώ ότι μπορεί να ξεπεραστεί η κρίση χωρίς ανατροπή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, ωστόσο το θεωρώ απίθανο ή δυνητικά χειρότερο να ανατραπεί αυτός ο τρόπος", διότι το δεύτερο αποτελεί αφηρημένη εικασία και δεν αιτιολογεί την απάντηση στο πρώτο, ούτε είναι νόμιμο λογικά να την επηρεάσει. Δεν μπορεί κάποιος που θεωρεί τον εαυτό του επιστήμονα να λέει σε έναν ασθενή "βλέπω αδύνατο να καταπολεμηθεί ο καρκίνος σας χωρίς χημειοθεραπεία, αλλά από την άλλη δεν την συστήνω γιατί μπορεί να αποτύχει, οπότε να πίνετε μαντζουράνα, δεν θα σας πειράξει τόσο". Αυτό δεν είναι επιστημονική στάση.

Από τα παραπάνω δεδομένα συμπεραίνω ότι είτε η οικονομολογία, η πολιτική θεωρία και η κοινωνιολογία δεν ήταν ποτέ επιστήμες αλλά απλές μορφές της κυρίαρχης ιδεολογίας (πράγμα που θα καθιστούσε ακατανόητη την ύπαρξη του Μαρξ), είτε ότι ήταν μεν επιστήμες αλλά είναι σήμερα επιστήμες χωρίς επιστήμονες, με μια στην καλύτερη περίπτωση ισχνότατη απήχηση σε ανθρώπους που θα μπορούσαν να ονομαστούν έτσι. Πράγμα που θέτει κάποια πολύ σοβαρά ερωτήματα για το τι είναι η ηθική δέσμευση του επιστήμονα στην επιστήμη (η πρωταρχικότητα της αλήθειας απέναντι στο ίδιον συμφέρον) και αν υπάρχει καν τέτοιο πράγμα. Για το τι από τα δύο συμβαίνει, δεν έχω ακόμη καταλήξει.

4 σχόλια:

  1. Εαν παρει "θεση" καλε μου Αντωνη ο καθε Επιστημονας στο ερωτημα με βαση την Επιστημονικη Αληθεια που εχει μπροστα του καθε φορα ,τοτε θα πρεπει να βρεθει αντιμετωπος με το τερας ! Και τοτε θα πρεπει να παρει σαφη Πολιτικη θεση απεναντι στην κοινωνια ....Και τι να κανει τοτε με τους φτωχουληδες κομμουνιστες ?Να διακηνει τον Ριζοσπαστη στην Γουολ Στριτ ,ανεργος και να κοιμαται σε χαρτοκουτες του μετρο ? Και πως θα βγαλει και κανενα φραγκακι να βιοποριστει ?
    Μην παραγνωριζεις αυτη την προσωπικη ανθρωπινη πλευρα ,εξ αλλου ο Καρολος το ιχε πει : "ΤΙΠΟΤΑ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΔΕΝ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΞΕΝΟ"
    Θυμαμαι παλια σε καποιο τραπεζι με οικονομολογους εναν φτασμενο καθηγητη και εναν Κνιτακο σπουδαστη (την περιοδο των καταρρευσεων των "ασιατικων τιγρεων" ) ...Ο Κνιτακος παρουσιαζε στοιχεια με την Υπερπαραγωγη προιοντων εκει σε εξαρση (κυριως ηλεκτρονικα ) ,μια ανεξελεγκτη παραγωγη με τις πολυεθνικες να αγωνιζονται να "πιασουν" καταναλωτες ανα τον κοσμο ,και στην συνεχεια να μειωνουν παραγωγες ,να απολυουν για να αντιμετωπισουν την μειωση κερδων και ο Καθηγητης αμβισβητουσε τα στοιχεια ,ακριβως γιατι (οπως παραδεχτηκε στο τελος) αν τα δεχοταν θα εφτανε στην Ουσια του Μαρξισμου :"Οτι καθε οικονομικη κριση του συστηματος ξεκιναει ΠΑΝΤΑ απο την ανεξελεγκτη παραγωγη προιοντων "
    Ετσι καταντα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Κατανοητό, αλλά γιατί να ακολουθήσει κανείς τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες αν είναι να κάνει το χαζό μόλις προκύψει σοβαρό οικονομικό κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα; Πάει κανείς στην ιατρική αν φοβάται τους αρρώστους ή στην νομική αν θεωρεί άσκοπη την προσφυγή στον νόμο;

      Διαγραφή
    2. πρωταρχικότητα της αλήθειας απέναντι στο ίδιον συμφέρον--->

      Να επισημάνω μόνο κάτι μάλλον προφανές ότι η εκλογίκευση τής ιδιοτέλειας γίνεται μέσω τής ταύτισης τής ατομικής ωφελιμότητας με την ωφελιμότητα [«προσανατολισμό»] τού τμήματος, τού πανεπιστημίου, ή γενικότερα τού αντίστοιχου επιστημονικού πεδίου. Πολύ ενδιαφέρον εδώ είναι το παράδειγμα τής «θεσμικής» (στο πλαίσιο τής ψυχαναλυτικούς διεθνούς) απομόνωσης τού (φροϋδο-μαρξιστή) Otto Fenichel και των «εγκυκλίων» του (που κατέληξαν γράμματα στον εαυτό του) κατά τον πόλεμο --- ενδιαφέρον γιατί αν δούμε την ωφελιμότητα σαν το πρόβλημα που καλείται σε κάθε στιγμή να επιλύσει ο επιστήμονας και στα όρια τού οποίου οφείλει να κινηθεί, στην προκειμένη περίπτωση το πρόβλημα[=σχέδιο, μπορούμε να το πούμε και «υπερβατολογικό» τού πεδίου] ήταν υπόρρητο (ψυχολογική «ανοσοποίηση» τού άμαχου πληθυσμού και τού στρατιώτη ως «ομαδικού υποκειμένου» (με σκοπό τη βελτίωση τού αξιόμαχου τού στρατού), ψυχολογικός πόλεμος ---και , μεταπολεμικά ψυχολογική «αποκατάσταση» των βετεράνων και των οικογενειών τους, δημιουργία τού υγιούς καταναλωτικού υποκειμένου στον αντίποδα τού «αντικοινωνικού» [delinquent] υποκειμένου). Εδώ ίσως βοηθάει η διάκριση τής αλήθειας ως διαδικασίας (προσέγγιση του πραγματικού) από την απλή γνωσιακή συνάρτηση [ στο πλαίσιο τού γνωστικού ισομορφισμού, ή αντανάκλασης (που αν και στρεβλή έχει αντικειμενικά αποτελέσματα)], όπου η «αποϊδεολογικοποίηση» (που στις κοινωνικές επιστήμες, ταυτίζεται σήμερα --- σχεδόν υποχρεωτικά και απόλυτα λανθασμένα --- με την βιογραφική εξομολόγηση) περνάει αναγκαστικά από την ταυτοποίηση τού είδους τού «προβλήματος» τού αντίστοιχου πεδίου.

      Διαγραφή
    3. Πολύ ενδιαφέρον σχόλιο, waltendegewalt!

      tom (the old tom)

      Διαγραφή