Πέμπτη, 9 Ιανουαρίου 2014

Το περιεχόμενο του ελλείποντος μηδενισμού

Σε δύο προηγούμενα κείμενα (1, 2), έκανα λόγο για την προγραφή, εκ μέρους μιας αριστερής φιλοσοφίας που επικεντρώνεται ασμένως στη "σωτηρία" των ευρωπαϊκών "θεσμών" και "παραδόσεων", του "φιλοσοφικού μηδενισμού."

Ποιο θα ήταν το περιεχόμενο ενός τέτοιου μηδενισμού, του οποίου η απουσία αποτελεί από μόνη της ένα σύμπτωμα;

Η κρίση συνίσταται ακριβώς στο ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί. Σ' αυτό το μεσοδιάστημα εμφανίζονται πολλά διαφορετικά νοσηρά συμπτώματα.
Στον βαθμό που ο Ζίζεκ, είτε εσκεμμένα, είτε από άγνοια και αδιαφορία, αλλάζει το περιεχόμενο της φράσης σε "Ο παλιός κόσμος πεθαίνει και ο νέος κόσμος πασχίζει να γεννηθεί. Τώρα, είναι η εποχή των τεράτων", αλλάζει τουλάχιστον δύο κεντρικής σημασίας πράγματα:

α. Για τον Γκράμσι, η κρίση συνδυάζει όχι μόνο τον θάνατο του παλιού αλλά και την αδυναμία γέννησης του νέου. Αυτό συσκοτίζεται στην απόδοση του Ζίζεκ, που, κάνοντας λόγο για την κοπιώδη προσπάθεια γέννησης του νέου, συνδέει αυτή τη γέννηση με την τερατογέννεση. Με άλλα λόγια, ο Γκράμσι (και αυτό διαφαίνεται και στο υπόλοιπο κείμενο), μιλά για ιστορικές περιόδους όπου ο δρόμος για την "ιστορικά φυσιολογική λύση μπλοκάρεται" ή "φρακάρει", ενώ ο Ζίζεκ μετατρέπει το άγονο της συγκυρίας σε τερατογονία.

β. Για τον Γκράμσι, το άγονο της συγκυρίας, η αποτυχία του νέου να γεννηθεί, οδηγεί σε "πολλά διαφορετικά νοσηρά συμπτώματα." Τα "νοσηρά συμπτώματα" είναι προφανώς ιδεολογικού χαρακτήρα. Το σύμπτωμα δεν είναι μια νέα ζωή, είναι η παθολογικού χαρακτήρα αποτύπωση της έλλειψής της, της ανυπαρξίας της, μετά το θάνατο της παλιάς. Αντίθετα, στον Ζίζεκ, και παρά το γεγονός ότι η λέξη "σύμπτωμα" έχει σαφή ψυχαναλυτική σημασία, το εδάφιο αναπροσαρμόζεται για να δηλώσει την ανάδυση μιας νέας ζωής, που όμως είναι "τερατώδης'' ("τώρα, είναι η εποχή των τεράτων"). Αλλά τα "νοσηρά συμπτώματα" δεν είναι "τέρατα", γιατί ανάμεσα σε άλλα, δεν διαθέτουν καμία δική τους ζωτική δύναμη, είναι απλώς νοσηρές αντανακλάσεις της πραγματικότητας. Έτσι, όταν ο Ζίζεκ εκμεταλλεύεται τη λέξη "τέρας" για να αναφερθεί στα "δίδυμα τέρατα του φασισμού και του Σταλινισμού", το κάνει εντελώς καταχρηστικά, όχι απλά σε βάρος της ιδεολογικής τοποθέτησης του Γκράμσι, αλλά και επειδή πουθενά δεν ανακύπτει από τον Γκράμσι ότι βλέπει καν τις αρχές της δεκαετίας του 1930 (το 1930 είναι γραμμένο το απόσπασμα) ως μεταβατική περίοδο ή μεσοδιάστημα. Απ' την άλλη, η εντελώς χονδροειδής προσπάθεια του Ζίζεκ να "προσαρμόσει" τα περί τερατογέννεσης στη σημερινή εποχή τον οδηγεί εκτός της σφαίρας των ιδεολογικοπολιτικών φαινομένων που ξεκάθαρα πραγματεύεται ο Γκράμσι, στην βιοτεχνολογία και τους μεταλλαγμένους οργανισμούς.

Ουσιαστικά λοιπόν, η "ανάγνωση" του Ζίζεκ είναι τέτοια ώστε να συσκοτίσει εντελώς το νόημα της φράσης, να την καταστήσει απλό αντικομμουνιστικό, ανάμεσα σε άλλα, πυροτέχνημα χωρίς φιλοσοφικο-πολιτική σημασία.

Αν όμως επιστρέψουμε στην αυθεντική φράση του Γκράμσι και επιχειρήσουμε εκ νέου να την σκεφτούμε στη βάση της δικής μας εποχής, τότε μία από τις κατευθύνσεις που θα μπορούσαμε να κινηθούμε (και η οποία εμφατικά δεν είναι η κατεύθυνση στην οποία κινείται ο Γκράμσι), είναι ο μηδενισμός.

Τι σημαίνει "μηδενισμός" στα πλαίσια της χρήσης αυτής της φράσης ως τρόπου ερμηνείας του παρόντος; (επαναλαμβάνω ότι ο Γκράμσι δεν αντλεί μηδενιστικά συμπεράσματα στο εδάφιο που τη χρησιμοποιεί).

Σημαίνει, κατά βάση, τα εξής:

1. Αυτό το οποίο κατάφερε ο Ψυχρός Πόλεμος, η μεταπολεμική ανάπτυξη, η διαφθορά και η δολιοφθορά του εργατικού κινήματος, η ανάδυση του ιμπεριαλιστικού προγράμματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το 1945 ως το 2008, ήταν να καταστρέψουν την δυνατότητα αυτόνομης οργάνωσης της εργατικής τάξης σε μια σειρά χωρών, αφενός διαλύοντας τους οργανωτικούς της μηχανισμούς και αφετέρου διαβρώνοντας εντελώς την συνείδησή της μέσω της μικροαστικοποίησης.

2. Αυτό που συμβαίνει από το 2008 ως σήμερα είναι η εσωτερική αποσύνθεση της μικροαστικής τάξης όπου έχει ήδη αποσυντεθεί σε προηγούμενο στάδιο μεγάλο κομμάτι της εργατικής.

3. Κατά συνέπεια, η μεταπολεμική ιστορία των δυτικών κοινωνιών (ως εξαγόμενου και οικουμενικοποιήσιμου μοντέλου) συνίσταται αρχικά στη διάλυση της εργατικής τάξης ως τάξης για τον εαυτό της (κι όχι βέβαια στην εξαφάνιση πληθυσμιακά των εργατών!) και κατόπιν στη διάλυση της τάξης στην οποία διαλύθηκε σε μεγάλο βαθμό η εργατική.

4. Αυτό που μένει είναι ένα τεράστιο πισωγύρισμα, μια τρομακτική οπισθοχώρηση, των δυτικών κοινωνιών στην προνεωτερική εποχή, την εποχή πριν τις τάξεις. Αυτό που μένει, με άλλα λόγια, είναι απ' τη μία η αστική και μεγαλοαστική τάξη, και από την άλλη μια άμορφη μάζα χωρίς συνείδηση, χωρίς ιστορική συναίσθηση του χαρακτήρα και του ρόλου της, υποτελής, συσκοτισμένη, ανοργάνωτη, εξαρτώμενη, ανίκανη σκέψης, στερημένη από κάθε χειραφετητικό όραμα για τον εαυτό της και την κοινωνία εν γένει.

5. Αυτό είναι το πραγματικό "τέλος της ιστορίας", το οποίο αποκαλύπτει το κατεσταλμένο περιεχόμενο του φαινομενικού "τέλους της ιστορίας" με όρους παύσης της ταξικής πάλης. Οι ταξικές αντιθέσεις γιγαντώνονται, το χάσμα των εχόντων και των μη εχόντων γίνεται αβυσσαλέο, αλλά η ταξική πάλη δεν μπορεί να προχωρήσει, είναι φρακαρισμένη, διότι υπάρχει οργανωμένο και ενσυνείδητο στρατόπεδο μόνο από τη μία πλευρά. Καταρρέει η ίδια η έννοια της εξέλιξης της κοινωνίας μέσα από τη διαπάλη των αντιθέτων, γιατί δεν υπάρχουν πια αντίθετα με την έννοια ότι οι υποτελείς είναι μονάχα αυτοί που θα ήθελαν να είναι όπως οι αφέντες τους αλλά δεν μπόρεσαν να το πετύχουν· δεν έχουν ίχνος αυτόνομου οράματος για την κοινωνία που να τους φέρνει σε αντιπαράθεση με τους εκμεταλλευτές τους, η συνείδησή τους είναι αυτή των εκμεταλλευτών τους. Η ιστορία του δυτικού κόσμου τελειώνει με μια γιγάντια κουράδα, ένα εξάμβλωμα, μια αδιανόητη αποτυχία της εξελικτικής διαδικασίας: μια ολοκληρωτικά τιποτένια κοινωνία.

Αυτό, κατά την άποψή μου, είναι το τρομακτικό περιεχόμενο του ελλείποντος μηδενισμού που κανείς μέχρι σήμερα δεν έχει τολμήσει να αρθρώσει ενάντια στον Μαρξισμό και στις προσπάθειες ανάκαμψης των κομμουνιστικών κομμάτων και του κομμουνιστικού κινήματος, καταφεύγοντας αντ' αυτού στην πανικόβλητη συστράτευση με τον "στρατού σωτηρίας" της "Ευρώπης" και των "θεσμών" της. Αυτός είναι ο μηδενισμός του οποίου λείπουν οι μικροαστοί εκφραστές, σε μεγάλη αντίθεση με το παρελθόν, όταν ο μηδενισμός αποτέλεσε ιδιαίτερα ελκυστικό ρεύμα για σημαντική μερίδα μιας οργισμένης και απογοητευμένης μικροαστικής τάξης.

Αλλά τι σημαίνει, για να επιστρέψω στην ερώτηση της αρχής του κειμένου, το σύμπτωμα της απουσίας του μηδενισμού σήμερα; Τι σημαίνει ότι μικροαστοί τρέμουν μια ιδεολογία στην οποία κατέφευγαν παλαιότερα για να διαψεύσουν "σκεπτικιστικά" το μαρξιστικό όραμα της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης της κοινωνίας; Και τι σημαίνει το γεγονός ότι ο Μαρξισμός σήμερα, αντί να μανιάζει για να κυριαρχήσει ενάντια στον σκοτεινό Θεό του μηδέν, έχει απέναντί του τη λέσχη τσαγιού και συμπάθειας της πρώην "ριζοσπαστικής αριστερής" φιλοσοφίας; Δεν είναι το τρέμουλο των μικροαστών φιλοσόφων απέναντι στην προοπτική της χρήσης ενός τέτοιου είδους "όπλου" ενάντια στον Μαρξισμό η υπέρτατη ίσως ένδειξη ότι ο μηδενισμός περιέχει σήμερα έναν πυρήνα αλήθειας; Δεν είναι δηλαδή η ίδια η φοβισμένη προγραφή του ένα "νοσηρό σύμπτωμα" της άθλιας ανημπόριας μιας εποχής που δεν έχει ούτε το κουράγιο να αντικρίσει την ασημαντότητα και τη στειρότητά της;

7 σχόλια:

  1. Κατ' αρχάς, δεν καταλαβαίνω την έκπληξη για Αγκάμπεν, αφού ο άνθρωπος έγραψε προ εικοσαετίας: «κατά πάσα πιθανότητα, στην παγκόσμια μικροαστική τάξη βρίσκει σήμερα έκφραση η τάση τής ανθρωπότητας να οδεύει προς την καταστροφή της [...]. [ό]μως σημαίνει επιπλέον ότι η τάξη αυτή αντιπροσωπεύει μια πρωτόγνωρη ευκαιρία στην ιστορία τής ανθρωπότητας, ευκαιρία που η ανθρωπότητα πρέπει πάση θυσία να εκμεταλλευτεί».

    Τώρα για σύγχρονο μηδενισμό, που να ικανοποιεί τις προδιαγραφές σου, έχεις ένα αυτό (κορυφή στο παγόβουνο, που μάλλον κάνεις λάθος να το ψάχνεις στους «δημοσιολόγους» των ευροεκλογών):

    http://www.theguardian.com/uk-news/2014/jan/07/ministry-defence-fund-research-online

    Και δεύτερο και καλύτερο --- «μάθημα ζωής» --- τη νιτσεϊκή φιλοσοφία τού Ντελέζ:

    «Είναι πασίγνωστο ότι στον Νίτσε η θεωρία τού σημείου είναι κυκλική. Έτσι, ο Ζαρατούστρα πρέπει να αναγνωρίσει στον εαυτό του την ιδιότητα τού προδρόμου του, ότι είναι ο ίδιος ο πετεινός που το λάλημά του ανακοινώνει τον δικό του ερχομό. Το σημάδι για την εμφάνιση τού υπερανθρώπου είναι ο ίδιος ο υπεράνθρωπος ή, με άλλη διατύπωση, ο υπεράνθρωπος δεν είναι παρά το σημάδι, με ανθρώπινη μορφή, τής έλευσης τού υπερανθρώπου· είναι επομένως αδύνατο να διακρίνει κανείς ανάμεσα στο συμβάν και στην αναγγελία του. Ο Ζαρατούστρα είναι το σημείο τού Ζαρατούστρα. Η παραφροσύνη του Νίτσε έγκειται στο ότι προσέγγισε το σημείο αυτό τής μη-διακρισιμότητας, κατά τρόπο ώστε για να σπάσει στα δύο την ιστορία τού κόσμου, όπως απαιτεί το ευαγγέλιο του, θα πρέπει να σπάσει ο ίδιος στα δύο· και αυτό γιατί το μόνο σημείο τής «μεγάλης πολιτικής», όπου ο κόσμος καταρρέει, δεν είναι άλλο από αυτή την άθλια ύπαρξη που, φέροντας το όνομα τού Νίτσε --- μοναχικού και άγνωστου αλήτη στους δρόμους τού Τουρίνο --- ανακοινώνει την άμεση έλευσή της [τής πολιτικής]. »

    Μπαντιού, «η βιταλιστική οντολογία τού Ντελέζ»

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "http://www.theguardian.com/uk-news/2014/jan/07/ministry-defence-fund-research-online"

      Κλέβεις;-). Αυτό είναι αντικειμενικός μηδενισμός, όχι φιλοσοφικός-κριτικός. Είναι ο μηδενισμός του ίδιου του συστήματος.

      Του Αγκάμπεν από πού είναι;

      Διαγραφή
    2. Από την «Κοινότητα που όλο κι έρχεται πιο κοντά», γεγονός που μπορεί να σας δημιουργήσει πολύ ευνοϊκές συνθήκες για την καθημερινότητα σας, αρκεί να το επιτρέψετε. Το προσωπείο του «σκληρού» μπορεί να απέδιδε πριν μια δεκαετία, σήμερα όμως αν θέλετε να τα βρείτε πραγματικά με τον εαυτό σας και να πάτε βήματα μπροστά στην ζωή σας, απαιτείται να ανασκαλίσετε τον υπέροχο, βαθύ, εσωτερικό εαυτό σας.»

      http://www.iefimerida.gr/news/133175/τα-ζώδια-της-τρίτη-3-δεκεμβρίου

      Διαγραφή
    3. Και να φανταστείς ότι το διάβασα δις το βιβλίο, προσπαθώντας να καταλάβω τι ειναι το "whatever community". Δεν το θυμόμουν καθόλου.

      Διαγραφή
  2. Νομίζω το παρουσιάζεις αρκετά καλά.
    Με πιο άμεσα λόγια μπορώ να πω ότι το νόημα ίσως είναι το παρακάτω.
    Αν οι αστοί έφταναν για άλλη μία φορά να χρησιμοποιήσουν τον μηδενισμό για να αντιπαρατεθούν ιδεολογικά με τον μαρξισμό τον οποίο έχουν ξεγράψει, θα ήταν σαν να παραδέχονταν ότι το αποτέλεσμα της σύγχρονης κοινωνίας (τους) είναι το απόλυτο αδιέξοδο, αφού ο μηδενισμός είναι αυτός που χρησιμοποιήθηκε εκ του ασφαλούς, σε μια περίοδο "ομαλότητας", για την αντιμετώπιση της "άχρηστης"(για τους αστούς) μαρξιστικής ιδεολογίας. Τώρα όμως ο μαρξισμός αναπόφευκτα, έρχεται στο προσκήνιο μέσο της ανάγκης εξασφάλισης διεξόδου, στο αδιέξοδο που οι ίδιοι δημιούργησαν με τον μηδενισμό.
    Ελπίζω να το κατάλαβα καλά.

    Κώστας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Με πιο άμεσα λόγια μπορώ να πω ότι το νόημα ίσως είναι το παρακάτω.
      Αν οι αστοί έφταναν για άλλη μία φορά να χρησιμοποιήσουν τον μηδενισμό για να αντιπαρατεθούν ιδεολογικά με τον μαρξισμό τον οποίο έχουν ξεγράψει, θα ήταν σαν να παραδέχονταν ότι το αποτέλεσμα της σύγχρονης κοινωνίας (τους) είναι το απόλυτο αδιέξοδο,"

      Μόνο που το γεγονός ότι ΔΕΝ το κάνουν δείχνει ΑΠΟΛΥΤΗ υποτέλεια στην αστική τάξη, ΑΠΟΛΥΤΗ εξάρτηση απ' αυτή. Παλιότερα, δεν δίσταζαν να απαξιώσουν την κοινωνία ολάκερη, να την αμφισβητήσουν εκ βάθρων όταν συνειδητοποιούσαν ότι τους έβγαζε απέξω, τους έθετε στο περιθώριο. Τι ήταν ο αναρχισμός, βασικό θύμα της κρίσης (δεν υπάρχει αναρχισμός σήμερα, ξεχάστε το).

      Διαγραφή
  3. Oldies, but goodies, άρα θα προσπαθήσω :)

    Νομίζω πως αυτό που ψάχνεις ίσως το βρεις στο λόγο της ΣΠΦ και της "Νέας Αναρχίας" - στην Ελλάδα και σε άλλα μέρη του κόσμου (Ιταλία, Φιλιππίνες, Αγγλία, Χιλή, Ισπανία, Ρωσία κ.α.) . Δες πχ το έντυπο Μηδενιστική Πορεία για τη Διάχυση της Φωτιάς και του Χάους (http://theparabellum.squat.gr/tag/μηδενιστική-πορεία-για-τη-διάχυση-της/).

    Από την άλλη, αν τα έχεις ολ' αυτά υπόψιν σου, και δεν τα αναφέρεις καθόλου, πώς τα σχολιάζεις? Σε αφήνουν αδιάφορο ή τα θεωρείς πολύ "μικρά" για να έχουν βάρος? Ή κάτι άλλο?

    Δημήτρης Μ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή