Δευτέρα, 20 Ιανουαρίου 2014

Ιμπεριαλιστικό άγχος

Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, και μέσω επιρροών κυρίως από τη γαλλική λογοτεχνία (Μπωντλαίρ, Ζολά, Νισάν, Ουϊσμάν, α/φοί Γκονκούρ), η θεματολογία και το ύφος ενός τμήματος της αγγλικής πεζογραφίας και ποίησης αποσπάται από τον "βικτωριανό" ρεαλισμό και στρέφεται προς την λεγόμενη "παρακμή", ή όπως επικράτησε να λέγεται από τα γαλλικά, την décadence.


Οι ιστορικοί δείχνουν ότι η συγκριτική αποδυνάμωση της βρετανικής αποικιακής ισχύος σ' αυτή την πρώτη περίοδο ανάδυσης του ιμπεριαλισμού αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της περιόδου. Το 1880-81, η Βρετανία εμπλέκεται στον πόλεμο των Μπόερς στη Νότια Αφρική και ηττάται αναπάντεχα και εντυπωσιακά στη μάχη της Ματζούμπα. Στην πρώτη μάχη του δεύτερου πολέμου των Μπόερς, η Βρετανία ξαναηττάται, και ηττάται πάλι το 1899, στη μάχη του Κολένσο. Οι πολιτικές συζητήσεις στη χώρα γεμίζουν απαισιόδοξες προβλέψεις για το μέλλον της πάλαι ποτέ παντοδύναμης βρετανικής αυτοκρατορίας, για την δυνατότητά της να συντονίσει την άμυνά της στις αποικίες της παγκόσμια έναντι εξεγέρσεων των ντόπιων και διεκδικήσεων των αναδυόμενων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, και κυρίως των ΗΠΑ, που αναδεικνύονται ως νέος παγκόσμιος μονομάχος  συντρίβοντας την Ισπανία και αρπάζοντας την Κούβα το 1898-9, και, εγγύτερα στην Ευρώπη, της ραγδαία εκβιομηχανιζόμενης Γερμανίας, που αναζητά απελπισμένα διεθνείς αγορές και αποικιακές προσβάσεις, κλεισμένη καθώς είναι σχεδόν ολοκληρωτικά από πρόσβαση στη θάλασσα. Τα στοιχεία που έχουμε δείχνουν πτώση των ρυθμών ανάπτυξης στη Βρετανία έναντι κάθετης αύξησής τους στη Γερμανία, καθώς και συγκριτική υστέρηση των κονδυλίων που δαπανά η Βρετανία για εξοπλισμούς έναντι των κονδυλίων που δαπανούν οι ανταγωνιστές της για παγκόσμια κυριαρχία.

Η δημοφιλία της αισθητικής της "παρακμής" κατά την εποχή της πραγματικής παρακμής της βρετανικής ιμπεριαλιστικής πρωτοκαθεδρίας αποτελεί ένα γόνιμο παράδειγμα της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στην αισθητική και την πολιτική, τις πολιτισμικές μορφές που αναδύονται σε έναν πολιτισμό και τους κραδασμούς που εκδηλώνονται στο πεδίο των πολιτικών σχέσεων, με ιδιαίτερο σημείο αναφοράς τον ιμπεριαλισμό.

Το 2011, το Χόλυγουντ, με άλλα λόγια το κέντρο της πολιτισμικής παραγωγής των ΗΠΑ και του πλανήτη (μιας και εδώ και δεκαετίες η λογοτεχνία δεν αποτελεί πλέον το βασικότερο μέσο πολιτισμικής έκφρασης, και μιας και η κυριαρχία του κινηματογράφου ως αφηγηματικής μορφής μυθοπλασίας συνδυάστηκε με την ανάδυση των ΗΠΑ σε παγκόσμια υπερδύναμη) έβγαλε σε κυκλοφορία μία ταινία με τίτλο "The Double" [Ο διπλός πράκτορας]. Το αφηγηματικό είδος της ταινίας είναι βέβαια οικείο: πρόκειται για ταινία κατασκοπείας, και εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι το πρώτο λογοτεχνικό αφήγημα κατασκοπείας, το Αίνιγμα της άμμου, γράφεται ακριβώς στην περίοδο του βρετανικού "ιμπεριαλιστικού άγχους" (1903) από Ιρλανδό και έχει ως θέμα τον βρετανο-γερμανικό ανταγωνισμό και τα σχέδια της Γερμανίας για εισβολή στη Βρετανία ώστε να αποκτηθεί θαλάσσια πρωτοκαθεδρία για τη χώρα (ενώ ανήκει στις αξεπέραστες ειρωνείες της ιστορίας ότι ο συγγραφέας του, Έρσκιν Τσίλντερς, γράφει το μυθιστόρημα ως πιστός Ιρλανδός στρατιώτης της βρετανικής ιμπεριαλιστικής εξουσίας και βετεράνος του πολέμου των Μπόερ, θα στραφεί όμως ενάντια στην Βρετανία ως Ιρλανδός εθνικιστής και θα πρωταγωνιστήσει σε υπόθεση λαθρεμπορίου όπλων από τη Γερμανία στο ιρλανδικό εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, για να εκτελεστεί τελικά στον ιρλανδικό εμφύλιο το 1922, έχοντας όμως πρώτα αφήσει απόγονο τον μελλοντικό πρόεδρο της Ιρλανδίας, Έρσκιν Χάμιλτον Τσίλντερς).

Στις ΗΠΑ, η ταινία κατασκοπείας γνωρίζει βέβαια την μεγάλη της άνθηση στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου, ως μέσο δραματοποίησης της αδήριτης σύγκρουσης των ΗΠΑ και των συμμάχων της με τον υπαρκτό σοσιαλισμό σε παγκόσμια κλίμακα. "Ο διπλός πράκτορας", λοιπόν, εντάσσεται ειδολογικά σε μια ψυχροπολεμική παράδοση ούτως ή άλλως. Όμως η θεματική του είναι η ίδια αναπάντεχα "παραδοσιακή", καθώς η υπόθεση αφορά ακριβώς έναν αμερικανό πράκτορα που είναι όμως ταυτόχρονα πράκτορας των Ρώσων. Η υπόθεση έχει ως εξής: ένας αμερικανός γερουσιαστής δολοφονείται, και, καθώς η CIA αναλαμβάνει να εξετάσει τον φόνο, καλεί έναν συνταξιοδοτημένο πράκτορα να αναλάβει την εξιχνίαση του φόνου. Ο πράκτορας Σέφερντσον (Ρίτσαρντ Γκιρ) καλείται να συνεργαστεί με έναν νεαρό πράκτορα του FBI, τον Μπεν Γκίερι (Τόφερ Γκρέις), ο οποίος έχει ασχοληθεί ερευνητικά με έναν συνταξιοδοτημένο Σοβιετικό πράκτορα με το κωδικό όνομα "Κάσιους", και θεωρεί ότι ο Κάσιους είναι ο δολοφόνος του γερουσιαστή.

Στη διαδικασία, η ταινία αποκαλύπτει ότι ο τυπικά αμερικανός ομορφάντρας και γόης του Χόλυγουντ Γκιρ, που έχει αναλάβει να εξιχνιάσει την υπόθεση, είναι ο Σοβιετικός πράκτορας Κάσιους. Τα πράγματα περιπλέκονται όταν ένας άλλος Ρώσος εκτελεστής, ο Μποσλόφσκι, εμφανίζεται στις ΗΠΑ. Μετά από κοπιώδη έρευνα, ο Γκίερι του FBI ανακαλύπτει τόσο ότι ο Σέφερντσον είναι πρώην Σοβιετικός πράκτορας, όσο και ότι οι στόχοι του είναι όλοι όσοι ενεπλάκησαν στη δολοφονία της γυναίκας και του παιδιού του απ' τον Μποσλόφσκι, με τελικό στόχο τον ίδιο τον Μποσλόφσκι. Όταν συνειδητοποιεί την αλήθεια, ο Γκίερι παρακολουθεί τον Σέφερντσον (τον Γκιρ), και φθάνει σε ένα ναυπηγείο, όπου ο Σέφερντσον έχει πάει για να βρει και να σκοτώσει τον Μποσλόφκσι.

Αυτό που ακολουθεί δεν νομίζω ότι έχει προηγούμενο στην χολυγουντιανή φιλμογραφία: Όταν ο Γκίερι αντιμετωπίζει τον Σέφερντσον λέγοντάς του ότι ξέρει την πραγματική του ταυτότητα ως πράκτορα όχι της CIA αλλά των Σοβιετικών, ο Σέφερντσον απαντά στα ρωσικά στον νεαρό πράκτορα, και αποκαλύπτει ότι...και αυτός, ο Γκίερι δηλαδή, είναι Ρώσος και πράκτορας των Ρώσων. Με άλλα λόγια, η σκηνή κορύφωσης της ταινίας μεταξύ "καλών" και "κακών" αποδομείται εντελώς, μετατρεπόμενη σε σκηνή σύγκρουσης ανάμεσα σε τρεις Ρώσους πράκτορες, οι δύο απ' τους οποίους έχουν διεισδύσει σε CIA και FBI αντίστοιχα. Οι Σέφερντσον και Γκίερι κάνουν συμφωνία να ξεφορτωθούν τον Μποσλόφσκι πείθοντας τους Αμερικανούς ότι αυτός ήταν ο Κάσιους, πράγμα που επιθυμεί για προσωπικούς λόγους ο πρώτος, ο οποίος πείθει τον δεύτερο ότι η διευθέτηση αυτή θα τον βοηθήσει να ανέβει ιεραρχικά και να διεισδύσει ακόμα βαθύτερα στις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες. Όπως και γίνεται, καθώς στην τελευταία σκηνή της ταινίας ο νεαρός Γκίερι δέχεται πρόταση να μπει στην CIA, αναλαμβάνοντας έτσι τον ρόλο που είχε πριν ο Σέφερντσον. Γίνεται δηλαδή ο αντικαταστάτης του, αποκαλύπτοντας έτσι ένα άλλο, αδιόρατο στην αρχή νόημα της λέξης "double" (ο αντικαταστάτης που βασίζεται στην φυσική ομοιότητα, όπως, πχ, ο κασκαντέρ που αντικαθιστά ως double τον πραγματικό ηθοποιό). Η συμφωνία των δύο γενιών Ρώσων πρακτόρων που ποζάρουν ως αμερικανοί πράκτορες, τέλος, είναι αλληγορία της ομαλής διαδοχής της σοβιετικής KGB από την ομοσπονδιακή FSB.

Είναι πολύ δύσκολο να ερμηνεύσει κανείς την ταινία ως κάτι άλλο από σημάδι και σύμπτωμα ιμπεριαλιστικού άγχους, όχι βέβαια απέναντι στην ΕΣΣΔ αλλά στην σύγχρονη Ρωσία του Πούτιν, δηλαδή ως ταινία που αφορά την αγωνία για τις προοπτικές "απώλειας εδάφους" απέναντι στον Ρωσικό καπιταλισμό με καταστροφικές για τις ΗΠΑ συνέπειες για την ιμπεριαλιστική πρωτοκαθεδρία. Το ότι η ταινία δεν ήταν μια απλή άσκηση στην ιμπεριαλιστική παράνοια επιβεβαιώθηκε πολύ δραματικά από την υπόθεση Σνόουντεν (όπου ένας υπάλληλος της CIA κατέληξε να ξερνά μυστικά στη...Μόσχα), όσο και από την διπλωματική ήττα των ΗΠΑ από την Ρωσία κατά την προσπάθεια της πρώτης να επιβάλλει πόλεμο στη Συρία. 

"Ο διπλός πράκτορας" δεν είναι όμως το μόνο δείγμα ιμπεριαλιστικού άγχους, ηττοπάθειας και πεσιμισμού για την τελική έκβαση του ανταγωνισμού με τη Ρωσία που κατάφερε να βρει την απαιτούμενη χρηματοδότηση για να φτάσει στο αμερικανικό κοινό μέσα απ' τη βιομηχανία του θεάματος. Στις αρχές του 2013, το ακραία συντηρητικό αμερικανικό κανάλι Fox άρχισε να προβάλλει μια νέα σειρά με τίτλο "The Americans", η οποία αφορά μια "τυπική" αμερικανική οικογένεια των προαστίων που στην πραγματικότητα είναι σοβιετικοί πράκτορες που δρουν στις ΗΠΑ στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Aυτό που είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, όπως και στην ταινία "The Double", είναι η βραχυκύκλωση των μηχανισμών ταύτισης του θεατή: στο "The Double" ένας εμβληματικός χολυγουντιανός γόης μιλά ρώσικα και αποκαλύπτεται ως "ο άλλος", ο φέρελπις νεαρός που θα μπορούσε να συμβολίσει μια εθνική Οιδιπόδεια φαντασίωση εκδίκησης ενάντια στον "προδότη" πατέρα αποκαλύπτεται ως ομοεθνής και σύμμαχός του, ενώ το αμερικανικό κράτος εμφανίζεται ως αφελές και ανήμπορο μπροστά στην ενεργητικότητα και ικανότητα μηχανορραφίας των Ρώσων, αφήνοντας έτσι τον θεατή μετέωρο και χωρίς καμία ιδεολογική δίοδο "σωτηρίας"· στο "The Americans", ο πρωταγωνιστικός ρόλος, και άρα και ο πόλος συναισθηματικής επένδυσης, παραδίδεται στους Ρώσους πράκτορες, με τους Αμερικανούς γείτονές τους στα προάστια να αναλαμβάνουν έναν ρόλο κομπάρσου. Ενώ δε ο δημιουργός της σειράς, Τζο Βάισμπεργκ, είναι πρώην αξιωματούχος της CIA, δήλωσε πως ήθελε να τονίσει τον ανθρώπινο χαρακτήρα του "εχθρού", καθώς το βασικό ενδιαφέρον της σειράς έγκειται στις εντάσεις που δημιουργούνται στην καθημερινότητα του γάμου των δύο Ρώσων πρακτόρων εξαιτίας του χαρακτήρα της "εργασίας" τους. Με άλλα λόγια, ο θεατής εξαναγκάζεται σε μια διαβρωτική για το "εθνικό φρόνημα" ταύτιση με ένα ζευγάρι το οποίο δολοφονεί και μηχανορραφεί ενάντια στην κυβέρνησή του ως εκπρόσωπος ξένου και ανταγωνιστικού κράτους.

Χθες, τέλος, πληροφορηθήκαμε για την μετάφραση στα ρώσικα του βιβλίου της Φράνσις Στόνορ Σόντερς για τον Πολιτισμικό Ψυχρό Πόλεμο, γεγονός που δείχνει ότι η Ρωσία ενδιαφέρεται ιδιαίτερα όχι απλώς για την μελέτη της δράσης των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών στον τομέα του πολιτισμού αλλά και για την συμβολική εκμετάλλευση των αμερικανών εκείνων διανοουμένων που κατήγγειλαν τη διάβρωση της πολιτισμικής παραγωγής από τις σκοπιμότητες της κατασκοπείας και της δολιοφθοράς του αντιπάλου. Καθώς λοιπόν οι Αμερικανοί φαντασιώνονται τη διάβρωση της χώρας τους από τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες, οι Ρώσοι στρέφονται στην αμερικανική ανατομία της διάβρωσης του σοσιαλισμού από τις αμερικάνικες. Τα πάντα δείχνουν στην κατεύθυνση της προετοιμασίας για ένα δεύτερο "σετ", μια "ρεβάνς" για τον Ψυχρό Πόλεμο, που προετοιμάζει σιγά-σιγά το έδαφος για το μελλοντικό ενδεχόμενο ενός "θερμού" πολέμου. Η απώλεια της ιμπεριαλιστικής πρωτοκαθεδρίας από τις ΗΠΑ θα είναι μια αργή και πιθανότατα φονική χωρίς προηγούμενο διαδικασία, είναι όμως προδιαγεγραμμένη από τις οικονομικές εξελίξεις εδώ και δεκαετίες και στο πολιτισμικό επίπεδο έχει αρχίσει να διατυπώνεται ήδη, ως αγωνιώδης προφητεία.

2 σχόλια:

  1. Ήθελα να δημοσιεύσω τη μετάφραση με παρόμοιο σχόλιο. Οι Ρώσοι μελετάνε τις τακτικές των Αμερικανών ιμπεριαλιστών κατά της ΕΣΣΔ, φέρνουν στη ρώσικη γλώσσα κείμενο που αποδεικνύει τη δράση τους και προετοιμάζονται για έναν ακόμη "ψυχρό πόλεμο", προστατεύουν την ιμπεριαλιστική μαμά πατρίδα.

    Το άφησα έτσι για να δω τι σόι απαντήσεις θα πάρω. Περιμένω πως και πως να διαβάσω το "φιλορώσος" ή κάτι τέτοιο. Ήδη κάποιος έχει πει, σε άλλη δημοσίευση στο ίδιο μπλογκ, πως το ΚΚΕ διατηρεί σχέση με τις μυστικές υπηρεσίες της Ρωσίας.

    Η δημοσίευσή σου όπως πάντα ποιοτική.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Και η ταινία Salt του 2010 είναι σε πολύ παρεμφερές μοτίβο, Σοβιετικοί πράκτορες εν υπνώσει στις ΗΠΑ που έχουν ανατραφεί με αυτό το σκοπό και "ενεργοποιούνται" απο τις Ρώσικες μυστικές υπηρεσίες.

    Επίσης το 2010 κυκλοφόρησε η μικρού μήκους Sci-Fi σειρά Pioneer One στην οποία προσγειώνεται στη Β. Αμερική ένα Σοβιετικό Διαστημόπλοιο που ήταν στο διάστημα για δεκαετίες. Δεν έχει τόσο κατασκοπικό θέμα πάντως.

    Εκτός αυτών τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια αναβίωση του "κλασσικού" είδους ψυχροπολεμικών ταινιών όπως Olympus Has Fallen (2013), Breach (2007), Phantom (2013 ), Tinker Tailor Soldier Spy (2011) κ.α.

    Γιάννης Ρ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή