Πέμπτη, 26 Δεκεμβρίου 2013

Προς μια κατανόηση της έννοιας της δυαδικής εξουσίας: Νίκος Πουλαντζάς-"Η αποδυνάμωση του κράτους"

Νίκος Πουλαντζάς
Η αποδυνάμωση του κράτους
Από Το Κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός, 1978
Μτφρ.: Γιάννης Κρητικός, εκδόσεις Θεμέλιο

Ο αυταρχικός κρατισμός δεν αντιστοιχεί σε μια μονοσήμαντη ενδυνάμωση του Κράτους: αντανακλά τη διπλή όψη ενδυνάμωση-αποδυνάμωση του Κράτους, εφόσον οι μεταβολές που το σημαδεύουν ενισχύουν τα εγγενή στοιχεία πολιτικής κρίσης. [...]


Ένα μέρος της ανώτατης διοίκησης αντιλαμβάνεται τις πολιτικές αιτίες αυτού που βιώνει η ίδια ως ιστορική της χρεωκοπία, ως ανικανότητά της να προβλέπει, να τιθασεύει ή να διαχειρίζεται την οικονομική κρίση. Για να μην αναφέρουμε τους σεισμούς που προκαλούν μέσα σε μιαν αφοσιωμένη στο γενικό συμφέρον διοίκηση οι παραβιάσεις της κυριαρχίας του έθνους, τις οποίες συνεπάγεται η διεθνοποίηση του κεφαλαίου και που δυναμώνουν σε περίοδο κρίσης (φυγή των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων κάτω από την αμερικάνικη ομπρέλα). Όλα τούτα οδηγούν σε μια ξεκάθαρη απομάκρυνση από την πολιτική ηγεμονία, έστω κι αν αυτό γίνεται με τρόπο ασαφήνιστο και με τα όρια που είχα επισημάνει στο πρώτο μέρος αυτού του βιβλίου. Είναι γνωστός άλλωστε στη Γαλλία ο μεγάλος αριθμός μελών της ανώτατης διοίκησης, των μεγάλων σωμάτων του Κράτους και των μεγάλων σχολών που βρίσκοντι τώρα μέσα στο Σοσιαλιστικό κόμμα. Εξέλιξη πολύ χαρακτηριστική αφού συμπορεύεται με τη ριζοσπαστικοποίηση του κόμματος αυτού προς τα αριστερά (Συνέδριο του Epinay) και που είναι αδύνατο να εξηγηθεί μόνο, ούτε καν κυρίως, με τον οπορτουνισμό μιας ανώτατης διοίκησης [...]

Η βραχυκύκλωση της γραφειοκρατικής ιεραρχίας από τα υπουργικά επιτελεία ή τα οριζόντια δίκτυα τα ελεγχόμενα από τις κορυφές της εκτελεστικής εξουσίας, οι σημαντικές παραβιάσεις που κάνει η κυβερνητική πολιτική στις καταστατικές εγγυήσεις του δημόσιου λειτουργήματος [...] η άμεση διείσδυση του κυρίαρχου κόμματος στη διοίκηση, είναι ισάριθμοι λόγοι αποστασιοποίησης ενός μέρους της ανώτατης διοίκησης έναντι των κορυφών της εκτελεστικής εξουσίας μέσα στο αυταρχικό Κράτος. [...]

Το φαινόμενο τούτο είναι πολύ σημαντικότερο στα μεσαία και κατώτερα κλιμάκια της διοίκησης, όπου παίρνει κάποτε τη μορφή μιας μαζικής πολιτικοποίησης προς τα αριστερά πλατιών τομέων του κρατικού προσωπικού. Ένας από τους λόγους είναι, κι εδώ, οι αλλαγές στην υλικότητα του Κράτους. Η σημαντική υποβάθμιση των βιοτικών συνθηκών (μισθών, συντάξεων, κτλ) και των διαφόρων προνομίων της παραδοσιακής δημοσιοϋπαλληλικής τάξης --της Beantum-- (αμφισβήτηση της ασφάλειας της απασχόλησης με την ογκώδη αύξηση ενός συμβασιούχου προσωπικού, κινητικότητα του εκτελεστικού προσωπικού, μπλοκάρισμα των σταδιοδρομιών, κτλ), σύστοιχη της δίχως προηγούμενο διόγκωσης του κρατικού μηχανισμού, δεν είναι παρά μια όψη του φαινομένου. Πολύ σημαντικότερες είναι οι νέες μορφές αναπαραγωγής του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας μέσα στο θεσμικό σύστημα. [...] Η εξέλιξη αυτή, σε συνδυασμό με τον κλονισμό της ιδεολογίας του γενικού συμφέροντος που στερέωνε την κάθετη ενότητα του διοικητικού συστήματος, συντείνει στην πολιτικοποίηση προς τα αριστερά ενός σημαντικού τμήματος του μεσαίου και κατώτερου προσωπικού του κρατικού μηχανισμού και οπωσδήποτε δημιουργεί την υλική βάση του.

Οι βαθύτεροι όμως λόγοι αυτής της αποστασιοποίησης μεγάλων τμημάτων της διοίκησης έναντι της κυβερνητικής πολιτικής βρίσκονται στον αγώνα των λαϊκών τάξεων. Αυτός ο αγώνας διαπερνά τον κρατικό μηχανισμό, κι αυτό συμβαίνει σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά. 

Θίγει τη διοίκηση πολύ πιο άμεσα από ό,τι πρωτύτερα, διότι ο αγώνας αυτός απλώνεται σε μεγάλους τομείς της νέας μικροαστικής τάξης, δηλαδή των μισθωτών μεσαίων στρωμάτων (εμποροϋπάλληλοι, υπάλληλοι τραπεζών, ασφαλιστικών εταιρειών, ελευθεροεπαγγελματίες, διανοούμενοι με την πλατιά έννοια, κτλ). Η νέα μικροαστική τάξη συμμετέχει τώρα ενεργά στους λαϊκούς αγώνες, εντελώς ιδιαίτερα στους σχετικούς με τους τομείς της συλλογικής κατανάλωσης και της "ποιότητας" της ζωής (υγεία, στέγαση, μεταφορές, οικολογικό πλαίσιο, κτλ): είναι, λόγων των υλικών της όρων ύπαρξης, εξαιρετικά ευαίσθητη σ' αυτές τις διεκδικήσεις. Οι αγώνες της νέας μικροαστικής τάξης οδηγούν στο ράγισμα, ακόμα και στη ρήξη της συμμαχίας μεταξύ αστικής τάξης και μικροαστικής τάξης, ακριβέστερα μεταξύ μονοπωλιακού κεφαλαίου και νέας μισθοδίαιτης μικροαστικής τάξης. Ωστόσο, αν και οι αγώνες της εργατικής τάξης έχουν, κι αυτοί, τον αντίκτυπό τους μέσα στην κρατική διοίκηση, οι αγώνες της μικροαστικής τάξης τη διαπερνούν πολύ πιο άμεσα, κυρίως στα μεσαία και κατώτερα κλιμάκια: κι αυτό όχι μόνο, ούτε καν κυρίως, λόγω της ταξικής προέλευσης --μικροαστικής στην πλειονότητά της-- αυτών των κλιμακίων, αλλά λόγω κυρίως του μικροαστικού ταξικού καθορισμού τους. [...] Η αμφισβήτηση αυτής της συμμαχίας [της αστικής με την μικροαστική τάξη] μέσα στην κοινωνία οδηγεί σε μια ρήξη μέσα στο Κράτος και εκφράζεται συχνά με την μορφή ρηγμάτων ανάμεσα στις κορυφές και στα άλλα κλιμάκια της διοίκησης.

Εξάλλου, οι λαϊκοί αγώνες βάζουν στόχο όλο και περισσότερο τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό. Δεδομένης της σημερινής σύμπτυξης των πολιτικών κομμάτων από τα προκεχωρημένα φυλάκια της εξουσίας, και της διείσδυσης του Κράτους σε όλο και πιο εκτεταμένους τομείς της κοινωνικής δραστηριότητας, το διοικητικό σύστημα είναι ανοιχτά εκτεθειμένο στις λαϊκές διεκδικήσεις, σφιγμένο ανάμεσα στις κυβερνητικές κορυφές και τους κοινωνικούς αγώνες. Χρησιμοποιείται από την εξουσία ως εμπροσθοφυλακή εναντίον των λαϊκών μαζών, αλλά και ως αποδιοπομπαίος τράγος για τις αποτυχίες της πολιτικής της που αποδίδονται ανενδοίαστα, και κατά την περίπτωση, στις "αντιστάσεις των δομών" και στη "γραφειοκρατική δυσκαμψία", στην υπερβολή ζήλου, στην "απανθρωπιά" και στην "έλλειψη κατανόησης" των δημόσιων υπαλλήλων. Ισχυρισμοί που η εξουσία μπορεί τώρα να προβάλλει με κάποια επίφαση αλήθειας, καθώς αυτοί στηρίζονται στον πολιτικό ρόλο που η ίδια η εξουσία έχει αναθέσει στη διοίκηση. [...] Η κρίση συναίνεσης των λαϊκών μαζών προς τον κρατικό μηχανισμό αντανακλάται μέσα στη διοίκηση ως απότοκη κρίση θεμιτότητας. Τόσο περισσότερο, αφού η κρατική διοίκηση έπαψε να είναι θεμιτοποιημένη απέξω και να καλύπτεται ιδεολογικά από τα πολιτικά κόμματα ή τους ιδεολογικούς μηχανισμούς (σχολείο, οικογένεια, κτλ), αλλά είναι επιφορτισμένη μόνιμα να εκπονεί, ν' αναπαράγει, να ενσταλάζει την κυρίαρχη ιδεολογία και να χαλκεύει τη συναίνεση. Η κρατική διοίκηση-γραφειοκρατία πολώνει τώρα τις απαιτήσεις για θεμιτοποίηση, που είναι όλο και λιγότερο σε θέση να ικανοποιεί. Τα ελλείμματα θεμιτότητας απέναντι στις λαϊκές μάζες συντείνουν στις πολιτικές αλλαγές που την επηρεάζουν. [...]

Κάτι ακόμα: η διάθλαση της αντιπροσώπευσης των συνιστωσών του συνασπισμού εξουσίας μέσα στα διοικητικά υποσύνολα όχι μόνο οξύνει τις εσωτερικές αντιφάσεις της διοίκησης, πολώνοντας πολιτικά τους συντεχνιακούς-θεσμικούς κερματισμούς, γνώρισμα της κρατικής γραφειοκρατίας (μεγάλα σώματα του Κράτους, διάφορα υπουργεία, κλάδοι της διοίκησης), αλλά βάζει επίσης σε κίνηση μιαν αντίστροφη διαδικασία. Αυτοί οι κερματισμοί επηρεάζουν στενά τις λήψεις αποφάσεων και διευρύνουν σημαντικά τις αντιφάσεις που οφείλονται στην πολιτικοποίηση της διοίκησης: οι διενέξεις μεταξύ κλικών, φατριών και φέουδων επιπροσθέτονται στις πολιτικές διαιρέσεις. Έτσι, οι διοικητικές διενέξεις παρεκβάλλονται σε πολιτικές διαιρέσεις, που οδηγούν σε εσωτερικούς σεισμούς του Κράτους, αμφισβητώντας τον ρόλο του ως οργανωτή της ηγεμονίας. [...]

Τα παραπάνω δεν αφορούν μόνο τον διοικητικό μηχανισμό με την στενή έννοια, δηλαδή την αστική διοίκηση, που κατέχει τον κεντρικό ρόλο. Στα πλαίσια των γενικότερων μεταβολών που χαρακτηρίζουν τον αυταρχικό κρατισμό, εμφανίζονται ανάλογα γνωρίσματα στο σύνολο των κρατικών μηχανισμών και στους λειτουργούς τους: δικαιοσύνη, αστυνομία, στρατό, σχολείο, κτλ. Δεδομένης της θεσμικής ενότητας του Κράτους, η μετατόπιση του κέντρου λήψης των πολιτικών αποφάσεων προς την αστική διοίκηση έχει επιπτώσεις και στους μηχανισμούς αυτούς, που παρασύρονται στην τροχιά της πολιτικοποίησης των κρατικών μηχανισμών, και γίνονται κι αυτοί υπάλληλοι τόποι λήψης πολιτικών αποφάσεων στα πλαίσια του τομέα αρμοδιότητας. Οι νέες αντιφάσεις που σημαδεύουν την αστική διοίκηση αντανακλώνται έτσι στο σύνολο του οργανισμού του Κράτους.

Τέλος ο αυταρχικός κρατισμός γεννά ο ίδιος, εν μέρει, νέες μορφές λαϊκών αγώνων. Διαπιστώνουμε παντού, στις χώρες που μας ενδιαφέρουν, την εμφάνιση αγώνων που αποσκοπούν στην άσκηση μιας άμεσης δημοκρατίας στη βάση. Οι αγώνες αυτοί σημαδεύονται από έναν χαρακτηριστικό αντικρατισμό και εκφράζονται με την εξάπλωση αυτοδιαχειριστικών εστιών και δικτύων άμεσης παρέμβασης των μαζών στις αποφάσεις που τις αφορούν: από τις επιτροπές πολιτών στις επιτροπές συνοικιών και, ενδιάμεσα, τα διάφορα όργανα αυτοάμυνας και λαϊκού ελέγχου, το φαινόμενο είναι εντυπωσιακό και αληθινά πρωτόφαντο λόγω του μαζικού χαρακτήρα του. Αν και η κίνηση αυτή βρίσκεται "σε απόσταση" από το Κράτος, έχει ωστόσο σημαντικές εξαρθρωτικές επιπτώσεις μέσα στο ίδιο το Κράτος. Φαινόμενο που σημαδεύει τόσο τους πιο παραδοσιακούς πολιτικούς αγώνες όσο και, εντελώς ιδιαίτερα, τους νέους αγώνες: κίνημα των γυναικών, οικολογικό κίνημα, αγώνες για την ποιότητα της ζωής. Ο αυταρχικός κρατισμός όχι μόνο δεν κατορθώνει να πιάσει τις μάζες στα πειθαρχικά βρόχια του, και μάλιστα να τις "ενσωματώσει" στα αυταρχικά του κυκλώματα, αλλά και προκαλεί μια γενικευμένη διεκδίκηση άμεσης δημοκρατίας στη βάση, μιαν αληθινή έκρηξη των δημοκρατικών αιτημάτων.

4 σχόλια:

  1. ...όπου το αστικό κράτος γίνεται κομμάτια από τους δημόσιους υπαλλήλους που προσχωρούν στη σοσιαλδημοκρατία. Προσέξτε ιδιαιτέρως την πριμοδότηση των μικροαστών ως ηγεμονικού στρώματος σ' αυτή τη μορφή "πάλης ενάντια στο κράτος" έναντι του εργατικού κινήματος: "Οι αγώνες της νέας μικροαστικής τάξης οδηγούν στο ράγισμα, ακόμα και στη ρήξη της συμμαχίας μεταξύ αστικής τάξης και μικροαστικής τάξης, ακριβέστερα μεταξύ μονοπωλιακού κεφαλαίου και νέας μισθοδίαιτης μικροαστικής τάξης. Ωστόσο, αν και οι αγώνες της εργατικής τάξης έχουν, κι αυτοί, τον αντίκτυπό τους μέσα στην κρατική διοίκηση, οι αγώνες της μικροαστικής τάξης τη διαπερνούν πολύ πιο άμεσα."

    Περισσότερα, στο Δεύτερο Δοκίμιο για τη Δυαδική Εξουσία, όπου θα πάρει πολλούς ο διάολος...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. όπου θεμιτότητα-->νομιμοποίηση

    Η κρίση συναίνεσης των λαϊκών μαζών προς τον κρατικό μηχανισμό αντανακλάται μέσα στη διοίκηση ως απότοκη κρίση νομιμοποίησης. Τόσο περισσότερο, αφού η κρατική διοίκηση έπαψε να είναι νομιμοποιημένη απέξω και να καλύπτεται ιδεολογικά από τα πολιτικά κόμματα ή τους ιδεολογικούς μηχανισμούς (σχολείο, οικογένεια, κτλ), αλλά είναι επιφορτισμένη μόνιμα να εκπονεί, ν' αναπαράγει, να ενσταλάζει την κυρίαρχη ιδεολογία και να χαλκεύει τη συναίνεση. Η κρατική διοίκηση-γραφειοκρατία πολώνει τώρα τις απαιτήσεις για νομιμοποίηση, που είναι όλο και λιγότερο σε θέση να ικανοποιεί. Τα ελλείμματα νομιμοποίησης απέναντι στις λαϊκές μάζες συντείνουν στις πολιτικές αλλαγές που την επηρεάζουν--->

    Δεν περιγράφει την "αποδυνάμωση" τού κράτους, αλλά επαναλαμβάνει τη διάγνωση Σμιτ για την μη βιωσιμότητα [λόγω των εσωτερικών του νομικών αντιφάσεων] τού συνταγματικού συστήματος τής Βαϊμάρης. Τα σημεία που αποκαλύπτουν την "πηγή" είναι:

    [α] η άμεση διείσδυση του κυρίαρχου κόμματος στη διοίκηση---> ο Σμιτ περιγράφει το φαινόμενο ως "άντληση πολιτικής υπεραξίας"
    [β] Η κρίση συναίνεσης των λαϊκών μαζών προς τον κρατικό μηχανισμό αντανακλάται μέσα στη διοίκηση--- η μετατόπιση του κέντρου λήψης των πολιτικών αποφάσεων προς την αστική διοίκηση πολύ περίεργες διατυπώσεις, που δεν κατανοούνται παρά μόνο αν ανατρέξει κανείς στο πρωτότυπο Σμιτ. Γιατί; Επειδή ο Σμιτ βλέπει το φαινόμενο τού συμφυρμού νόμου-διατάγματος (προς όφελος τής εκτελεστικής εξουσίας) μέσα και από το πρίσμα τής παραδοσιακής νομιμοποίησης τής "αμερόληπτης" υπαλληλικής γραφειοκρατίας. Ως εκ τούτου, αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο πλήρωσης τού ελλείμματος νομιμοποίησης μέσω μιας αξιοκρατικής-ουδέτερης γραφειοκρατίας [με το βλέμμα όμως προς τον φασισμό]. Τα σχετικά αποσπάσματα τού Ν.Κ. είναι εντελώς παράταιρα σε σχέση με τη "λαϊκή κυριαρχία" των "σύγχρονων" δημοκρατιών τής εποχής του.

    ---
    Το ανάλογο θα ήταν κάποιος "αριστερός" γερμανός γραφιάς το 1929 να εκδώσει σύνοψη τής "Νομιμότητας-Νομιμοποίησης" τού Σμιτ στον αντίστοιχο ΟΕΔΒ για τους μαθητές Β' γυμνασίου (μάθημα πολιτικής αγωγής) προκειμένου να υποστηρίξει ότι το καθεστώς τής Βαϊμάρης οδεύει προς τη σοσιαλιστικοποίησή του.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αναφέρεσαι στο Legality and Legitimacy του Σμιτ; Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η σύγκριση.

      "Τα σχετικά αποσπάσματα τού Ν.Κ." εννοείς "Ν.Π", Νίκου Πουλαντζά;

      Διαγραφή
    2. Ναι και Ναι. Αφηρημένος γιατί προετοιμαζόμαστε γα δεύτερη ανεμοθύελλα απόψε και όταν το έγραφα μόλις είχα μαζέψει τους κουβάδες από την αυλή και ετοιμαζόμουν να ανέβω στη στέγη για τα φύλλα. Σόρι.

      ----

      Δεν είναι 'ενδιαφέρουσα' η σύγκριση. Συμβαίνει απλώς το σύγγραμα τού Σμιτ να είναι σημείο αναφοράς κάθε φορά που χρησιμοποιείται η έννοια τής "νομιμοποίησης". Τα υπόλοιπα περί εστιών και δικτυών είναι από τις τελευταίες σελίδες τού "Κρίση Νομιμοποίησης" τού Χάμπερμας και αμφιβάλλω αν ανταποκρίνονται σε κάτι στον "πραγματικό" κόσμο (είναι απίθανο να αναφέρεται στο αντιπολεμικό κίνημα, αλλά μάλλον στα κοινόβια και τα αυτοδιαχειριζόμενα call centers για οικιακούς καυγάδες και τα συναφή). Αν δεν κάνω λάθος τα κείμενα τού ΝΠ εντάσσονται στον "στρατηγικό" στόχο τής κυβέρνησης αριστεράς (Μιτεράν και σία). Οπότε δεν μπορώ να καταλάβω την προσήλωση των "αριστερών" μας στον διανοητή. Εκτός και αν βλέπουν στον Αλέξη μας τον έλληνα Φρανσουά τον Β'.

      Διαγραφή