Τρίτη, 24 Δεκεμβρίου 2013

Πρώτο Δοκίμιο για τη Δυαδική Εξουσία (απάντηση στον Γ. Καλαμπόκα)

σε πείσμα μιας παράδοσης που θέλει τη λενινιστική έννοια της δυαδικής εξουσίας να διαβάζεται υπό τον ιδεότυπο μιας πολύ σύντομης περιόδου κατά την οποία προετοιμάζεται η εξουσία των σοβιέτ για να ανατρέψει την αστική κυβέρνηση και να καταλάβει –ύστερα από εμφύλιο πόλεμο– το κράτος και την πολιτική εξουσία, εμείς επιμένουμε να τη διαβάζουμε ως την κεντρική έννοια μιας επαναστατικής εκδοχής του γκραμσιανού «πολέμου θέσεων», ως την κεντρική στρατηγική για την οικοδόμηση της αριστερής ηγεμονίας.

I.
Αν και ο Λένιν μιλά για την σημασία και τον ρόλο των Σοβιέτ [εργατικών συμβουλίων] σε πολλά του κείμενα, για την έννοια της "δυαδικής εξουσίας" μιλά κυρίως σε δύο από αυτά -- γραμμένα και τα δύο λίγους μήνες πριν την Οκτωβριανή επανάσταση. 

Στο πρώτο, "Για τη δυαδική εξουσία", που δημοσιεύτηκε στις 9 του Απρίλη του 1917, ο Λένιν επισημαίνει την "ιδιομορφία", όπως την χαρακτηρίζει, της επαναστατικής διαδικασίας στη Ρωσία, καθώς αυτή δημιούργησε, σύμφωνα με τον ίδιο, μια "δυαδική εξουσία" που βάζει σε νέο πρίσμα "το βασικό ζήτημα κάθε επανάστασης", το ζήτημα της "κρατικής εξουσίας."

Με τον όρο "δυαδική εξουσία" ο Λένιν αναφέρεται στη διαίρεση, κατά τη δική του πάντα εκτίμηση, της κρατικής εξουσίας στη προ-Οκτωβριανή Ρωσία στα δύο: το ένα της κομμάτι βρίσκεται στα χέρια της "Προσωρινής Κυβέρνησης" Κερένσκι, ενώ το δεύτερο βρίσκεται στα "Σοβιέτ των εργατών και στρατιωτών βουλευτών."


Tα κατά τον Λένιν χαρακτηριστικά της δεύτερης μορφής εξουσίας, της εξουσίας των Σοβιέτ, είναι εύκολο να απαριθμηθούν:

α) πηγή της εξουσίας αυτής δεν είναι ο νόμος του κράτους, και κατά συνέπεια πρόκειται για μια μορφή εξουσίας που είναι πρόδηλα έκ-νομη ή παρά-νομη, με την κυριολεκτική έννοια ότι βρίσκεται εκτός της σφαίρας του θεσμοθετημένου δικαίου του κράτους, την υπερβαίνει, και δεν μπορεί να υπαχθεί σ' αυτή. Πηγή της εξουσίας των Σοβιέτ είναι "η άμεση πρωτοβουλία των λαϊκών μαζών": πρόκειται δηλαδή για μια μορφή συντακτικής και όχι συντεταγμένης (constituent και όχι constituted) εξουσίας, ή για μια μορφή δικαιοθετικής εξουσίας και όχι εξουσίας διαφύλαξης του δικαίου. Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια μορφή που προσιδιάζει στην κυρίαρχη εξουσία, εφόσον ένα από τα κεντρικά χαρακτηριστικά της κυριαρχίας είναι ακριβώς η μη υπαγωγή στους θεσμοθετημένους κανόνες δικαίου.

β) η εξουσία αυτή είναι ένοπλη, και για τον λόγο αυτό είναι σε θέση να αντικαθιστά την ένοπλη εξουσία του κρατικού στρατού και της κρατικής αστυνομίας, περιφρουρώντας τη "δημόσια τάξη" η ίδια, μέσω των οπλισμένων εργατών και αγροτών. Συνεπώς είναι μια εξουσία που ανταγωνίζεται το μονοπώλιο της βίας του κράτους, στον βαθμό βεβαίως που το "δίκαιο" το οποίο εκφράζει δεν είναι μια αφηρημένη ηθική αρχή (το δίκαιο του εργάτη ως ηθικό πρόταγμα) αλλά αυτό που είναι στο ίδιο το κράτος, έκφραση δηλαδή έμπρακτης κυριαρχίας που μεταφράζεται στη δύναμη άσκησης βίας.

γ) η δύναμη της ένοπλης εξουσίας των Σοβιέτ στρέφεται ενάντια στους θεσμούς του κράτους, τους οποίους ανταγωνίζεται όχι μόνο στο επίπεδο της υποκατάστασης της ένοπλης εξουσίας του (της υποκατάστασης των μηχανισμών καταστολής του, δηλαδή) αλλά και στο επίπεδο της πολιτικής του δομής: στα Σοβιέτ, η "υπαλληλία" και η "γραφειοκρατία" είτε αντικαθίστανται "από την άμεση εξουσία του ίδιου του λαού", είτε μετατρέπονται σε αιρετά και ανακλητά αξιώματα, σε θέσεις εντολοδόχων που η αμοιβή τους "δεν ξεπερνά τη συνηθισμένη αμοιβή ενός καλού εργάτη."

Στην βάση των τριών αυτών χαρακτηριστικών της Σοβιετικής εξουσίας στην προ-Οκτωβριανή φάση, ο Λένιν επισημαίνει την πλήρη ταύτιση ανάμεσα στην Παρισινή Κομμούνα και την προ-Οκτωβριανή κατάσταση. Πρόκειται για καταστάσεις όπου τα προαναφερόμενα χαρακτηριστικά δημιουργούν, δίπλα στο θεσμοποιημένο κράτος της αστικής εξουσίας, κράτη "ιδιαίτερου τύπου", μορφές "επαναστατικής δικτατορίας."

Τον ορισμό της "δικτατορίας" ο Λένιν θα τον δώσει στην απάντησή του στον Καρλ Κάουτσκι στο Η προλεταριακή επανάσταση και ο αποστάτης Κάουτσκι έναν χρόνο αργότερα και αφού έχει προηγηθεί η Οκτωβριανή επανάσταση, στα 1918. Ο Λένιν επιτίθεται με σφοδρότητα σε τουλάχιστο δύο από τις υποθέσεις του Κάουτσκι για το νόημα της "δικτατορίας": πρώτον, πως η δικτατορία είναι η εξουσία ενός και μόνο ατόμου και δεύτερον, πως στον Μαρξ η έννοια της "δικτατορίας του προλεταριάτου" αναφέρεται σε ένα είδος "κατάστασης" και όχι σε μια μορφή "κυβέρνησης." Η απάντηση του Λένιν στους δύο αυτούς ισχυρισμούς είναι, πρώτον, πως η δικτατορία μπορεί κάλλιστα να είναι εξουσία μιας τάξης και όχι ενός ατόμου· κατά συνέπεια, είναι λάθος ο ισχυρισμός, που έχει γίνει δεκτός και από την "κοινή λογική", ότι "δικτατορία" σημαίνει αναγκαστικά "κατάλυση της δημοκρατίας", διότι μπορεί κάλλιστα να υπάρχει δημοκρατία ανάμεσα στα μέλη της τάξης που ασκεί δικτατορική εξουσία. Δεύτερον, ο διαχωρισμός "κατάστασης" και "μορφής κυβέρνησης" είναι εντελώς παραπλανητικός και άνευ ουσίας, και η μαρξική αντίληψη της δικτατορίας του προλεταριάτου δεν έχει να κάνει ούτε με το ένα ούτε με το άλλο, αλλά με "τη μορφή ή τον τύπο του κράτους."

"Δικτατορία" λοιπόν για τον Λένιν, και εδώ ερχόμαστε στον ορισμό που συνδέει την προεπαναστατική εξουσία των Σοβιέτ με την Παρισινή Κομμούνα, είναι απλώς "εξουσία που στηρίζεται άμεσα στη βία και δε δεσμεύεται από κανένα νόμο", ενώ ο ιδιαίτερος τύπος της "επαναστατικής δικτατορίας του προλεταριάτου" αφορά "μια εξουσία που κατακτήθηκε και διατηρήθηκε με τη βία που χρησιμοποιεί το προλεταριάτο ενάντια στην αστική τάξη". Αυτή η εξουσία "δε δεσμεύεται από κανένα νόμο."

Ο ορισμός αυτός, όπως είναι φανερό, παρακάμπτει εντελώς την υποτιθέμενη αντίστιξη ανάμεσα στη δικτατορία και τη δημοκρατία, μιας και μια δημοκρατική, αστικού τύπου επανάσταση (όπως η γαλλική) εκπροσωπεί επίσης "εξουσία που στηρίζεται άμεσα στη βία και δε δεσμεύεται από κανένα νόμο". Η "δικτατορία" δεν είναι μια έννοια της ίδιας τάξης με την δημοκρατία για τον Λένιν, και για αυτό δεν μπορεί να είναι ούτε συνώνυμη ούτε αντίθετη της δημοκρατίας. Μάλλον, η "δικτατορία" ορίζεται ως μια συγκεκριμένη σχέση με τον νόμο αφενός και με τη βία αφετέρου.

Είναι σημαντικό να διευκρινήσουμε, επιστρέφοντας στην αναφορά μας σε μια κυριολεκτικά "έκ-νομη" ή "παρά-νομη" μορφή εξουσίας, ότι το "είναι επέκεινα του νόμου" δεν είναι μονομερώς χαρακτηριστικό "παραβατικότητας"· είναι επίσης η βασική και θεμελιώδης προϋπόθεση της νομοθετικής ικανότητας, της δυνατότητας θέσπισης δικαίου, και συνεπώς της συγκρότησης της κυρίαρχης εξουσίας. Μόνο μια εξουσία που δεν υπόκειται η ίδια στον νόμο, δεν λαμβάνει νόμο από πουθενά, μπορεί να δώσει νόμο, να θεσπίσει δίκαιο. Μόνο μια τέτοια εξουσία μπορεί να εκληφθεί ως "κυρίαρχη."

Τούτο το χαρακτηριστικό απασχόλησε πλειάδα θεωρητικών πριν τον Λένιν, και η σκέψη του  σε ό,τι αφορά τη σύλληψη της φύσης της επαναστατικής προλεταριακής εξουσίας των Σοβιέτ ως κυρίαρχης εξουσίας εντάσσεται στην παράδοση που αυτοί εγγράφουν.

Συγκρίνετε για παράδειγμα τον ορισμό της "δικτατορίας" στον Λένιν με τον ορισμό της Κυριαρχίας στον Μποντέν:
αυτός που είναι κυρίαρχος δεν πρέπει με κανένα τρόπο να υπόκειται στις διαταγές κάποιου άλλου και πρέπει να είναι σε θέση να επιβάλλει το νόμο στους υπηκόους, και να ακυρώνει ή να αναστέλλει ασύμφορους νόμους και να τους αντικαθιστά με άλλους--πράγμα που δεν μπορεί να γίνει από κάποιον που υπόκειται ο ίδιος στους νόμους ή σε ανθρώπους που έχουν την δύναμη να τον διατάζουν. 
Γι αυτό, ο νόμος λέει ότι ο ηγεμόνας δεν υπόκειται στον νόμο [...] Αυτά είναι τα πραγματικά προνόμια της κυριαρχίας, τα οποία περιλαμβάνονται στην εξουσία να δίνεις τον νόμο σε όλους γενικά και στον καθένα ατομικά, και να μην λαμβάνεις τον νόμο από κανένα [...]
Ή στον Ρουσώ:
είναι έναντια στη φύση του πολιτικού σώματος να επιβάλλει στον εαυτό του ένα νόμο που να μην μπορεί να παραβιάσει. Εφόσον ο Κυρίαρχος μπορεί να αναλογιστεί τον εαυτό του μόνο σε συνάρτηση με μία και μόνο μία σχέση, βρίσκεται στην ίδια κατάσταση που βρίσκεται ένας ιδιώτης που συνάπτει συμβόλαιο με τον εαυτό του: πράγμα το οποίο δείχνει ότι δεν υπάρχει, και ούτε μπορεί να υπάρξει, κανένας θεμελιώδης νόμος που να είναι υποχρεωτικός για το σώμα του λαού [...]
Αλλά και μετά τον Λένιν, στον Μπένγιαμιν, που στην έννοια της "Γενικής Απεργίας" εντοπίζει μια δυνάμει κατάσταση "δυαδικής εξουσίας":
Η οργανωμένη εργατική τάξη είναι σήμερα το μοναδικό υποκείμενο δικαίου, πλην τού κράτους, για το οποίο προβλέπεται το δικαίωμα άσκησης βίας. [...] μια τέτοια συμπεριφορά θα θεωρείται ότι συνιστά βία, εφόσον ασκείται μέσω αυτής, κατ’ ενεργητικό τρόπο, κάποιο προβλεπόμενο από την έννομη τάξη δικαίωμα με απώτερο όμως σκοπό την ανατροπή τής έννομης τάξης [...] το γεγονός ότι οι βιαιοπραγούντες απεργοί αντιμετωπίζονται, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, βίαια από τον νόμο, δεν αποτελεί έκφραση κάποιας λογικής αντίφασης τού δικαίου, αλλά μιας αντικειμενικής αντίφασης τής νομικής κατάστασης. Και αυτό γιατί στην περίπτωση τής απεργίας εκείνο που πάνω απ’ όλα τρέμει το κράτος είναι ακριβώς εκείνη η λειτουργία τής βίας τής οποίας τη διακρίβωση η παρούσα μελέτη προτάσσει ως το μοναδικό ασφαλές θεμέλιο κριτικής της. Δηλαδή, αν η βία ήταν, όπως αρχικά εμφανίζεται, ένα απλό μέσο [das bloße Mittel] για την άμεση επίτευξη ενός επιθυμητού σκοπού, θα εκπλήρωνε τότε τον σκοπό αυτό μόνον ως ληστρική βία. Θα ήταν τελείως ακατάλληλη για να μετασχηματίσει ή να θεμελιώσει σχετικά παγιωμένες συνθήκες. Η απεργία όμως καταδεικνύει ότι αυτό μπορεί πράγματι να συμβεί, ότι δηλαδή μπορεί η βία να τροποποιήσει ή να θεμελιώσει νομικές συνθήκες [...]
Και τέλος, στην συζήτηση περί Κυριαρχίας στον Καρλ Σμιτ, για τον οποίο ο Λένιν είναι ο βασικός εχθρός, δηλαδή αυτός που πρέπει να υπερκεραστεί εμμενώς, να χρησιμοποιηθεί από μια σκέψη που στόχο έχει να αφανίσει τον κίνδυνο που ο Λένιν εκπροσωπεί. Κρίσιμη για τον Σμιτ είναι η προστασία του αστικού κράτους που η δυαδική εξουσία έθετε σε κίνδυνο όχι απλά θεωρητικά, αλλά στην πράξη, αφού ο Σμιτ, όπως και ο Μπένγιαμιν, γράφει στη σκιά της εξέγερσης του Κιέλου, των Σπαρτακιστών και της πρώτης Σοβιετικής δημοκρατίας σε γερμανικό έδαφος. Έχει λοιπόν τη δική του ιδιαίτερη σημασία στο παρακάτω πως αν και ο νόμος αίρεται στην σμιτική "κατάσταση εξαίρεσης", το κράτος --το κράτος της αστικής εξουσίας που ο Λένιν απαίτησε να τσακιστεί και που ο Σμιτ προσέφυγε στον φασισμό για να σώσει-- "παραμένει" ακέραιο, αμετάλλαχτο, και "διαρκές":
Επειδή η εξουσία για να άρει κανείς τον ισχύοντα νόμο --είτε είναι γενική είτε αφορά συγκεκριμένη περίπτωση-- είναι σε τέτοιο μεγάλο βαθμό το πραγματικό σημάδι της Κυριαρχίας, ο Μποντέν ήθελε να αντλήσει από τούτη την εξουσια όλα τα άλλα χαρακτηριστικά [της Κυριαρχίας] [...] Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές παρουσιάσεις του θέματος, έδειξα στη μελέτη μου για τη δικτατορία ότι ακόμα και οι συγγραφείς του 17ου αιώνα κατανόησαν πως το ζήτημα της Κυριαρχίας συνεπάγεται την απόφαση περί της εξαίρεσης. [...] Αυτό το οποίο χαρακτηρίζει την εξαίρεση είναι η επί της αρχής απεριόριστη ισχύς, πράγμα το οποίο σημαίνει άρση όλης της υφιστάμενης τάξης. Σε μια τέτοια κατάσταση, είναι σαφές ότι το κράτος παραμένει, ενώ ο νόμος υποχωρεί. (Πολιτική θεολογία, δική μου μετάφραση).
II.
Ταυτόχρονα όμως, ο Λένιν υπογραμμίζει απ' την αρχή τον εξαιρετικό και ασυνήθιστο χαρακτήρα της "δυαδικής εξουσίας", ο οποίος υποχρεώνει την πολιτική σκέψη να στοχαστεί για κάτι νεότευκτο:
Η πιο αξιοσημείωτη ιδιομορφία της επανάστασής μας βρίσκεται στο ότι δημιούργησε μια δυαδική εξουσία. Το γεγονός αυτό πρέπει, πρώτα απ’ όλα, να το καταλάβουμε εμείς οι ίδιοι. Αν δεν το καταλάβουμε, δεν μπορούμε να προχωρήσουμε. Πρέπει να ξέρει κανείς να συμπληρώσει και να διορθώσει π.χ. τις παλιές «διατυπώσεις» του μπολσεβικισμού, γιατί, όπως αποδείχτηκε, ήταν γενικά σωστές, η συγκεκριμένη όμως πραγματοποίησή τους παρουσιάστηκε διαφορετική. Για δυαδική εξουσία κανένας δεν σκεπτόταν πρωτύτερα και ούτε μπορούσε να σκεφτεί.
Αν και στην πορεία του επιχειρήματος η Παρισινή Κομμούνα του 1871 προβάλλει ως ουσιαστικά ταυτόσημη στα χαρακτηριστικά της με την ιδιαίτερη κατάσταση που επικρατεί τον Απρίλη του 1917 στη Ρωσία, είναι ωστόσο στην δεύτερη αυτή κατάσταση, στην επανάληψη του συμβάντος, που τίθεται για την θεωρία ως τέτοιο, με το όνομά του, το ζήτημα της δυαδικής εξουσίας.

Είδαμε ήδη ότι ο Λένιν έχει επίγνωση ότι αυτό για το οποίο πρώτος στην μαρξιστική βιβλιογραφία κάνει λόγο με τούτο τον όρο είναι κάτι αρκετά παράξενο από τη σκοπιά της πολιτικής θεωρίας εν γένει: μιλά, για παράδειγμα, για "κράτος ιδιαίτερου τύπου", ενώ παρατηρεί επίσης πως η "εξουσία αυτή είναι εντελώς διαφορετικού είδους από την εξουσία που υπάρχει γενικά στην κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία του συνηθισμένου ως τα σήμερα τύπου."

Πράγματι, από τη σκοπιά της θεωρίας της κυριαρχίας που εξετάσαμε στο προηγούμενο μέρος, και της οποίας τη σημασία στην αντίληψη του Λένιν για την προλεταριακή εξουσία τονίσαμε, δεν μπορεί να υπάρξει "δυαδική εξουσία", ή για να το θέσουμε διαφορετικά, είναι στη φύση της κυρίαρχης εξουσίας να είναι εξουσία του Ενός και όχι των Δύο. "Εξουσία του Ενός" βέβαια, δεν σημαίνει καθόλου "εξουσία ενός ανθρώπου." Αυτό το καταλαβαίνουμε ξεκάθαρα από τη συμφωνία του Μποντέν, που είναι ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της απολυταρχίας, με τον Ρουσώ, που είναι θεμελιακός για την θεωρία της δημοκρατίας, πάνω στο ζήτημα του αδιαίρετου της εξουσίας. Τόσο ο Μποντέν όσο και ο Ρουσώ συμφωνούν απόλυτα ότι η φύση της κυριαρχίας είναι αδιαίρετη, ότι είναι πάντα κυριαρχία του Ενός. Αυτό δεν σημαίνει ότι μιλούν για τον ίδιο Ένα, μιας και αν στον Μποντέν ο "Ένας" είναι ο Μονάρχης, στον Ρουσώ ο "Ένας" είναι ο λαός εν γένει, ο λαός ως υποκείμενο και θεμέλιο της κυριαρχίας. Ας θυμηθούμε τις σχετικές διατυπώσεις.

Αυτά είναι τα πραγματικά προνόμια της κυριαρχίας, τα οποία περιλαμβάνονται στην εξουσία να δίνεις τον νόμο σε όλους γενικά και στον καθένα ατομικά, και να μην λαμβάνεις τον νόμο από κανένα εξόν απ' το Θεό. Διότι ο ηγεμόνας ή δούκας ο οποίος έχει την εξουσία να δίνει τον νόμο σε όλους του τους υπηκόους γενικά και στον καθένα ατομικά, δεν είναι κυρίαρχος αν κι αυτός λαμβάνει τον νόμο από έναν ανώτερο ή έναν ίσο--περιλαμβάνω τον ίσο διότι το να έχεις συνεταίρο σημαίνει να έχεις αφέντη*--και είναι ακόμα λιγότερο κυρίαρχος αν έχει αυτή την εξουσία μονάχα με την ιδιότητα του υπασπιστή ή του εκλέκτορα.
[...]
*εναλλακτική διατύπωση: "Ανέφερα το ενδεχόμενο να έχεις ίσο διότι κάποιος που έχει συνεταίρο με την ίδια δικαιοδοσία, χωρίς τη στήριξη και τη συμφωνία του οποίου να μην μπορεί να διατάξει τίποτα και να κάνει τίποτα, αυτός έχει ένα είδους ανώτερο."
Εδώ, το αδιαίρετο της κυριαρχίας αποδεικνύεται μέσω ενός λογικού συλλογισμού: πρώτον, αν η κυριαρχία είναι έκφραση ανωτερότητας [ανώτατης ισχύος], είναι επίσης ανισότητα. Δεύτερον, αν είναι ανισότητα, τότε δεν μπορεί να μοιράζεται εξίσου σε δύο· ο ένας εκ των δύο δεν είναι πραγματικά κυρίαρχος. Τρίτον, και αντιστρόφως, αν μοιράζεται εξίσου σε δύο, τότε δεν είναι κυριαρχία. Κατά συνέπεια, αυτό το οποίο θα έλεγε ο Μποντέν αν του ζητούνταν να εξετάσει το ζήτημα της "δυαδικής εξουσίας" θα ήταν ότι είτε α) πρόκειται περί οφθαλμαπάτης γιατί κανένα απ' τα δύο μέρη δεν είναι κυρίαρχο είτε β) πρόκειται περί οφθαλμαπάτης γιατί μόνο ένα απ' τα δύο μέρη είναι πραγματικά κυρίαρχο. Θα επιστρέψουμε σε αυτό το πόρισμα σύντομα.

Ρουσώ:
Εφόσον ο Κυρίαρχος μπορεί να αναλογιστεί τον εαυτό του μόνο σε συνάρτηση με μία και μόνο μία σχέση, βρίσκεται στην ίδια κατάσταση που βρίσκεται ένας ιδιώτης που συνάπτει συμβόλαιο με τον εαυτό του [...] Για τον ίδιο λόγο που η κυριαρχία είναι μη αλλοτριώσιμη, είναι επίσης αδιαίρετη. [...] ανακαλύπτει κανείς ότι οποτεδήποτε κάποιος θεωρεί πως βλέπει την κυριαρχία διαιρεμένη κάνει λάθος, ότι τα δικαιώματα τα οποία εκλαμβάνει για τμήματα αυτής της κυριαρχίας υπόκεινται όλα τους σ' αυτή, και ότι πάντα προϋποθέτουν ανώτατες βουλήσεις, τις οποίες αυτά τα δικαιώματα απλώς εφαρμόζουν. [...] Όταν όμως ολόκληρος ο λαός εφαρμόζει διατάγματα για ολόκληρο το λαό, τότε έχει στο νου μονάχα τον εαυτό του, κι αν δημιουργείται κάποια σχέση ως αποτέλεσμα, αυτή βρίσκεται μεταξύ ολόκληρου του αντικειμένου από τη μία οπτική και ολόκληρου τουτου αντικειμένου από μια άλλη οπτική, χωρίς την διαίρεση του όλου. [...] η Κυρίαρχη εξουσία είναι απλή και μονή, δεν μπορεί να διαιρεθεί χωρίς να καταστραφεί.
Βλέπουμε εδώ ότι όταν το ζητούμενο είναι η φύση της κυριαρχίας, τίποτε απολύτως δεν αλλάζει επί της ουσίας από την "απολυταρχία"  στη "δημοκρατία". Ο "κυρίαρχος λαός" είναι το ίδιο ακριβώς πράγμα, από την σκοπιά της φύσης της κυριαρχίας, με τον απολυταρχικό μονάρχη: ένα αδιαίρετο, εξαιτίας του απαραίτητου για τον Ρουσώ μυθεύματος της "γενικής βούλησης", σώμα, που συγκεντρώνει όλη την εξουσία για τον εαυτό του και για αυτό είναι κυρίαρχο. Ή αλλιώς, δεν υπάρχει κυρίαρχη εξουσία εκεί που υπάρχει διαίρεση, και η φράση "δυαδική εξουσία" είναι σχήμα οξύμωρο.

Οφείλουμε λοιπόν να αναρωτηθούμε αν στο ζήτημα αυτό ο Λένιν έρχεται σε ριζική ρήξη με τους προκατόχους του, υποστηρίζοντας την ύπαρξη μιας κατάστασης που αυτοί αποκλείουν ως παράλογη ή οξύμωρη. Ο όρος "δυαδική εξουσία" αυτό δείχνει. Είναι όμως έτσι;


III.
Ας επιστρέψουμε λίγο προσεκτικότερα στα δοκίμια του Λένιν, και ας εστιάσουμε πολύ συγκεκριμένα στις ποιότητες ισχύος και βαθμού ανάπτυξης που ο ίδιος αποδίδει στην μία και την άλλη μορφή εξουσίας. Πρώτα στο "Για τη δυαδική εξουσία" της 9ης Απρίλη:
[...] πλάι στην Προσωρινή κυβέρνηση, στην κυβέρνηση της αστικής τάξης, σχηματίστηκε μια άλλη κυβέρνηση, αδύναμη ακόμη, εμβρυακή [...] Δεν θέλουν να δουν την εξόφθαλμη αλήθεια ότι, εφόσον υπάρχουν αυτά τα Σοβιέτ, εφόσον τα Σοβιέτ αυτά αποτελούν εξουσία, υπάρχει στη Ρωσία κράτος τύπου Κομμούνας του Παρισιού.

Υπογράμμισα το «εφόσον» επειδή η εξουσία αυτή είναι μόνο εμβρυακή. [...] Οι συνειδητοί εργάτες, για να γίνουν εξουσία, πρέπει να κατακτήσουν με το μέρος τους την πλειοψηφία: Όσο δεν ασκείται βία ενάντια στις μάζες, άλλος δρόμος προς την εξουσία δεν υπάρχει.
Και μετά στο "Έχει εξαφανιστεί η δυαδική εξουσία;" του Ιούνη:
Η δυαδική εξουσία παραμένει. Το βασικό ερώτημα κάθε επανάστασης, το ερώτημα της κρατικής εξουσίας, παραμένει σε μια αβέβαιη, ασταθή και προφανώς παροδική κατάσταση. [...] η ίδια Εκτελεστική Επιτροπή περνά μια απόφαση η οποία δεν εκφράζει τίποτε παρά ευσεβείς πόθους [...] αυτοί οι "δημοκρατικοί" θεσμοί υπήρξαν και εξακολουθούν να υπάρχουν και στο Πέτρογκραντ (η ίδια ακριβώς Εκτελεστική Επιτροπή των Σοβιέτ), είναι όμως ανίσχυροι να κάνουν οτιδήποτε [...] Ή θα επιστρέψουμε πίσω, στην ανώτατη εξουσία των καπιταλιστών, ή θα πάμε μπροστά, προς την πραγματική δημοκρατία, προς τις αποφάσεις της πλειοψηφίας. Αυτή η δυαδική εξουσία δεν μπορεί να βαστήξει για πολύ.
Μια προσεκτική ανάγνωση των αποσπασμάτων αυτών μας δείχνει ότι ο Λένιν επιμερίζει στα δύο μέρη της "δυαδικής εξουσίας" που εκδηλώθηκε στην Ρωσία δύο διαφορετικού είδους αδυναμίες, δύο διαφορετικού είδους μορφές του υπολείπεσθαι από την κυρίαρχη εξουσία: η Προσωρινή Κυβέρνηση χαρακτηρίζεται από την αστάθεια και την ανημπόρια, την έλλειψη πραγματικής, υλικής ισχύος, την αδυναμία επιβολής των αποφάσεών της: οι αποφάσεις αυτές εκφράζουν μοναχά "ευσεβείς πόθους", οι επίσημοι κρατικοί θεσμοί είναι "ανίσχυροι να κάνουν οτιδήποτε", η κυβέρνηση Κερένσκι είναι ακριβώς --και πρόδηλα-- "προσωρινή", μια εξουσία που δεν μπορεί να κρατήσει.

Η εξουσία των Σοβιέτ, από την άλλη πλευρά είναι ακόμα "εμβρυακή", η "αδυναμία" της δεν είναι αποτέλεσμα ανημπόριας αλλά μάλλον νεότητας· παραμένει ανώριμη, άγουρη στο παρόν στάδιο. Και βέβαια, το βασικό σημάδι της προσωρινής, τωρινής ανωριμότητάς της είναι πως παραμένει στα χέρια των Ναρόντνικων και των Μενσεβίκων, που φέρουν ακέραια την ευθύνη για την οικονομική παράλυση της χώρας και την παρεμπόδιση της προλεταριακής δράσης για να αποφευχθεί η "επερχόμενη καταστροφή". Απ' το κείμενο του Ιούνη:
Η μοναδική ευθύνη για αυτή την κρίση, για την επερχόμενη καταστροφή, βρίσκεται στους ώμους των Ναρόντνικων και των Μενσεβίκων ηγετών. Γιατί αυτοί είναι προς το παρόν οι ηγέτες των Σοβιέτ, δηλαδή της πλειοψηφίας. [...] Απ' τη μαρξιστική σκοπιά, η "συμφιλιωτική" στάση των ηγετών των Ναρόντικων και των Μενσεβίκων είναι εκδήλωση μικροαστικής αναποφασιστικότητας. Οι μικροαστοί φοβούνται και δεν εμπιστεύονται τους εργάτες, φοβούνται τη ρήξη με τους καπιταλιστές. Η αστάθειά τους είναι αναπόφευκτη, το ίδιο αναπόφευκτη με την πάλη μας, την πάλη του προλεταριακού κόμματος, να ξεπεράσει την αναποφασιστικότητα [...]
Η "δυαδική" λοιπόν "εξουσία" του Λένιν είναι ταυτόχρονα πραγματικότητα και ψευδαίσθηση: είναι πραγματικότητα στον βαθμό που εκφράζει, πέρα πάσης αμφιβολίας, μια κρίση πολιτικής και ταξικής κυριαρχίας με τη μορφή της διαίρεσης των εξουσιών ανάμεσα στο "επίσημο" αλλά αδύναμο κράτος και στο ισχυρό αλλά ακόμα διαιρεμένο προλεταριάτο. Είναι ψευδαίσθηση επειδή στην πραγματικότητα η κατάσταση "δυαδικής εξουσίας" δεν είναι κατάσταση εξουσίας επί δύο, αλλά κατάσταση εξουσίας που υπολείπεται του Ενός, εξουσίας που επειδή δεν φτάνει στο αδιαίρετο, δεν είναι με την αυστηρή έννοια κυρίαρχη εξουσία. 

Για αυτό το λόγο, επειδή δηλαδή η "δυαδική εξουσία" δεν είναι, αυστηρά μιλώντας, κυρίαρχη εξουσία κανενός από τα δύο μέρη (επειδή δηλαδή ισχύει πλήρως ο λογικός συλλογισμός του Μποντέν) η "δυαδική εξουσία" είναι φύσει, νομοτελειακά παροδική:
Η δυαδική εξουσία παραμένει. Το βασικό ερώτημα κάθε επανάστασης, το ερώτημα της κρατικής εξουσίας, παραμένει σε μια αβέβαιη, ασταθή και προφανώς παροδική κατάσταση. [...] Ή θα επιστρέψουμε πίσω, στην ανώτατη εξουσία των καπιταλιστών, ή θα πάμε μπροστά, προς την πραγματική δημοκρατία, προς τις αποφάσεις της πλειοψηφίας. Αυτή η δυαδική εξουσία δεν μπορεί να βαστήξει για πολύ. ("Έχει εξαφανιστεί η δυαδική εξουσία;")
Η παροδικότητα είναι λοιπόν ουσιώδες, θεμελιακό χαρακτηριστικό της δυαδικής εξουσίας και όχι απλώς μια συγκυριακή ή ενδεχομενική ποιότητά της. Δεν είναι μόνο ότι "δυαδική εξουσία" μπορεί να υπάρξει μονάχα για λίγο, παροδικά. Είναι ότι αυτό συμβαίνει επειδή είναι ενάντια στη φύση της εξουσίας να διαιρείται, διότι αυτή η "παρά φύση" κατάσταση δημιουργεί κενό εξουσίας, πράγμα που αντίκειται στην ίδια την αρχή συγκρότησης της πολιτικής κοινωνίας. Το κενό πληρούται, και συνεπώς είτε η επίσημη αλλά ανήμπορη κυβέρνηση θα βρει τον τρόπο να αποκτήσει την ισχύ των όπλων και να επιβάλλει τη βούλησή της, είτε η ανεπίσημη αλλά ισχυρή στην πράξη κυβέρνηση θα βρει τρόπο να ξεπεράσει την εσωτερική της διαίρεση (ανάμεσα σε μικροαστική ηγεσία και εργατική βάση), και κατακτώντας την ενότητά της, θα την επιβάλλει αυτόματα και πάραυτα και στο ίδιο το κράτος, το οποίο θα μετατρέψει σε προλεταριακό (όπερ και εγένετο, βέβαια, τον Οκτώβρη του 1917). 

Ο Λένιν λοιπόν δεν διαψεύδει τις βασικές υποθέσεις για τη φύση της κυριαρχίας των Μποντέν και Ρουσώ. Στοχάζεται θεωρητικά και δρα πρακτικά στη βάση μιας κατάστασης  εξαίρεσης από τις αρχές που διέπουν την "φυσιολογική" άσκηση κυρίαρχης εξουσίας. Αλλά αυτή η κατάσταση εξαίρεσης έχει ημερομηνία λήξης· είναι απαραίτητο να διαλυθεί είτε προς την μία κατεύθυνση (της αποκατάστασης της αστικής εξουσίας που εκπροσωπούν οι προσωρινά μετέωροι κοινοβουλευτικοί θεσμοί), είτε προς την άλλη (της ανατροπής της αστικής εξουσίας και της συντριβής των υπολειμμάτων του αστικού κράτους). Είναι ακριβώς επειδή ο Λένιν το γνωρίζει αυτό που γνωρίζει ότι η επανάσταση δεν μπορεί πια να περιμένει, ότι έφτασε η ώρα της τελικής ευθείας της επαναστατικής διαδικασίας, δηλαδή της τελικής προσπάθειας ενοποίησης των Σοβιέτ υπό Μπολσεβίκικο έλεγχο ώστε να τσακιστεί η άλλη πλευρά της δυαδικής εξουσίας που ενσαρκώνεται στο αστικό κράτος, το οποίο υπηρετείται ταυτόχρονα, προς το παρόν, από την Προσωρινή Κυβέρνηση και την Μενσεβίκικη-Ναρόντνικη ηγεσία των Σοβιέτ:
Δεν υπάρχει όμως διέξοδος άλλη απ' το να αποφασίσει η πλειοψηφία των εργατών και των αγροτών να δράσει ενάντια στην καπιταλιστική μειοψηφία. Το να προσπαθήσουμε να κερδίσουμε χρόνο δεν θα αποφέρει καρπούς· απλώς χειροτερεύει την κατάσταση ("Έχει εξαφανιστεί η δυαδική εξουσία;")
Το ακλόνητο της πίστης του Λένιν στο αδιαίρετο της κυριαρχίας είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο η θεωρία της δυαδικής εξουσίας πρέπει να διαχωριστεί κάθετα από τις "αναρχικές" της παραναγνώσεις και στρεβλώσεις: Ο Λένιν δεν εξαίρει την κατάσταση δυαδικής εξουσίας ως αυτοσκοπό διότι δεν θεωρεί ότι μπορεί ποτέ να παραμείνει τέτοια· η "δυαδική εξουσία" είναι απλό μέσο για τον στρατηγικό σκοπό της επανάστασης, που έπεται ως δυνατότητα της κατάστασης δυαδικής εξουσίας, και για την οποία η δυαδική εξουσία είναι μονάχα προϋπόθεση. Από την λενινιστική σκοπιά είναι αυστηρά παράλογο να θελήσει κάποιος να παρατείνει μια κατάσταση δυαδικής εξουσίας πέρα από τα όριά της· ή καλύτερα, είναι ίδιο των μικροαστικών αυταπατών του αναρχισμού, και πιο συγκεκριμένα της υπέρτατης αναρχικής αυταπάτης, της αναζήτησης, μέσα από την πολιτική εξέγερση, μιας κοινωνίας χωρίς πολιτική εξουσία. Όποιος έχει διαβάσει το Ένα βήμα μπρος, δύο βήματα πίσω θα γνωρίζει ότι ήδη από το 1903 η "μονολιθικότητα" είναι για τον Λένιν θετική ποιότητα, και δεν προηγείται αλλά έπεται της πολυσυλλεκτικότητας και της οργανωτικής διασποράς. Ταυτόχρονα όμως, το Κράτος και επανάσταση θα καταστήσει σαφή την ειδοποιό διαφορά του Λένιν από τον σοσιαλδημοκρατικό κρατικισμό και την διαλεκτική του επαναπροσέγγιση με μια συγκεκριμένη διάσταση του αναρχισμού: δηλαδή, την επιμονή στο τσάκισμα και την συντριβή του κράτους, αλλά --κόντρα στον αναρχισμό-- και την αντικατάσταση του κρατικού μηχανισμού από έναν διαφορετικού τύπου μηχανισμό, που όμως δεν συνιστά "κράτος" με την ίδια έννοια.

Ο οπορτουνισμός δεν μπορεί να συλλάβει την ενότητα των δύο αυτών κινήσεων, την ενότητα δηλαδή της σύλληψης της αναγκαστικής μονολιθικότητας της κυρίαρχης εξουσίας αφενός και της αναγκαιότητας της συντριβής του μηχανισμού του αστικού κράτους απ' την άλλη. Σε ένα βαθμό, αυτό οφείλεται στην ανικανότητα του οπορτουνισμού να συλλάβει το γεγονός ότι η αντίληψη του Λένιν (και πριν απ' αυτόν, του Μαρξ και του Ένγκελς) για το αστικό κράτος ως μέσο ταξικής καταπίεσης δεν ισούται καθόλου με "εργαλειακή αντίληψη του κράτους." Βασικός υπεύθυνος για αυτές τις συγχύσεις και για τη διαιώνισή τους είναι ο θεωρητικός του ΚΚΕ εσωτερικού Νίκος Πουλαντζάς, με του οποίου την ενσυνείδητα συσκοτιστική αναθεώρηση της προβληματικής της "δυαδικής εξουσίας" (αναθεώρηση ανομολόγητα προυντονική και καθόλου λενινιστική) θα ασχοληθούμε σε ένα δεύτερο Δοκίμιο στο μέλλον.

20 σχόλια:

  1. «Σε ένα βαθμό, αυτό οφείλεται στην ανικανότητα του οπορτουνισμού να συλλάβει το γεγονός ότι η αντίληψη του Λένιν (και πριν απ' αυτόν, του Μαρξ και του Ένγκελς) για το αστικό κράτος ως μέσο ταξικής καταπίεσης δεν ισούται καθόλου με "εργαλειακή αντίληψη του κράτους."»

    Μπορείς να το διευκρινίσεις λίγο αυτό το σημείο; Γιατί η μαρξιστική-λενινιστική αντίληψη για το κράτος δεν είναι μία εργαλειακή αντίληψη; Ο όρος «εργαλειακός» εδώ δεν έχει προφανώς αξιολογικό, αλλά καθαρά περιγραφικό χαρακτήρα: η σύλληψη του κράτους ως εργαλείου καταπίεσης στα χέρια της άρχουσας τάξης, έναντι της σχεσιακής αντίληψης του Πουλαντζά για το κράτος (το κάθε φορά εμπειρικά συγκεκριμένο κράτος ως αποτύπωση των εκάστοτε ταξικών/ κοινωνικών συσχετισμών).

    Και μία δεύτερη απορία: τα όσα υποστηρίζουν οι Ρουσώ και Μποντέν για το «αδιαίρετο της πολιτικής κυριαρχίας/εξουσίας» κατά πόσον είναι συμβατά με τη θεωρία της «διάκρισης των εξουσιών» του Μοντεσκιέ, όπου υποτίθεται ότι η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, αλλά και αυτή των τριών εξουσιών η μία προς την άλλη, διασφαλίζει θεσμικά το καθεστώς από τις "ατασθαλίες" της εκτελεστικής κυρίως εξουσίας;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αρχίζουμε από το δεύτερο: είναι σαφές στον Ρουσώ νομίζω ότι θεωρεί την "διάκριση εξουσιών" απλό επιφαινόμενο της αδιαίρετης ουσιαστικά εξουσίας του κράτους:

      "[2] Οι πολιτικοί μας όμως, που αδυνατούν να διαμοιράσουν την κυριαρχία επί της αρχής της, την διαμοιράζουν επί του αντικειμένου της. Την χωρίζουν σε ισχύ και βούληση, σε νομοθετική και εκτελεστική εξουσία, σε δικαιώματα φορολόγησης, δικαίου και πολέμου, σε εθνική διοίκηση και την ισχύ της διεκπεραίωσης διεθνών σχέσεων. Μερικές φορές, ανακατεύουν όλα αυτά τα μέρη και μερικές φορές τα χωρίζουν. Μετατρέπουν τον Κυρίαρχο σε ένα πρόσωπο φανταστικό και φτιαγμένο από πολλά διαφορετικά κομμάτια. Είναι λες και συγκροτούν τον άνθρωπο από πολλά διαφορετικά σώματα, ένα απ' τα οποία έχει μάτια, το άλλο χέρια, το άλλο πόδια, και τίποτε άλλο. Λέγεται πως οι γιαπωνέζοι μάγοι μπορούν να τεμαχίσουν ένα παιδί μπροστά στα μάτια των θεατών και κατόπιν να πετάξουν όλα του τα μέλη στον αέρα, το ένα μετά το άλλο, και να κάνουν το παιδί να πέσει κάτω ζωντανό και πλήρως επανασυναρμολογημένο. Μ' αυτό, λίγο-πολύ, μοιάζουν τα κόλπα των πολιτικών μας. Αφού διαμελίσουν το κοινωνικό σώμα, βάζουν μετά, μ' ένα ταχυδακτυλουργικό αντάξιο του τσίρκου, τα κομμάτια μαζί χωρίς κανείς να καταλαβαίνει πώς.

      [3] Το σφάλμα αυτό προέρχεται από το γεγονός ότι δεν έχουν διαμορφώσει ακριβείς έννοιες της κυρίαρχης εξουσίας, και από το γεγονός ότι πήραν απλές εκφάνσεις αυτής της εξουσίας ως τμήματα αυτής της εξουσίας. Έτσι, για παράδειγμα, την κήρυξη πολέμου και την σύναψη ειρήνης την βλέπουν ως πράξεις κυριαρχίας, ενώ δεν είναι τέτοιες. Γιατί καμία απ' αυτές τις πράξεις δεν είναι νόμος αλλά είναι εφαρμογή του νόμου, μια συγκεκριμένη πράξη η οποία αποφασίζει για μια περίπτωση, όπως θα δούμε ξεκάθαρα μόλης η ιδέα που προσκολλάται στη λέξη νόμος ξεκαθαριστεί.

      [4] Εξετάζοντας τις άλλες διαιρέσεις με τον ίδιο τρόπο, ανακαλύπτει κανείς ότι οποτεδήποτε κάποιος θεωρεί πως βλέπει την κυριαρχία διαιρεμένη κάνει λάθος, ότι τα δικαιώματα τα οποία εκλαμβάνει για τμήματα αυτής της κυριαρχίας υπόκεινται όλα τους σ' αυτή, και ότι πάντα προϋποθέτουν ανώτατες βουλήσεις, τις οποίες αυτά τα δικαιώματα απλώς εφαρμόζουν."

      Διαγραφή
    2. Για τον Μποντέν δεν υφίσταται καν το πρόβλημα, γράφει πολύ πριν τον Μοντεσκιέ και τους θεωρητικούς της δημοκρατίας.

      Διαγραφή
    3. Πρώτο ερώτημα:

      Εδώ κανονικά χρειάζεται ένα αναπτυγμένο δοκίμιο για να απαντήσω. Και αυτό θα γραφεί κάποια στιγμή.

      Το ότι ο Λένιν είχε μια "εργαλειακή αντίληψη του κράτους" είναι ΜΟΜΦΗ που του απευθύνει ο Νίκος Πουλαντζάς.

      1. "Το πρόβλημα είναι πιο πολύπλοκο όταν φτάνουμε στον Λένιν. Στα έργα του Μαρξ και του Ένγκελς δεν υπάρχουν σημάδια εργαλειακής σύλληψης του κράτους —σκέφτομαι τώρα τα πολιτικά τους κείμενα για τη Γαλλία, κλπ— αλλά αυτό είναι λιγότερο ξεκάθαρο με τον Λένιν. Είναι μάλλον αναμφίβολο ότι κάποιες από τις αναλύσεις του πέφτουν θύματα της εργαλειακής σύλληψης του κράτους, δηλαδή του κράτους ως μονολιθικού μπλοκ χωρίς διαιρέσεις, σχεδόν χωρίς εσωτερικές αντιφάσεις, και το οποίο κράτος μπορεί να γίνει στόχος επίθεσης μόνο οικουμενικά και μετωπικά από έξω, με την εδραίωση του αντι-κράτους το οποίο θα ήταν η δυαδική εξουσία, τα κεντρικά Σοβιέτ, κλπ."
      http://leninreloaded.blogspot.com/2012/04/henri-weber.html

      2."Το Κράτος δεν είναι ούτε ένα πράγμα-εργαλείο που μπορεί κανείς να βάλει χέρι πάνω του, ούτε ένα φρούριο όπου εισδύει κανεις με δούρειους ίπους, ούτε ένα χρηματοκιβώτιο που το ανοίγει κανείς με διάρρηξη: είναι το κέντρο άσκησης της πολιτικής εξουσίας. [...] Η μόνη ριζική ρήξη ως προς την κατάληψη της κρατικής εξουσίας, η μόνη χαρακτηριστική ρήξη που μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από τον ρεφορμισμό είναι η ρήξη ανάμεσα στο Κράτος (απλό εργαλείο της αστικής τάξης έξω από τις μάζες) και στο υποτιθέμενο απόλυτο εξωτερικό του, τη δεύτερη εξουσία (τις μάζες/ Σοβιέτ). Πράγμα που --μικρή παρένθεση-- δεν εμπόδισε, το αντίθετο μάλιστα, έναν ιδιαίτερο ρεφορμισμό της 3ης Διεθνούς, που οφειλόταν ακριβώς στην εργαλειακή αντίληψη του Κράτους."
      http://leninreloaded.blogspot.com/2012/12/blog-post_5088.html

      Διαγραφή
    4. 3. "Όπως κι αν έχει το πράγμα, ας δούμε για τώρα το επαναστατικό "μοντέλο" που κληροδότησε η 3η Διεθνής, πάνω στο οποίο ο σταλινισμός άσκησε, στο μεταξύ, τη δική του επίδραση. Ίδια τοποθέτηση έναντι της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, με την προσθήκη τώρα και του κρατισμού και της περιφρόνησης της άμεσης δημοκρατίας στη βάση, κοντολογίς με τη διαστρέβλωση του νοήματος όλης της προβληματικής πέρα για πέρα από την εργαλειακή αντίληψη για το Κράτος.

      Το καπιταλιστικό Κράτος εξακολουθεί να θεωρείται ένα απλό αντικείμενο ή εργαλείο, που το χειρίζεται κατά βούληση η αστική τάξη της οποίας είναι απόρροια: υποτίθεται ότι δεν τη διαπερνούν εσωτερικές αντιφάσεις.'

      Διαγραφή
    5. http://leninreloaded.blogspot.com/2012/12/blog-post_98.html

      Διαγραφή
    6. Η ΜΟΜΦΗ της "εργαλειακής" σύλληψης του κράτους είναι ΒΑΣΙΚΟΤΑΤΟ κομμάτι της σοσιαλδημοκρατικής επίθεσης στον λενινισμό. Η επίθεση αυτή συνδέει την "εργαλειακότητα" του κράτους με την μονολιθικότητά του, την οποία αμφισβητεί. Και η αμφισβήτηση αυτή είναι ΑΠΟΛΥΤΑ ΚΡΙΣΙΜΗΣ σημασίας για την αντικατάστση της επαναστατικής πολιτικής από μια ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ, που θα εκμεταλλευτεί, σε συνεργασία με τα "κινήματα" που "βρίσκονται σε απόσταση" από το αστικό κράτος, τις "εσωτερικές αντιφάσεις και τα ρήγματα" του αστικού κράτους. Χωρίς μομφή κατά της "εργαλειακότητας" της λενινιστικής αντίληψης δεν μπορεί να σταθεί, με λίγα λόγια, η επίθεση στην έννοια της δυαδικής εξουσίας και άρα στην έννοια της επαναστατικής σύγκρουσης με το κράτος.

      Διαγραφή
    7. Η ουσία της πουλαντζικής επίθεσης στον Λένιν μέσω της μομφής της "εργαλειακότητας" συνοψίζεται πολύ καλά εδώ, αν και έχω την αίσθηση (δεν είμαι βέβαιος) ότι ο συγγραφέας συγχέει την πουλαντζική προπαγάνδα με αντικειμενική πραγματικότητα:

      "Το κράτος-εργαλείο αποτελεί ένα όργανο της άρχουσας τάξης με το οποίο διαμορφώνει την κοινωνική πραγματικότητα. Αυτό το όργανο είναι εξωτερικό προς το κοινωνικό πεδίο πάνω στο οποίο επιδρά, όπως ένα εργαλείο είναι εξωτερικό προς την ύλη πάνω στην οποία χρησιμοποιείται. Η εργαλειακή αντίληψη δίνει έναν a priori χαρακτήρα στο Κράτος ως οργάνου της άρχουσας τάξης, αφού ο χαρακτήρας του ως εργαλείου της άρχουσας τάξης προηγείται των εκάστοτε συγκεκριμένων ταξικών μαχών που διεξάγονται στο κοινωνικό πεδίο."
      http://bestimmung.blogspot.com/2013/12/blog-post.html

      Διαγραφή
    8. Έρχομαι λοιπόν εγώ και ρωτώ:

      Είναι ή δεν είναι απόλυτα αδιαμφισβήτητο ότι, με αποκορύφωμα το Κράτος και επανάσταση, ο Λένιν εμμένει στον ύψιστο βαθμό ότι το αστικό κράτος ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΛΛΑΞΕΙ ΧΕΡΙΑ ΚΑΙ ΝΑ ΠΕΡΑΣΕΙ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΑΛΛΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΥΝΤΡΙΒΕΙ;

      Είναι απόλυτα αδιαμφισβήτητο αυτό.

      Είναι η δεν είναι απόλυτα σαφές ότι για τον Λένιν, αυτοί που θεωρούν ότι μπορούν απλώς να πάρουν το αστικό κράτος και να το "μετασχηματίσουν" σε κάτι άλλο είναι οι ΠΡΟΔΟΤΕΣ ΤΗΣ ΣΟΣΙΑΛΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ;

      Είναι. Τόσο στο "Κράτος και επανάσταση" όσο και στο "Η προλεταριακή επανάσταση και ο αποστάτης Κάουτσκι." Και όχι μόνο, ούτε μόνο στον Λένιν. Τα ίδια λέει και ο Γκράμσι στο κείμενο που ανέβασα σήμερα. Ότι ΔΕΝ μπορεί η εργατική τάξη να "μετασχηματίσει" το αστικό κράτος αλλά πρέπει να το ΚΑΤΑΣΤΡΕΨΕΙ. Και βέβαια ο Λένιν αντλεί από εξαντλητικά παραθέματα για το ίδιο από Μαρξ/Ένγκελς.

      Διαγραφή
    9. Πολύ ωραία, έξοχα.

      Τι είδους "εργαλειακή αντίληψη του κράτους" λοιπόν έχει κάποιος που λέει ότι το αστικό κράτος πρέπει να καταστραφεί; Δεν είναι το "εργαλείο" κάτι "ουδέτερο", ανεξάρτητο από τη φύση του χρήστη του; Δεν είναι ανεξάρτητο το σφυρί από το αν κάποιος το χρησιμοποιεί για να σπάσει καρύδια, να καρφώσει καρφιά, ή να σπάσει κεφάλια; Είναι.

      Αλλά μισό λεπτό. Αυτή ακριβώς ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ; Ότι δηλαδή, μπορεί η εργατική τάξη να το μετατρέψει σε δικό της όργανο χωρίς να το καταστρέψει;

      Ναι, αυτή ακριβώς είναι, όπως και του αληθινού δασκάλου του, του Μπέρνσταϊν.

      Αυτός λοιπόν που κατηγορεί τον Λένιν για "εργαλειακή αντίληψη" του κράτους είναι ένας κατεξοχήν εκπρόσωπος της "εργαλειακής αντίληψης" του κράτους.

      Διαγραφή
    10. Μας μένει μονάχα αυτό που ρώτησες: δεν είναι το "κράτος-εργαλείο" ΣΥΝΩΝΥΜΟ της "εργαλειακής αντίληψης του κράτους";

      ΟΧΙ!!!!!!!!!!! Αυτή είναι η πουλαντζική λαθροχειρία μέσω της οποίας η σοσιαλδημοκρατική εργαλειακή αντίληψη του κράτους φορτώνεται στον επαναστατικό λενινισμό και αθωώνεται η ανανέωση των σοσιαλδημοκρατικών αδιεξόδων ως ... κριτική.

      Πώς διάολο γίνεται το κράτος να είναι μεν εργαλείο αλλά η αντίληψή του να ΜΗΝ είναι καθόλου "εργαλειακή";

      Το χέρι, αγαπητέ μου, το χέρι, είναι ή δεν είναι επίσης "εργαλείο";

      Βεβαίως και είναι.

      Είναι "εξωτερικό" προς το σώμα;

      Όχι.

      Είναι "a priori" σε σχέση με το σώμα, προϋπάρχει αυτού, παραμένει όταν αυτό πεθάνει;

      Ούτε.

      Ε, αυτό είναι το αστικό κράτος-εργαλείο. Χέρι της αστικής τάξης. Αν μ' αυτό το χέρι σε χτυπά, το κόβεις, δεν το δανείζεσαι να κάνεις μερεμέτια λες και είναι κάποιο εργαλείο ανεξάρτητο απ' αυτή, ουδέτερο, χρησιμοποιήσιμο από σένα.

      Τέλος απάντησης.

      Διαγραφή
    11. Α, επίσης το χέρι δεν είναι πράμα, όπως λέει ότι είναι το αστικό κράτος για τον Λένιν ο κουτοπόνηρος του ΚΚΕ ες.

      Διαγραφή
    12. η επίθεση στην έννοια της δυαδικής εξουσίας--->

      Σε σχέση με Καλαμπόκα, όπως τον κατάλαβα εγώ και πολύ σύντομα και επιγραμματικά λόγω εορτών. Δεν κάνουν "επίθεση" στην "έννοια", αλλά την έχουν αναγάγει σε φετίχ αλλάζοντας το περιεχόμενό της. Γιατί; Γιατί μόνο αν δοθεί το κατηγόρημα τής μονιμότητας [παγίωση τού σχήματος τής «δυαδικής»] κάθε --- οποιαδήποτε --- μεταβολή θα έχει υποχρεωτικά τον χαρακτήρα [αντ-επαναστατικής] εκτροπής (πράγμα που θα καθιστά αναγκαία την "αποκατάσταση" τής "δημοκρατίας"). Συγχρόνως αφήνεται ελεύθερο το πεδίο για πιθανή σύνδεση με το "ερμηνευτικό" σχήμα τής Οκτωβριανής ως πραξικόπημα (εξίσωση αστικών δικτατοριών με την Οκτωβρ. πχ. Φράνκο=Λένιν). Στον "αναθεωρητισμό" ο Losurdo αφιερώνει σχεδόν ένα κεφάλαιο στο ζήτημα.

      και την αντικατάσταση του κρατικού μηχανισμού από έναν διαφορετικού τύπου μηχανισμό, που όμως δεν συνιστά "κράτος" με την ίδια έννοια.--->

      Δεν ξέρω τι θα γράψεις σε σχέση με αυτό, αλλά πρέπει να έχεις κατά νου το πιο πάνω όσον αφορά την "πραξικοπηματική" ερμηνεία. Για να γίνω περισσότερο κατανοητός, είχα αναφέρει παλιότερα ότι τα "εργατικά συμβούλια" (υποτίθεται στο πρότυπο των Σοβιέτ) ήταν συνταγματικά κατοχυρωμένα στο καθεστώς τής Βαϊμάρης.

      Για απορίες πιο πάνω για Ρουσώ, παραπέμπω στο κείμενο τού Μπαντιού που είχα μεταφράσει. Και για δυαδική με αναφορά στο "χρόνο" [από Γκράμσι] στο "Δύο". Δεν δίνω λινκς, μπορεί να τα βρει μόνος του.

      Διαγραφή
    13. Εννοώ επίθεση στη ΛΕΝΙΝΙΣΤΙΚΗ αντίληψη, του Λένιν είναι ο όρος.

      Συμφωνώ απόλυτα ότι της αλλάζουν ΕΝΤΕΛΩΣ περιεχόμενο.

      Για τα εργατικά συμβούλια, αν μπορείς ρίξε μια ματιά στην κριτική της εξίσωσής τους με τα Σοβιέτ του Μπορντίγκα, στον πρώτο τόμο των προ φυλακής κειμένων του Γκράμσι, University of Minnesota Press η αγγλική έκδοση. Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τα περί "αυτοδιαχείρισης."

      Διαγραφή
    14. Σημειωτέο βέβαια ότι ο Πουλαντζάς απορρίπτει την έννοια της δυαδικής εξουσίας ρητώς, και μετά τη βάζει απ' την πίσω πόρτα μεταλλαγμένη σε κάτι πολύ παρόμοιο με αυτό το οποίο στηρίζει εδώ ο Καλαμπόκας. Δηλαδή, αφού της αφαιρέσει εντελώς τη σχέση με την ένοπλη σύγκρουση, και αφού απορρίψει την προϋπόθεση επιστημολογικά της μονολιθικότητας του αστικού κράτους, την βαφτίζει "αγώνα των εργαζόμενων μαζών" και "νέα κινήματα" που "διεισδύουν" στο κράτος και το "αλλάζουν απ' τα μέσα."

      Όπως αλλάζει τον ΣΥΡΙΖΑ ο Νταβανέλλος και ο Λαφαζάνης, πχ. Τα κλασικά εικονογραφημένα του γάμου τροτσκισμού και μπερνσταϊνισμού με λίγο 1968 για πασπάλισμα από πάνω.

      Διαγραφή
  2. Συγνώμη για τον Μποντέν, μού διέφυγε εντελώς ότι το ζήτημα δεν ετίθετο καν στην περίοδο που έγραφε. Για τον Ρουσώ, είναι πλήρως κατανοητή η θέση του από τα αποσπάσματα που παραθέτεις. Το ζήτημα είναι μεθοδολογικά πώς κινείται ο Ρουσώ; Δέχεται αξιωματικά τον αδιαίρετο χαρακτήρα της κυριαρχίας ή τον συνάγει από εμπειρικά επιβεβαιώσιμες προκείμενες, εξετάζοντας δηλαδή τις συγκεκριμένες ιστορικές ενσαρκώσεις διάφορων τύπων κράτους;

    Σχετικά με το πρώτο ζήτημα: άρα, η απόδοση εκ μέρους του Πουλαντζά στην λενινιστική αντίληψη του κράτους του χαρακτηρισμού «εργαλειακή» είναι αρνητικά φορτισμένη, αφού της αποδίδει ένα μονολιθικό περιεχόμενο, την θεωρεί δηλαδή εξαιρετικά απλοϊκή ώστε να αδυνατεί να συλλάβει το ζήτημα της κρατικής εξουσίας σε όλη του την πολυπλοκότητα (τις εσωτερικές της αντιφάσεις). Και φυσικά φορτώνει σ' αυτήν ακριβώς την αντίληψη του κράτους τον υποτιθέμενο ρεφορμισμό της Κομιντέρν. Το θέμα για μένα είναι για ποιο λόγο θα ήταν λάθος να χαρακτηρίσει κανείς «εργαλειακή» την αντίληψη του Λένιν για το κράτος, εφόσον διευκρινίζει ότι δεν πρόκειται περί μομφής, αλλά περί απόδοσης στον όρο ενός αμιγώς περιγραφικού περιεχομένου, όπως έγραψα πριν. Εξάλλου, το κατηγόρημα «εργαλειακός» στην περίπτωση του Πουλαντζά αναφέρεται στην αντίληψη του Λένιν, εξ' ου και η αξιολογική του φόρτιση, ενώ μπορεί κανείς να το αντιστοιχήσει στο κράτος, το κράτος ως εργαλείο (σε αντίθεση με την εργαλειακή ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΠΕΡΙ ΚΡΑΤΟΥΣ). Είναι άλλο πράγμα να πείς: «Ο τάδε έχει μία εργαλειακή αντίληψη για το κράτος» και άλλο: «Ο τάδε αντιλαμβάνεται το κράτος ως εργαλείο στα χέρια της άρχουσας τάξης». Έχω την αίσθηση πως σημασιολογικά δεν είναι ταυτόσημες αυτές οι δύο προτάσεις, αλλά μπορεί να κάνω και λάθος.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Μόνο για τον Ρουσώ, στα άλλα απάντησα και επιφυλάσσομαι για ξεχωριστό άρθρο (είναι στα πλάνα ούτως ή άλλως, έχουμε υποστεί τεράστιες ζημιές απ' τις αναπαραγωγές του Πουλαντζά):

      Το αδιαίρετο της κυριαρχίας είναι απόλυτα αξιωματικό για τον Ρουσώ, αφού είναι απόλυτα κρίσιμο για την εννοιολόγηση του "κυρίαρχου λαού", δηλαδή της κυριαρχίας ενός υποκειμένου που εμπειρικά είναι πολλαπλό, έχει πολλές διαφορετικές προτιμήσεις και αντιλήψεις, κλπ. Είναι ουσιώδες για το δημοκρατικό κράτος να διατηρήσει ανέπαφο τον αρραγή χαρακτήρα του απολυταρχικού κράτους. Ο Λένιν το βλέπει και το καταλαβαίνει απόλυτα αυτό. Ο Πουλαντζάς το πετάει στα σκουπίδια. Θεωρεί το δημοκρατικό κράτος πορώδες, "ανοιχτό" στην "εισβολή" του λαϊκού --και δη του "μικροαστικού"!-- στοιχείου, θύμα απίστευτων αντιφάσεων, ουσιαστικά ετοιμόρροπο. Είναι απίστευτο, αλλά εκεί καταλήγει στο τελευταίο του έργο. Να βλέπει το κράξιμο τύπου "πού είναι η πολιτεία" ως ένδειξη της αντιπαλότητας προς το κράτος και της αδυναμίας του να την συγκρατήσει.

      Τρελά πράματα, πραγματικά.

      Γι αυτό το λόγο θεωρώ τον Λένιν "κλασικό" όσο και επαναστάτη και τον Πουλαντζά μεταμοντέρνο τραχανά. Αυτά που λέει ο Πουλαντζάς πατάνε μόνο στις ψευδαισθήσεις του Προυντόν και του Μπέρνσταϊν, δεν έχουν καμία βάση στην αστική θεωρία του κράτους, που έχει --στον Χομπς, στον Μποντέν, τον Γκρότιους, τον Ρουσσώ-- μια σοβαρότητα και μια φιλοσοφική αυστηρότητα.

      Διαγραφή
  3. Τώρα είδα τις υπόλοιπες απαντήσεις σου. Επί της αρχής, δεν διαφωνώ σε τίποτα με όσα έγραψες· είμαι δε απόλυτα πεπεισμένος για την αναγκαιότητα «τσακίσματος του αστικού κρατικού μηχανισμού» και αντικατάστασης του με τους θεσμούς και τις δομές ενός νέου εργατικού κράτους (Σοβιέτ/ εργατικά συμβούλια, αιρετότητα και ανακλητότητα της κρατικής υπαλληλίας κ.λπ.). Η συζήτηση είναι, αν θες, περισσότερο φιλολογική, διότι διαφωνία επί της πολιτικής ουσίας δεν υφίσταται. Έχω πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι ο Πουλαντζάς μπάζει τον κοινοβουλευτικό ρεφορμισμό από την πίσω πόρτα. Το κείμενο από τις Ταξικές Μηχανές το είχα διαβάσει πρόσφατα (απο' κει άλλωστε ενέκυψαν οι απορίες μου) και προφανώς έκανα και εγώ, όπως ο συγγραφέας, το λάθος να «συγχέω την πουλαντζική προπαγάνδα με αντικειμενική πραγματικότητα».

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Γιώργος Καλαμπόκας9 Μαρτίου 2014 - 2:52 μ.μ.

    Καλησπέρα σε όλους. Ευχαριστώ πολύ για την κριτική όσο και για τη συζήτηση που ακολούθησε. Δυστυχώς δεν την είδα παρά μολις τώρα. Η αρχική ανάλυση του Αντώνη είναι πολύ βαθιά και θα τη διαβάσω προσεκτικά. Κατά τα άλλα, καθότι στο κείμενο μου στην Ίσκρα που αποτέλεσε και το έναυσμα για τη συζήτηση, η αναφορά μου στη δυαδική εξουσία είναι απλώς φευγαλέα, σας δίνω το λινκ από ένα αναλυτικό μου κείμενο για το θέμα, που δημοσιεύτηκε στο τεύχος 32 του περιοδικού Εκτός Γραμμής (Μάρτιος 2013), στο οποίο φιλοξενήσαμε ένα ολόκληρο αφιέρωμα για τη Δυαδική Εξουσία. Το δικό μου άρθρο έχει τίτλο "'Διαδρομές' της δυαδικής εξουσίας" και είναι στον παρακάτω σύνδεσμο:

    http://www.ektosgrammis.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=1891:lr-&catid=165:2013-05-10-13-05-18&Itemid=639

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Γιώργος Καλαμπόκας9 Μαρτίου 2014 - 2:54 μ.μ.

    Επίσης, στον παρακάτω σύνδεσμο θα βρείτε όλα τα άρθρα του αφιερώματος στη Δυαδική Εξουσία στο Εκτός Γραμμής 32. Νομίζω ότι έτσι έχετε μια σχετικά πιο ολοκληρωμένη εικόνα των επαξεργασιών μας για το θέμα:

    http://www.ektosgrammis.gr/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=165&Itemid=638

    ΑπάντησηΔιαγραφή