Τρίτη, 15 Οκτωβρίου 2013

"Μας ψεκάζουν": Από τον ιδεαλισμό στην ιμπεριαλιστική παράνοια (Ι)

Η κριτική του Μαρξ στον Χέγκελ, όπως αντανακλάται κατά βάση στο Κριτική της "Φιλοσοφίας του δικαίου", είναι, χοντρικά μιλώντας, ότι ο Χέγκελ κατανοεί την πραγματικότητα με ιδιαίτερη οξύνοια αλλά με αντεστραμμένο τρόπο, έτσι ώστε να αποδίδει στο Πνεύμα ή στις διάφορες ενασρκώσεις του στο κοινωνικό πεδίο διαδικασίες που στην πραγματικότητα πηγάζουν από τις υλικές σχέσεις στην κοινωνία: με λίγα λόγια, η βασική κριτική είναι πως δεν είναι τα κοινωνικά φαινόμενα "ενσαρκώσεις" του Πνεύματος, αλλά το "Πνεύμα" ο ιδεολογικός (και όχι υπερβατικού χαρακτήρα) καθρέφτης των κοινωνικών διεργασιών, της πάλης των τάξεων, των οικονομικών σχέσεων.

Σε πολλές κατοπινές φάσεις της ζωής του, ο Μαρξ όμως θα απαλύνει την κριτική σημειώνοντας πως ο Χέγκελ προβαίνει σ' αυτή την αντιστροφή για εξόχως υλιστικούς λόγους, επειδή η Γερμανία της εποχής του δεν είχε ακόμη αναπτύξει πλήρως τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, και κατά συνέπεια πριμοδοτούσε αντικειμενικά τον εγελιανό ιδεαλισμό. Η ιδέα ήταν, πρώτον ότι η ιδεαλιστική στρέβλωση είχε και αυτή υλιστικά αντιλήψιμη αιτιότητα· και δεύτερον, ότι ο ιδεαλισμός του Χέγκελ δεν είναι stricto sensu αντιδραστικός ιδεαλισμός, είναι ο ιδεαλισμός ως σύμπτωμα, τρόπον τινά, του ότι η σκέψη προέτρεξε στην περίπτωση του Χέγκελ της αντικειμενικής εκδίπλωσης της πραγματικότητας, ότι ήταν πρόωρη και ακόμα άγουρη, και ότι φέρει, στον ιδεαλισμό της, ακριβώς τα σημάδια αυτής της πρόωρης φύσης της. Ο εγελιανός ιδεαλισμός είναι μεν "αστικός", είναι όμως και προοδευτικός, επειδή εκφράζει τις ελπίδες και τις αξίες μιας ακόμα αναδυόμενης (στην ιστορικά καθυστερημένη Γερμανία) αστικής τάξης.

Στη 18η Μπρυμαίρ του 1852, όμως, ο Μαρξ προβαίνει σε μια ανακάλυψη την οποία περιγράψαμε ως εξής:
...από τον Λούθηρο ως τον Ναπολέοντα τον Μέγα, αυτό που διακυβεύεται μέσω της απόπειρας επαναστατικής "διδαχής από την ιστορία" είναι η ιστορική δράση της αστικής τάξης. Η τάξη όμως αυτή, κρίνει ο Μαρξ, μετά τις αποτυχημένες επαναστάσεις του 1848, απέδειξε πως δεν έχει κοσμοϊστορικό μέλλον. Έχει ήδη εξαντλήσει την "προοδευτική" της λειτουργία ως πολιτικού μεταρρυθμιστή, έχει απωλέσει την αντικειμενική δυνατότητα να αναγάγει τα συμφέροντά της σε συμφέροντα όλης της κοινωνίας. Η Παλινόρθωση είναι η ίδια το σημάδι μιας ιστορικής εξάντλησης της κοσμοϊστορικής προοπτικής, μετά από την οποία η επανάληψη του παρελθόντος δεν μπορεί παρά να είναι διαρκώς η φάρσα, ή καλύτερα, μια επανάληψη της επανάληψης ως καθαρής φάρσας [...] Δεν έχουμε πια να κάνουμε με αναπόδραστη "ιδεολογία", αλλά με νοσηρή στασιμότητα. Δεν διακυβεύεται η δημιουργία ενός νέου βλασταριού με χώμα μεταφερμένο από το παρελθόν, αλλά ο αναδιπλασιασμός ενός κακόβουλου ιού, ενός καρκινικού κυττάρου.
Για τον Λένιν, ο καπιταλισμός, το σύστημα παραγωγής που πρεσβεύει και το οποίο εγγυάται στο πολιτικό επίπεδο η αστική κυριαρχία, γίνεται ιμπεριαλισμός στον βαθμό που γίνεται, μέσω της σύμφυσης βιομηχανικού και τραπεζιτικού κεφαλαίου σε χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, "παρασιτικός καπιταλισμός ή καπιταλισμός που σαπίζει". Ο ιμπεριαλιστικός καπιταλισμός είναι καπιταλισμός που "σαπίζει και πεθαίνει", αλλά αυτό το σάπισμα, αυτός ο θάνατος, είναι φαινόμενα μονόπλευρα περιγεγραμμένα. Ο θάνατος και η σήψη του καπιταλισμού είναι μόνο από μια πλευρά τέτοια· από μια άλλη, τα χαρακτηριστικά του καπιταλισμού είναι ο απέθαντος χαρακτήρας του και η έφεσή του στο φόνο. Και πιο συγκεκριμένα, ο καπιταλισμός σαπίζει και πεθαίνει από τη σκοπιά της προοδευτικής ιστορίας, τη σκοπιά της ιδέας της ιστορικής προόδου και των δυνατοτήτων για πρόοδο. Από τη σκοπιά όμως της ιστορίας του παρόντος, της ιστορίας του τέλματος πριν την εξελικτική πρόοδο, ο καπιταλισμός είναι κατά κύριο λόγο αυτό που σαπίζει χωρίς τελειωμό και αυτό που σκοτώνει, που σκορπάει θάνατο.

Γνωρίζουμε τέτοιου είδους πλάσματα, που να συνδυάζουν τέτοια αντιφατικά χαρακτηριστικά; Ναι, αλλά όχι στη σφαίρα της λογικής· σ' αυτή της νοσηρής φαντασίας, της Ιδέας που έχει μετατραπεί σε εφιάλτη. Στον 19ο αιώνα, τον βρυκόλακα. Στον 20ο, το ζόμπι: δυο είδη πλασμάτων νεκρών και συνάμα απέθαντων, σαπισμένων και συνάμα ολέθριων και φονικών.

Η κατάσταση του ιμπεριαλιστικού κεφαλαίου λοιπόν είναι αυτή του νεκροζώντανου φονιά: πρέπει να γίνει αντιληπτή με τους όρους του βρυκολακιάσματος, του ζομπισμού, της αποτυχίας να μπει τέλος στη ζωή ενός οργανισμού που έπρεπε να είχε πεθάνει, και των ολέθριων συνεπειών αυτής της αποτυχίας. Αυτή την κατάσταση περιγράφει ήδη ο Μαρξ μετά την αποτυχία των επαναστάσεων του 1848 και την άνοδο του Βοναπαρτισμού. Πριν τα μέσα του 19ου αιώνα, έγραφε ο Μαρξ, "η ανάσταση των νεκρών χρησίμευε για να λαμπρύνει τους καινούριους αγώνες κι όχι για να παρωδήσει τους παλιούς". Αλλά στο διάστημα από το 1848 ως το 1851:
πλανιόταν μονάχα το φάντασμα της παλιάς επανάστασης, αρχίζοντας από τον Μαράστ, τον δημοκράτη λιμοκοντόρο που ντύθηκε τη στολή του παλιού Μπαγί, και τελειώνοντας στον τυχοδιώχτη που κρύβει τα χυδαία και αποκρουστικά χαρακτηριστικά του κάτω από τη σιδερένια νεκρική μάσκα του Ναπολέοντα. Ενας ολόκληρος λαός, που ενώ πιστεύει πως με την επανάσταση απόχτησε μιαν επιταχυμένη ικανότητα κίνησης, βλέπει ξαφνικά ότι ξαναγύρισε σε μια πεθαμένη εποχή και για να μην υπάρχει καμιά δυνατότητα πλάνης για το ξανακύλισμά του αυτό ξανανασταίνονται οι παλιές χρονολογίες, το παλιό ημερολόγιο, τα παλιά ονόματα, τα παλιά διατάγματα που από καιρό είχανε ξεπέσει στα χέρια της σοφίας των παλαιοπωλείων και οι παλιοί χωροφύλακες που από καιρό φαίνεται ότι είχαν σαπίσει.
Ο καπιταλισμός που "σαπίζει και πεθαίνει", λοιπόν, δεν είναι ένας καπιταλισμός χωρίς ζωτικές δυνάμεις, ένας καπιταλισμός τον οποίο μπορούμε να αφήσουμε να πεθάνει μόνος του και να περιμένουμε απλώς να πεθάνει. Ο καπιταλισμός που "σαπίζει και πεθαίνει" είναι ένα ζόμπι με σάπιες σάρκες που αφενός δεν μπορεί να πεθάνει και αφετέρου δεν μπορεί να μην σκοτώνει. Είναι ένας βρυκόλακας που διατηρείται στη ζωή σε βάρος της ζωής:
Το κεφάλαιο είναι νεκρή εργασία, που σαν τον βρυκόλακα, ζει μόνο απομυζώντας τη ζωντανή, και ζει τόσο περισσότερο όσο περισσότερη εργασία απομυζά.
Εδώ έχουμε τα γεννεσιουργά αίτια της επιστροφής στη σκέψη του αντι-Διαφωτισμού: τα τέρατα και οι χίμαιρες επιστρέφουν την στιγμή που ένας θάνατος δεν έρχεται στην ώρα του, καθυστερεί, παρατείνεται· τη στιγμή που η φυσιολογική τάξη της ιστορικής εξέλιξης αναταράσσεται από ένα κεφαλαιώδες γεγονός: ο ιμπεριαλισμός είναι η τερατώδης παράταση της ζωής ενός οργανισμού που δεν μπορεί να ζήσει, το κράτημα εν ζωή του ιστορικά ξοφλημένου, το ανοσιούργημα της συνέχισης της ζωής ενός κόσμου απ' τον οποίο έχει χαθεί για πάντα το ζωτικό πνεύμα, η ικανότητα να γεννήσει οτιδήποτε· και το οποίο πνέει μόνο θάνατο. Όχι τυχαία, ο Δράκουλας του Μπραμ Στόκερ, το μυθιστόρημα για ένα απέθαντο και φονικό ον που εισβάλλει στην Αγγλία από την Τρανσυλβανία μετά από συνωμοσία που στήνει το ίδιο, δημοσιεύεται το 1897, στην περίοδο δηλαδή που βρίσκεται στο κέντρο της γενεαλογίας του Ιμπεριαλισμού στο ομότιτλο βιβλίο του Λένιν.

Στη λογοτεχνία του Ιμπεριαλισμού ως λογοτεχνίας τρόμου, βέβαια, ο τρόμος μετατίθεται συμβολικά: δεν είναι ο ιμπεριαλιστικός καπιταλισμός, το απέθαντο πτώμα, που τον προκαλεί, αλλά αυτό που απειλεί τον ίδιο τον ιμπεριαλιστικό πολιτισμό: ο Άλλος. Μερικά μονάχα παραδείγματα λογοτεχνικών κειμένων που μοιράζονται με τον Δράκουλα το σενάριο της εισβολής στον "δικό μας" πολιτισμό κάποιου αλλόκοτου ή μη πλήρως ανθρώπινου πλάσματος: Η φυλή που έρχεται [δυνητική εισβολή φυλής που ζει στα έγκατα της γης] του Edward Bulwer-Lytton (1871)· Ο πόλεμος των κόσμων [εισβολή Αρειανών], του H.G. Wells, 1898 (ένα χρόνο μετά το Δράκουλα)· Η "Χωρίς προηγούμενο εισβολή" [παγκόσμια εισβολή Κινέζων] του Τζακ Λόντον (1910). Στην πραγματικότητα, το "αφήγημα εισβολής" είναι δημοφιλέστερο ακριβώς την εποχή της πρώτης αποκρυστάλλωσης του ιμπεριαλισμού, μεταξύ του 1871 και του 1914. Και είναι στη φάση αυτή που ο ιδεαλισμός, ως ανύψωση της ιδέας σε γεννεσιουργό αίτιο της πραγματικότητας, μετατρέπεται σε παράνοια, δηλαδή σε τρόμο της ενσάρκωσης των δημιουργημάτων της φαντασίας, σε φαντασιακό εκτοπισμό της πραγματικότητας, σε φόβο για ένα μέλλον που μοιάζει να μην έχει πια ανάγκη τον "ανθρώπινο πολιτισμό", δηλαδή την αστική τάξη, που τρομάζει τον εαυτό της με την ιδέα της δυνατότητας εξάλειψής της την ίδια στιγμή που τρομοκρατεί τον υπόλοιπο κόσμο με την όλο και πιο λυσσώδη επιμονή της στην παγκόσμια κυριαρχία.

2 σχόλια:

  1. Εχεις υποψη σου το Monsters of The Market του David McNally? http://www.haymarketbooks.org/pb/Monsters-of-the-Market

    Δεν το εχω διαβασει αλλα αποσο εχω δει ακολουθει παρομοια συλλογιστικη.

    plagal

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Όχι, δεν το είχα υπόψη, θα ρίξω μια ματιά, θενκς.

    ΑπάντησηΔιαγραφή