Τρίτη, 10 Σεπτεμβρίου 2013

Νόμοι

Μπορεί να πει κανείς ότι υπάρχουν τριών ειδών νόμοι:

Οι φυσικοί νόμοι, οι οικονομικοί νόμοι, και οι κοινωνικο-πολιτικοί νόμοι.

Οι φυσικοί νόμοι δεν είναι αυθαίρετοι και δεν αποτελούν ανθρώπινες επινοήσεις.

Δεν αποτελούν ανθρώπινες επινοήσεις επειδή δεν φτιάχτηκαν από ανθρώπους (όσο κι αν, απαραίτητα, ερμηνεύονται από ανθρώπους). Δεν είναι αυθαίρετοι επειδή δεν καθορίζονται από τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, τις δεσπόζουσες ιδέες και αντιλήψεις, ή τον χαρακτήρα των πολιτισμών.

Οι κοινωνικο-πολιτικοί νόμοι είναι αυθαίρετοι και αποτελούν ανθρώπινες επινοήσεις. Ο χαρακτήρας τους δηλαδή είναι ο ακριβώς αντίστροφος των φυσικών νόμων. Είναι αυθαίρετοι επειδή καθορίζονται πλήρως από τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, τις δεσπόζουσες ιδέες και αντιλήψεις και τον χαρακτήρα των πολιτισμών. Αυτός είναι ο λόγος που εκατοντάδες νόμοι παλαιότερων κοινωνιών όλου του κόσμου ("πρωτόγονων" και μη) φαντάζουν σήμερα είτε παράλογοι είτε εξαιρετικά ιδιόρρυθμοι. Είναι ανθρώπινες επινοήσεις με την σαφέστερη δυνατή έννοια του όρου: συλλαμβάνονται από ανθρώπους και διατυπώνονται από ανθρώπους. Ο ταυτόχρονα αυθαίρετος και επινοημένος χαρακτήρας των κοινωνικο-πολιτικών νόμων --του δικαιϊκού συστήματος δηλαδή-- καθιστά εφικτή και κάποιες φορές επιθυμητή την νομοθετική μεταρρύθμιση, πράγμα αδύνατο για τους νόμους της φύσης, οι οποίοι μπορούν να γνωριστούν καλύτερα από την ανθρώπινη νόηση αλλά όχι να ακυρωθούν.

Οι οικονομικοί νόμοι είναι το πιο αινιγματικό είδος νόμων. Είναι οι νόμοι που διέπουν έναν τρόπο παραγωγής. Για παράδειγμα, ο νόμος ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού οδηγεί σε μεγαλύτερη συγκέντρωση κεφαλαίων σε λιγότερα χέρια· ή ο νόμος ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού περνά μέσα από περιοδικές κρίσεις και ότι δεν νοείται καπιταλιστική ανάπτυξη χωρίς κρίση, είναι τέτοιου είδους νόμοι.

Είναι αυθαίρετοι οι οικονομικοί νόμοι; 

Όχι, διότι δεν καθορίζονται από τη μορφή ενός μεταβλητού εποικοδομήματος (ιδεολογία, θρησκεία, δεσπόζουσες κοσμοαντιλήψεις): η ιδέα, για παράδειγμα, ότι πρέπει να ανεχόμαστε όλες τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, ή η ιδέα, αντίστροφα, ότι η κοινωνία μας πρέπει να είναι άθεη, ή η ιδέα ότι μόνο μια θρησκευτική πεποίθηση είναι αληθινή, δεν έχει ως τέτοια το παραμικρό αντίκτυπο στον νόμο περί συγκέντρωσης ή στον νόμο περί ενδογενούς χαρακτήρα της κρίσης. Στην καλύτερη περίπτωση το εποικοδόμημα μπορεί να επηρεάσει το πώς γίνονται αντιληπτοί οι οικονομικοί νόμοι, όπως άλλωστε επηρέασε και το πώς γίνονται αντιληπτοί οι φυσικοί νόμοι (ο κεραυνός, η βροχή, οι κινήσεις στο πλανητικό σύστημα, οι ιδιότητες των μετάλλων). Το μόνο πράγμα που μπορεί να αλλάξει τους οικονομικούς νόμους --εάν μπορεί να τους αλλάξει-- είναι η αλλαγή του συστήματος παραγωγής στο σύνολό του. Δηλαδή, η αλλαγή του ίδιου του πλέγματος νόμων σύστασης του οικονομικού συστήματος.

Είναι ανθρώπινες επινοήσεις οι οικονομικοί νόμοι ή καθυπαγορεύονται εκτός της ανθρώπινης σφαίρας, από κάποια ανώτερη δύναμη;

Είναι αδύνατο να απαντήσουμε πως δεν είναι ανθρώπινα παράγωγα, καθώς οι νόμοι αυτοί δεν υπαγορεύτηκαν ούτε από τη φύση ούτε από κάποιο υπέρτατο Ον, αλλά από την μορφή της εξέλιξης της παραγωγής σε ανθρώπινες κοινωνίες. Για αυτό και υπάρχει η δυνατότητα αλλαγής τους, σε αντίθεση με τους νόμους της φύσης όπως η βαρύτητα ή τα ηλεκτρομαγνητικά φαινόμενα.

Η μαρξιστική διαλεκτική οφείλει τον χαρακτήρα της σε μεγάλο βαθμό στην εσωτερικά αντιφατική φύση των οικονομικών νόμων ως ταυτόχρονα μη αυθαίρετων και επινοημένων (ή μη φυσικών).

Επειδή αντιλαμβάνεται τους οικονομικούς νόμους ως μη αυθαίρετους, η μαρξιστική διαλεκτική αποφεύγει όλες τις παγίδες στις οποίες βυθίζεται αύτανδρη κάθε "ριζοσπαστική" ανάλυση η οποία διαπράττει το θεμελιακό λάθος να τους αντιμετωπίσει με όρους εποικοδομήματος, με όρους δηλαδή "μεταρρυθμισιμότητας" κατά το δοκούν, ωσάν να ήταν νόμοι κοινωνικο-πολιτικού χαρακτήρα (διατάξεις του ποινικού ή αστικού δικαίου ή Συντάγματα). Επειδή αντιλαμβάνεται τους οικονομικούς νόμους ως επινοημένους (μη φυσικούς), η μαρξιστική διαλεκτική αποφεύγει την μοιρολατρία απέναντι στην πραγματικότητα που διέπει κάθε "συντηρητική" αποδοχή του κόσμου όπως είναι.

Για τον λόγο αυτό, η μαρξιστική διαλεκτική δεν είναι ούτε "αριστερή" ούτε "δεξιά". Με άλλα λόγια, ούτε διακηρύσσει πως οι οικονομικοί νόμοι είναι αυθαίρετοι και μη φυσικοί (ώστε να αρκεί η αφηρημένα πεφωτισμένη συνείδηση για να ανατραπούν), ούτε πως είναι μη αυθαίρετοι και φυσικοί (ώστε να είναι παράλογο να επιχειρηθεί να ανατραπούν)· αλλά αναπτύσσει όλα της τα νοητικά εργαλεία εκμεταλλευόμενη την ποιοτική αντίφαση που συγκροτεί τους οικονομικούς νόμους ως διαμεσολαβήσεις μεταξύ του χαρακτήρα των νόμων της φύσης και αυτών της δικαιϊκής τάξης της κοινωνίας.

39 σχόλια:

  1. Το κείμενο αποτελεί μια κάποια συλλογιστική συνέχεια στο "Σχέδια και αυταπάτες".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Στην τρίτη παρ. απ' το τέλος, εκεί που λες «στην εσωτερική αντιφατική φύση των οικονομικών νόμων ως ταυτόχρονα μη αυθαίρετων και επινοημένων (ή μη φυσικών)» μήπως εννοείς ταυτόχρονα «αυθαίρετων» και επινοημένων; Γιατί αλλιώς δεν προκύπτει αντίφαση.

    Επίσης, ερώτηση (ξεφεύγει λίγο απ' το κεντρικό σημείο του κειμένου σου, αλλά είναι συναφές): έχω ακούσει την Παπαρήγα να μιλάει για «παραβίαση των νόμων του σοσιαλισμού» στη Σοβιετική Ένωση, χωρίς να μου είναι καθόλου σαφές τι εννοεί. Η οικοδόμηση του σοσιαλισμού δεν βασίζεται σε _αποκλειστικά_ επινοημένους «νόμους»; Σε ποια κατηγορία νόμων απ' αυτές που ανέφερες θα μπορούσαν να ανήκουν οι «νόμοι της σοσιαλιστικής οικονομίας»; Γιατί στην περίπτωση αυτή δεν έχουμε πέρασμα παρόμοιο με αυτό από φεουδαρχία σε καπιταλισμό όπου ήδη εγκαθιδρύονται καπιταλιστικές μορφές μέσα στο προηγούμενο σύστημα.

    Έφη Α.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Στην τρίτη παρ. απ' το τέλος, εκεί που λες «στην εσωτερική αντιφατική φύση των οικονομικών νόμων ως ταυτόχρονα μη αυθαίρετων και επινοημένων (ή μη φυσικών)» μήπως εννοείς ταυτόχρονα «αυθαίρετων» και επινοημένων; Γιατί αλλιώς δεν προκύπτει αντίφαση."

      Όχι, η διατύπωση είναι σωστή. Γιατί δεν υπάρχει αντίφαση; Στους φυσικούς νόμους, το μη αυθαίρετο είναι επίσης μη επινοημένο. Στους κοινωνικούς, το αυθαίρετο είναι επίσης το επινοημένο.

      Δηλαδή, στους φυσικούς νόμους: το Όχι Χ=Όχι ψ
      ενώ στους κοινωνικούς: Χ=Ψ

      Για αυτό και δεν υπάρχει καμία αντίφαση ανάμεσα στους φυσικούς και τους κοινωνικούς νόμους αλλά είναι, όπως γράφω, αντίστροφες εικόνες ο ένας του άλλου.

      Στους οικονομικούς όμως νόμους, όπως ισχυρίζομαι: Όχι Χ=Ψ.

      Και αυτή είναι η αντίφαση, τόσο στο εσωτερικό του οικονομικού νόμου, όσο και στο τι εκπροσωπεί απέναντι τόσο στους φυσικούς όσο και στους κοινωνικούς νόμους. Γιατί η λογική μορφή του οικονομικού λόγου αρνείται τόσο την διπλή άρνηση (Όχι Χ=Όχι Ψ) όσο και τη διπλή θέση (κατάφαση) (Χ=Ψ).

      Διαγραφή
    2. του οικονομικού λόγου=οικονομικού νόμου

      Διαγραφή
    3. "Σε ποια κατηγορία νόμων απ' αυτές που ανέφερες θα μπορούσαν να ανήκουν οι «νόμοι της σοσιαλιστικής οικονομίας»"

      Εφόσον είναι ΕΠΙΣΗΣ οικονομικοί νόμοι είναι ταυτόχρονα επινοημένοι από ανθρώπους και μη αυθαίρετοι μέσα στα πλαίσια λειτουργίας του σοσιαλιστικού τρόπου παραγωγής. Δηλαδή, δεν μπορούν να "μεταρρυθμιστούν" όσο υφίσταται αυτός ο τρόπος παραγωγής.

      Π.χ, όπως δεν μπορεί να παραβιαστεί ή να μεταρρυθμιστεί ο νόμος της συγκέντρωσης ή ο νόμος της υπεραξίας στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, έτσι δεν μπορεί να παραβιαστεί ή να μεταρρυθμιστεί ο νόμος της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής ή ο νόμος της αναγκαιότητας κεντρικού σχεδιασμού της οικονομίας στον σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής.

      Διαγραφή
    4. Ναι, έχεις δίκιο, σε κείνο το σημείο μπέρδεψα την έννοια του «αυθαίρετου».

      Έφη

      Διαγραφή
    5. Σημείωση: Έγραψα το μήνυμά μου χωρίς να δω τις παρακάτω διευκρινίσεις στη λέξη "επινοημένος".
      Έφη

      Διαγραφή
    6. Μμμ, μιλάω για ένα ενδιάμεσο μήνυμα που το έφαγε η μαρμάγκα μάλλον :)
      Υπάρχει ή χάθηκε για πάντα και να το ξαναγράψω;
      Έφη

      Διαγραφή
    7. Εντάξει, δεν το'φαγε τελικά, απλώς το 1:57 σχολιάζει το 1:54 που εμφανίζεται παρακάτω. Αν θέλεις σβήσε τα περιττά σχόλια.
      Έφη

      Διαγραφή
  3. Συμφωνώ με την ουσία των παρατηρήσεων σου, διαφωνώ λίγο με τον όρο "επινοημένοι". Μου φαίνεται ότι υπονοεί ένα στοιχείο συνειδητής διαμόρφωσης των νόμων που διέπουν την οικονομική ζωή. Οι οικονομικοί νόμοι του καπιταλισμού είναι προϊόντα, ιστορικά αποτελέσματα ανθρώπινης δραστηριότητας, ταξικής πάλης. Η κοινωνία, ως σύστημα, περνώντας μέσα από μια μεγάλη περίοδο αστάθειας - πολέμων, επαναστάσεων κλπ - κατέληξε σε μία, σχετικά πάντα, σταθερή κατάσταση, η σταθερότητα της οποίας συνίσταται στους νόμους του καπιταλισμού. Ο Μαρξισμός μας επιτρέπει να διαγνώσουμε τα όρια αυτής της σταθερότητας καθώς και τους όρους υπέρβασης της από μίαν άλλη, αυτή του κομμουνισμού. Τέλος πάντων, φλυαρώ. Νομίζω απλά ότι οι οικονομικοί νόμοι είναι πιο σωστά προσλήψιμοι ως τεχνητοί (man-made) παρά ως επινοημένοι (invented).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Όχι, δεν προσπαθώ να υπονοήσω συνειδητό στοιχείο καθόλου, διότι τέτοιο δεν υπάρχει. Γράφω: "Είναι ανθρώπινες επινοήσεις οι οικονομικοί νόμοι ή καθυπαγορεύονται εκτός της ανθρώπινης σφαίρας, από κάποια ανώτερη δύναμη;

      Είναι αδύνατο να απαντήσουμε πως δεν είναι ανθρώπινα παράγωγα, καθώς οι νόμοι αυτοί δεν υπαγορεύτηκαν ούτε από τη φύση ούτε από κάποιο υπέρτατο Ον, αλλά από την μορφή της εξέλιξης της παραγωγής σε ανθρώπινες κοινωνίες.:

      Προσέχω πολύ την διατύπωσή μου εδώ, ακριβώς γιατί υπάρχει ο κίνδυνος το "επινοημένοι" να εκληφθεί ως "αυθαίρετοι". Όμως "επινοημένοι" σημαίνει αυστηρά ότι είναι παράγωγα της κοινωνικής ζωής των ανθρώπων και όχι της φύσης ή κάποιου ανώτερου όντος. Γι αυτό μπορούν να ανατραπούν, όπως επίσης θεωρώ πολύ σημαντικό να επισημάνω.

      Καλά έκανες όμως και έθεσες το ζήτημα, γιατί τούτο πρέπει να είναι απόλυτα ξεκάθαρο για να γίνει κατανοητό το τι λέω.

      Διαγραφή
    2. "Νομίζω απλά ότι οι οικονομικοί νόμοι είναι πιο σωστά προσλήψιμοι ως τεχνητοί (man-made) παρά ως επινοημένοι (invented)."

      Πιθανώς να διευκολύνει την κατανόηση η πρότασή σου, ας μας πουν κι άλλοι αναγνώστες αν η αντικατάσταση του "επινοημένοι" από το "τεχνητοί" θα διασαφήνιζε το νόημα καλύτερα.

      Διαγραφή
    3. Νομίζω ο όρος "αυθόρμητοι αντικειμενικοί κοινωνικοί νόμοι" είναι ΟΚ, γιατί διαχωρίζει σαφώς από τους φυσικούς και επισημαίνει ότι ισχύουν και δρούν, μέσω βέβαια των συγκεκριμένων ανθρώπων, αλλά ανεξάρτητα από την υποκειμενική, γνώση και κατανόηση τους από αυτούς, δρούν όπως λέει ο Μαρξ, "πίσω από την πλάτη τους".
      Αυτοί οι νόμοι δεν αφορούν μόνο την οικονομία, αλλά όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας που μπορούν να γίνουν αντικείμενο της επιστήμης, μηδέ της ίδιας της επιστήμης εξαιρούμενης (βλ. επιστημολογία).
      Επίσης το γεγονός ότι είναι κοινωνικοί δεν σημαίνει ότι περιορίζονται όλοι σε συγκεκριμένες ιστορικές κοινωνίες. Υπάρχουν και γενικοί-οικουμενικοί που ισχύουν πάντα, όπως π.χ. ότι ΚΑΘΕ κοινωνία πρέπει να έχει κάποιας μορφής υλική παραγωγή. Αυτοί οι γενικοί νόμοι, μπορούμε να πούμε ότι έχουν το "status" των φυσικών, αλλά με πεδίο εφαρμογής την κοινωνία.
      Η συνεχής βελτίωση της ανακάλυψης και κατανόησης αυτών των νόμων και της συνειδητής χρησιμοποίησης τους από τους ανθρώπους στην κοινωνική τους δράση, (όπως των φυσικών νόμων στην αλληλεπίδραση με τη φύση), κάνει δυνατή την ανάδυση νόμων ενός νέου είδους, όπως π.χ. οι "νόμοι της σοσιαλιστικής οικοδόμησης", που ισχύουν αντικειμενικά αλλά η εκδήλωση τους απαιτεί την συνειδητή δράση, και μπορούμε να τους πούμε "μη αυθόρμητους αντικειμενικούς κοινωνικούς νόμους".

      Προσπαθώντας να καταλάβω..., γιατί σε αυτό το σημείο υποψιάζομαι ότι οι παγίδες είναι πολλές.

      ημιάγριος

      Διαγραφή
    4. Πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση γενικά.

      ...για το συγκεκριμένο ζήτημα της ορολογίας
      Για την κατανόηση, διδακτικά, βοηθάει ο διαχωρισμός των ανθρώπινων ενεργειών από το περιβάλλον στο οποίο πραγματοποιούνται, αφήοντας όμως ένα κενό.

      Οι ανθρώπινες ενέργειες και το αποτέλεσμά τους, άρα και η ανθρώπινη κοινωνία που προκύπτει και οι νόμοι της, είναι προϊόντα της συνεχούς αλληλεπίδρασης των ανθρώπων με τον εαυτό τους (αυτοσυνείδηση), μεταξύ τους και με το περιβάλλον-συνθήκες στις οποίες αυτές οι ενέργειες πραγματοποιούνται.

      Αυτό που λείπει από τη σκέψη των περισσότερων σύγχρονων ανθρώπων, των ανθρώπων που ζουν στον καπιταλισμό, είναι η αυτοσυνείδηση, το να καταλάβουνε τί μέρος του λόγου είναι μέσα στην ιστορική ροή αυτής της συνεχούς αλληλεπίδρασης. Οι σύγχρονοι άνθρωποι λοιπόν, αλληλεπιδρούν με το "περιβάλλον" τους και τους συνανθρώπους τους, χωρίς όμως να κατανοούν από ποιους νόμους διέπεται αυτή η διαδικασία και με ποιους τρόπους συνδεομάστε με τους νόμους αυτούς.

      Όσο οι σύγχρονοι άνθρωποι δεν έχουν αυτοσυνείδηση (ταξική συνείδηση δηλαδή) δεν αντιλαμβάνονται ότι οι νόμοι της εμπορευματικής-καπιταλιστικής παραγωγής, συνεχίζουν να λειτουργούν, ότι οι ίδοι είναι παθητικοί "φορείς" αυτών των νόμων και ενεργούν μέσα στα πλαίσια αυτών των νόμων. Από τη στιγμή όμως, που κάποιος αποκτά ταξική συνείδηση και προσπαθεί να αλλάξει τους οικονομικούς νόμους, γίνεται ενεργητικός φορέας νέων νο΄μων, οι οποίοι αν πραγματοποιηθούν θα έχουν με τη σειρά τους (άγνωστη) επίδραση στον ίδιο τον "ενεργητικό φορέα" του νέου, άρα και στην ικανότητα αυτού του φορέα να αλληλεπδιρά με τον εαυτό του, τα υπόλοιπα "μέρη" του ανρθώπινου "συνόλου και με το νέο περιβάλλον που ενεργητικά-συνειδητά "δημιουργήθηκε"*.

      ...φλυαρώ και κάπου πρέπει να καταλήξω

      Δεν ξέρω τελικά, αν είναι σημαντικό το να πούμε "τεχνητούς" ή "επινοημένους" του οικονομικούς όρους όσο είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε ότι ο άνθρωπος μπορεί να είναι "παθητικός φορέας" νόμων και να ενεργεί με βάση αυτούς και μέσα σ' αυτούς ... στο "περιβάλλον" που ζει, το οποίο είναι αποτέλεσμα ΚΑΙ της δικής τους δράσης (ιστορικά και στο παρόν) χωρίς να έχει επίγνωση αυτής της λειτουργίας του, χωρίς δηλαδή να έχει ταξική συνείδηση.



      *Να κι ένα χαρακτηριστικό του νέου τύπου ανθρώπου : αντίθετα με τον πρωτόγονο άνθρωπο που αλληλεπιδρούσε με τη φύση και τους συνανθρώπους του με βάση τα ένστικτά του, δλδ ασυνείδητα και προστάτευε ενστικτωδώς τον εαυτό του χωρίς να αναλύει τα συναισθήματά του κλπ. , ο νέος τύπος ανθρώπου αλληλεπιδρά συνειδητά, ενεργητικά (πιο βουλησιαρχικά) με το "περιβάλλον" του και τα υπόλοι μέρη του ανθρώπινου συνόλου, αποκτώντας και μεγαλύτερη αυτογνωσία.
      Στη σύγχρονη κοινωνία ο άνθρωπος βρίσκεται κάπου ενδιάμεσα...

      Διαγραφή
    5. Ημιάγριε σ' ευχαριστώ για το "δρουν πίσω από την πλάτη τους"! Σκεφτόμουνα ώρες να βρω κάτι σύντομο και περιγραφικό για να πω αυτό που θέλω, μπορούσα να φλυαρώ ασταμάτητα και να συνεχίζω να σκέφτομαι προσπαθώντας να βρω ένα σύντομο ορισμό ή μια σύντομη φράση.
      Με έβγαλες από πολύ παίδεμα!!!

      Διαγραφή
  4. "Π.χ, όπως δεν μπορεί να παραβιαστεί ή να μεταρρυθμιστεί ο νόμος της συγκέντρωσης ή ο νόμος της υπεραξίας στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, έτσι δεν μπορεί να παραβιαστεί ή να μεταρρυθμιστεί ο νόμος της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής ή ο νόμος της αναγκαιότητας κεντρικού σχεδιασμού της οικονομίας στον σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής."

    Ωστόσο, μου φαίνεται πως υπάρχει μια διαφορά, δηλ. ο νόμος της υπεραξίας ή της συγκέντρωσης δεν είναι νόμος που συνειδητά εφαρμόζεται από τους καπιταλιστές έτσι ώστε να συνεχίσει να υπάρχει ο καπιταλισμός ως σύστημα, είναι νόμος που παρατηρούμε πως ισχύει μέσα στον καπιταλισμό και τον περιγράφουμε. Ενώ ο νόμος της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής είναι ένας νόμος που συνειδητά πρέπει να εφαρμοστεί ώστε να υπάρξει σοσιαλισμός. Το στοιχείο της συνείδησης, της επί τούτου οικοδόμησης ενός οικονομικού συστήματος, δεν έχει αναγκαστικά επίπτωση στο δίπολο "μη αυθαίρετο/επινοημένο"; Πιο συνειδητό δε σημαίνει και πιο επινοημένο; Σόρυ αν είναι αφελής η ερώτηση, αλλά με μπερδεύει πραγματικά αυτό το σημείο.

    Έφη Α.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Ωστόσο, μου φαίνεται πως υπάρχει μια διαφορά, δηλ. ο νόμος της υπεραξίας ή της συγκέντρωσης δεν είναι νόμος που συνειδητά εφαρμόζεται από τους καπιταλιστές έτσι ώστε να συνεχίσει να υπάρχει ο καπιταλισμός ως σύστημα, είναι νόμος που παρατηρούμε πως ισχύει μέσα στον καπιταλισμό και τον περιγράφουμε. Ενώ ο νόμος της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής είναι ένας νόμος που συνειδητά πρέπει να εφαρμοστεί ώστε να υπάρξει σοσιαλισμός."

      Αυτό είναι πολύ σωστό. Κάπου έχει μια σπουδαία παρατήρηση για το θέμα ο Λένιν. Όμως ο στόχος είναι ακριβώς η αγαπημένη μου "συνήθεια" που αναφέρει στο "Κράτος και επανάσταση", διότι η συνειδητότητα της εφαρμογής σημαίνει επίσης, έμμεσα αλλά απαραίτητα, και αναγκαιότητα καταστολής, χρήσης καταναγκασμού.

      "Το στοιχείο της συνείδησης, της επί τούτου οικοδόμησης ενός οικονομικού συστήματος, δεν έχει αναγκαστικά επίπτωση στο δίπολο "μη αυθαίρετο/επινοημένο";"

      Αυτό είναι ένα πολύπλοκο θέμα, καθώς ανάμεσα στον καπιταλιστικό και στον σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής υπάρχει η ασυμμετρία που επισήμανες. Η ασυμμετρία αυτή έχει να κάνει με το αναπόφευκτο της συνειδητότητας που προϋποθέτει η άρση του καπιταλισμού, σε αντιπαράθεση με τον σε πολύ μεγάλο βαθμό ασύνειδο χαρακτήρα της κατάρρευσης του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής.

      Κατά συνέπεια, ως ένα χρονικό σημείο αδιευκρίνιστου βάθους, το "επινοημένο" στον σοσιαλισμό (ή "κατασκευασμένο", αν προτιμάς) θα έχει πράγματι συνειδητά χαρακτηριστικά. Θα επιμείνω όμως, όχι για τον λόγο αυτό "αυθαίρετα". Η σοσιαλιστική οικονομία απέδειξε ότι έχει την δική της δυνατότητα για αυτοματισμούς και ενσωμάτωση ως 'δεύτερη φύση'. Αλλιώς θα είχε καταρρεύσει σε ένα με δύο χρόνια.

      Διαγραφή
    2. Να προσθέσω και δυο πράματα απ' τη σκοπιά του "εποικοδομήματος":

      1. Βλέπουμε στο "Κράτος και επανάσταση" ο Λένιν να επιμένει ότι κάποιες διαστάσεις του ΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ είναι αναπόφευκτο να επιβιώσουν στον σοσιαλισμό και ότι δεν μπορούμε να διανοηθούμε την υπέρβασή τους πριν το υποθετικό πέρασμα στον κομμουνισμό. Βλέπουμε εδώ ένα πρώτο δείγμα διαφοροποίησης της στάσης απέναντι στους οικονομικούς νόμους --όπου χρειάζεται μετωπική και βίαιη σύγκρουση-- και στους κοινωνικο-πολιτικούς -- όπου πρυτανεύει ένα πιο ανεκτικό πνεύμα απέναντι στο αστικό εποικοδόμημα.

      2. Ακριβώς το ίδιο συμβαίνει με τη στάση του Λένιν απέναντι στη θέση Bogdanov για Proletkult, για αυτόνομη προλεταριακή κουλτούρα. Ο Λένιν είναι πολύ καυστικός απέναντι στην αριστερίστικη ακρότητα της καταστολής της αστικής τέχνης στο όνομα του θριάμβου της προλεταριακής, και ασκεί δριμεία κριτική σε όσους θεωρούν ότι το ξεπέρασμα της αστικής τέχνης είναι ζήτημα που επιλύει η επανάσταση. Ο Στάλιν μοιράστηκε αυτόν τον σεβασμό στην αστική τέχνη (βλ. και van Ree για το θέμα, ή στάση απέναντι στον Bulgakov) ως πολυδιάστατη και όχι μονοδιάστατα "προπαγανδιστική", καθώς και τον σκεπτικισμό για την αξία μιας προπαγανδιστικά μονοδιάστατης προλεταριακής τέχνης.

      Διαγραφή
    3. Το πρώτο το θεωρώ απόλυτα κρίσιμο. Για μένα, η τρέλα του καθεστώτος των Ερυθρών Χμερ συνίσταται στην επιθυμία πλήρους εξοβελισμού του αστικού δικαίου από την αρχή, πλήρους κατάργησής του. Αυτό είναι για μένα η καθαρή μορφή της Επαναστατικής Τρομοκρατίας: η βούληση εξάλειψης κάθε ίχνους του παρελθόντος, ανεξαρτήτως του αν αφορά την οικονομία ή το εποικοδόμημα, και χωρίς ενασχόληση με τις υφιστάμενες κοινωνικές συνθήκες. Ο Λένιν σωστά διέγνωσε πως το αστικό δίκαιο περιέχει "οικουμενικής" αξίας διαστάσεις που δεν μπορούν να καταργηθούν παρά μόνο από κοινωνίες ασύγκριτα πιο ώριμες από την άμεσα μετεπαναστατική κοινωνία.

      Διαγραφή
    4. Με αφορμή το σχόλιο της Έφης για το θέμα συνειδητότητας: αν βάζαμε στην συζήτηση την "προ-ιστορία" και την "ιστορία" της ανθρωπότητας, τότε οι οικονομικοί νόμοι μπορούμε να πούμε πως είναι κοντά στους φυσικούς. Τουλάχιστον απ΄ό,τι έχω καταλάβει αυτή την έννοια έχει και στον Μαρξ η έννοια του "φυσικού" νόμου (το κάνει ξεκάθαρο στην Γερμανική Ιδεολογία). Τα αφεντικά εφαρμόζουν συνειδητά κατα την γνώμη μου αυτά που εφαρμόζουν, σχεδιάζουν, προγραμματίζουν και εμείς τα θεματοποιούμε εννοιακά (υπεραξία, οργανική σύνθεση, συγκεντρωποίηση κλπ), αλλά το οτι είναι συνειδητά είναι. Μπορεί να μην είναι συνειδητά για το σύνολο της κοινωνίας, αλλά για την άρχουσα τάξη είναι. Όπως θα είναι συνειδητός και ο σχεδιασμός της επαναστατημένης εργατικής τάξης.

      JKL

      Διαγραφή
    5. Ευχαριστώ, Αντώνη. Θα δω τα σχόλια καλύτερα το βράδυ, κι αν υπάρχει κάτι θα επανέλθω :)
      Έφη

      Διαγραφή
    6. Εξαιρετική σημειώσεις αυτές οι τελευταίες και θέματα που είναι πολύ σημαντικό να ανοίξουν ευρύτερα στους κύκλους του σημερινού ταξικού κινήματος για προβληματισμό και διατύπωση θέσεων. Αποτελούν άλλωστε αιχμή (έστω και σε πρωτόλεια μορφή) στις συζητήσεις όπου κυριαρχούν τα αντικομμουνιστικά πυρά.
      Π.χ.
      για το 1ο ζήτημα: η γη θα γίνει ΕΤΣΙ ΚΙ ΑΛΛΙΩΣ κόκκινη, όπως έγινε καπιταλιστική;
      και για το 2ο: επίθεσεις ενάντια στην "προπαγανδιστική μονοδιάστατη κατά παραγγελία στρατευμένη τέχνη" του Ρίτσου ή του Άιζενστάιν... προλεταριακή τέχνη=πανηγυρικοί του κόμματος και του σοσιαλισμού;

      Προφανώς, μια καλή ανάγνωση μαρξιστικών-λενινιστικών έργων απαντούν σε αυτά (ειδικά στο πρώτο με ευκολία), όμως είναι σημαντικό να ανοίξει διάλογος για τα ζητήματα, όπως τα θέτεις εδώ.

      Θα μπορούσες μήπως να παραθέσεις κάποιες πηγές σχετικά με τις θέσεις που αναφέρεις του Λένιν και του Στάλιν για το ζήτημα της αστικής και προλεταριακής/σοσιαλιστικής τέχνης;

      Διαγραφή
    7. http://www.sovlit.net/bios/proletkult.html

      "η εμπειρία των πρώτων πέντε ετών έχει γεμίσει τα μυαλά μας με καχυποψία και σκεπτικισμό. Οι ποιότητες αυτές επιβεβαιώνονται ασυναίσθητα όταν, για παράδειγμα, ακούμε τον κόσμο να μιλάει υπερβολικά πολύ και με μεγάλη ελαφρότητα για την "προλεταριακή" κουλτούρα. Κατ' αρχάς, θα έπρεπε να είμαστε ικανοποιημένοι με μια πραγματικά αστική κουλτούρα. Κατ' αρχάς, θα έπρεπε να είμαστε ικανοποιημένοι με την απαλλαγή μας από τα χονδροειδή είδη προ-αστικής κουλτούρας, για παράδειγμα, της γραφειοκρατικής κουλτούρας ή της κουλτούρας των δουλοπάροικων, κλπ. Σε ζητήματα κουλτούρας, η βιασύνη και τα ισοπεδωτικά μέτρα είναι πάρα πολύ επιβλαβή. Πολλοί απ' τους νέους μας συγγραφές και κομμουνιστές πρέπει να το καταλάβουν καλά αυτό."
      http://www.marxists.org/ellinika/archive/lenin/works/1923/03/02.htm

      Για Στάλιν, van Ree, The Political Thought of Joseph Stalin, κεφ. 13, "Stalin on Society, Culture and Science". Βλ. επίσης απόσπασμα που ανέβασε εδώ ο Τ.Α για Bulgakov. Και στους κλασικούς, την αντιμετώπιση Μπαλζάκ από Μαρξ και Ένγκελς.

      Διαγραφή
    8. + Λουκάτς για Σερ Ουόλτερ Σκοτ στο "Ιστορικό μυθιστόρημα."

      Διαγραφή
  5. "Βλέπουμε στο "Κράτος και επανάσταση" ο Λένιν να επιμένει ότι κάποιες διαστάσεις του ΑΣΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ είναι αναπόφευκτο να επιβιώσουν στον σοσιαλισμό και ότι δεν μπορούμε να διανοηθούμε την υπέρβασή τους πριν το υποθετικό πέρασμα στον κομμουνισμό. "

    Αυτό είναι πολύ σημαντικό σημείο. Μεγάλο κομμάτι του αστικού δικαίου είναι κατάκτηση της ε.τ., κατάκτηση που πληρώθηκε με αίμα. Στο βαθμό λοιπόν που συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, ακόμα και περιεχόμενα, του αστικού δικαίου εκφράζουν τα συμφέροντα της ε.τ. - περιορισμένα φυσικά από τις ανάγκες της αστικής εξουσίας - θα πρέπει να διατηρηθούν στο σοσιαλισμό, μέχρι να γίνει εφικτή η υπερκέραση τους δια μέσου της ουσιαστικής πραγμάτωσης αυτών των συμφερόντων που θα καταστήσει την τυπική διατύπωσή τους περιττή. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να έχουμε καθαρό στο μυαλό μας από τώρα, προκειμένου να μην χρειαστεί να ξαναντιμετωπίσουμε γνωστές τροτσκιστικές θέσεις περί συνδικάτων.

    Η εμπειρία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης μας έχει δώσει ένα απίστευτο πλεονέκτημα σε σχέση με τους μπολσεβίκους, των οποίων πυξίδα ήταν μόνο η εμπειρία της κομμούνας. Γνωρίζουμε πια ότι η παγκόσμια υπέρβαση του καπιταλισμού δεν είναι υπόθεση τσακ μπαμ, ότι η απονέκρωση του κράτους δεν συνίσταται στο να βγάλεις 2-3 διαγγέλματα στους λαούς και να καταργήσεις το υπουργείο εξωτερικών, ότι θα χρειαστούμε τακτικό στρατό και ότι η αεροπορία δεν μπορεί να έχει χαρακτήρα πολιτοφυλακής. Έτσι πρέπει να γνωρίζουμε ότι στο σοσιαλισμό θα υπάρχει κωδικοποιημένο δίκαιο, με εισαγγελία αλλά και δικηγόρους, ακαδημία σαφώς προσανατολισμένη στο σκοπό της οικοδόμησης, αλλά και με την ερευνητική ανεξαρτησία που απαιτεί η πρόοδος της επιστήμης. Τώρα έχουμε ακόμα μεγαλύτερη πείρα και σχεδόν καμία δικαιολογία για αποτυχία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ωραία τα λέμε σύντροφοι, αλλά τι είναι ο "σταλινοτροτσκισμός"; http://enosy.blogspot.com/2013/09/blog-post_10.html

      Διαγραφή
    2. Η έννοια του σταλινοτροτσκισμού είναι ένα δείγμα του πνευματικού τοπίου που μας περιμένει όσο περισσότερο σαπίζει το σύστημα.

      Διαγραφή
  6. Εποικοδομητική συζήτηση (δεν ξέρω αν είχα καταλάβει το κείμενο αν δεν είχε γίνει ή αν είχα μπει στον κόπο να το προσπαθήσω).

    Θα μπορούσες Αντώνη να πεις κάτι περισσότερο και για το συμπέρασμα που καταλήγεις:
    «αλλά [η μαρξιστική διαλεκτική] αναπτύσσει όλα της τα νοητικά εργαλεία εκμεταλλευόμενη την ποιοτική αντίφαση που συγκροτεί τους οικονομικούς νόμους ως διαμεσολαβήσεις μεταξύ του χαρακτήρα των νόμων της φύσης και αυτών της δικαιϊκής τάξης της κοινωνίας.»

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ναι, βεβαίως.

      Στην ουσία, η τοποθέτησή μου διατείνεται το εξής:

      Ότι η σύλληψη της εσωτερικά αντιφατικής φύσης των οικονομικών νόμων (μη αυθαίρετοι και συνάμα μη "φυσικοί") αποτελεί το θεμέλιο της ικανότητας της μαρξιστικής σκέψης να στοχάζεται διαλεκτικά πάνω σε δύο βασικά προβλήματα:

      α) Το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στην αναγκαιότητα και την ελευθερία
      β) Το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στο υποκειμενικό και το αντικειμενικό

      Έτσι, ο "αριστερισμός" χαρτογραφείται ως η προσέγγιση που

      α) υποτιμά την αναγκαιότητα και υπερτιμά την ελευθερία
      β) υποτιμά το αντικειμενικό και υπερτιμά το υποκειμενικό

      ενώ ο συντηρητισμός ως η προσέγγιση που κάνει το ακριβώς αντίστροφο, δηλαδή
      α) υποτιμά την ελευθερία και υπερτιμά την αναγκαιότητα
      β) υποτιμά το υποκειμενικό και υπερτιμά το αντικειμενικό

      Αυτό συμβαίνει, διατείνομαι, εν μέρει επειδή δεν έχουν συλλάβει την εσωτερικά αντιφατική φύση του οικονομικού νόμου ο οποίος, στον βαθμό που είναι μη αυθαίρετος είναι επίσης έκφανση της αναγκαιότητας και του αντικειμενικού παράγοντα

      ενώ στον βαθμό που είναι επίσης μη φυσικός είναι επίσης έκφανση της ελευθερίας και του υποκειμενικού παράγοντα.

      Ο σοσιαλισμός είναι αδιανότητος αν οι οικονομικοί νόμοι νοηθούν ως κάτι φυσικό και άρα αδύνατο να αλλαχτεί, αλλά είναι εξίσου αδιανόητος αν οι οικονομικοί νόμοι αναχθούν σε "απλό" εποικοδόμημα, σε απλές "προκαταλήψεις" που μπορούν να "μεταρρυθμιστούν" με τον ίδιο τρόπο που μεταρρυθμίζεται ένα Σύνταγμα ή μια ποινική διάταξη.

      Διαγραφή
    2. Να θυμήσω βέβαια ότι όλα αυτά συζητιούνται στα πλαίσια του "γηπεδικού" πνεύματος του ιστολογίου που λέει και ο φίλος μου ο Παναγιώτης. Διότι ως γνωστόν, οι ΚΚΕδες δεν έχουν ένσημα κουλτούρας από τις αρμόδιες αρχές και αποτελούν ένα είδος κατώτερο της υψηλής υποστάθμης της ελληνικής κοινωνίας.

      Ναι για!

      Διαγραφή
    3. Κάντε αυτό το τεστ και θα δείτε τι τύπος είστε.

      Κατάλαβα τι εννοούσες τελικά, αλλά τώρα μου γεννήθηκαν νέες απορίες που δεν μπορώ καν να τις εκφράσω εύκολα, θα προσπαθήσω αργότερα.

      Διαγραφή
    4. Καλά δεν ήταν τεστ???

      1)Οι οικονομικοί νόμοι :
      α) είναι αυθαίρετοι, οπότε αν το πάρουμε αλλιώς το πράγμα μπορεί να διορθωθούν πολλά πράγματα, ανοιχτό πνεύμα να υπάρχει και θετική αύρα (5 βαθμοί)
      β) δεν είναι αυθαίρετοι, πχ στον καπιταλισμό υπάρχει εκμετάλλευση, υπεραξία και και κρίσεις υπερσυσσώρευσης (10 βαθμοί)

      2) Οι οικονομικοί νόμοι είναι:
      α) φυσικοί, λόγω του ότι τους έφτιαξε ο Θεός και δεν αλλάζουν με τίποτα (10 βαθμοί)
      β) τεχνητοί, λόγω του ότι δεν είναι όπως η βαρύτητα και αν πάψει να υπάρχει ζωή στον πλανήτη θα πάψουν και αυτοί (5 βαθμοί)


      0-10 βαθμοί: Είστε ευαίσθητοι, σας αρέσουν οι νέες εμπειρίες, το μαγείρεμα και τα ταξίδια. Επίσης σας αρέσει να βοηθάτε τους κατατρεγμένους και τις μειονότητες και είστε πρώτοι στην οργάνωση κινημάτων με διάφορα θέματα. Όταν δεν λύνονται τα διάφορα θέματα ποτέ, βρίσκετε αενάως καινούργια. Αν τύχει και έρθουν δύσκολοι καιροί και για σας τότε αρχίζετε να θεωρείτε ότι δεν είναι και τόσο ντροπή να είσαι ΠΑΣΟΚ.

      11-19 βαθμοί: Είστε ισορροπημένοι τύποι και συνήθως είστε στο ζώδιο ζυγοί.

      20-30 βαθμοί: Είστε σοβαροφανείς χαρακτήρες, που σας αρέσει να επιδεικνύετε τις γνώσεις σας, την ανωτερότητά σας και το ένα (1) πλέον αυτοκίνητό σας, έχετε τον «τρόπο» σας και δεν θέλετε να αλλάξουν τα πράγματα, γιατί που θα βρείτε καλύτερα? Επίσης θεωρείτε ότι και στην ανθρώπινη κοινωνία ισχύει ο νόμος της ζούγκλας (αλλά με ψάρια): το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό. That’s life.

      Διαγραφή
    5. Δεν το είχα σκεφτεί με τέτοιους όρους:-)

      Σίγουρα δεν θα περιλάμβανα κατηγορία "ισορροπημένων τύπων" πάντως. Η διαλεκτική δεν είναι "ισορροπία", γιατί ο ρόλος της σκέψης για την αντίφαση είναι πάντα να κινεί τα πράγματα, όχι να τα κρατά σε ισορροπία;-)

      Διαγραφή
    6. μμμ κάτι λάθος πήγε στη δεύτερη κατηγορία λοιπόν.
      Έπρεπε να το υποψιαστώ, γιατί δεν ξέρω και κανέναν ζυγό.

      Διαγραφή
  7. Το μόνο πράγμα που μας επιτρέπεται να πούμε για τους οικονομικούς νόμους με κάποια σιγουριά είναι ότι είναι σχετικοί, όχι απόλυτοι, με την έννοια ότι ισχύουν για ένα συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής (mode of production) και παύουν να ισχύουν σε μια ανώτερη η ‘προχωρημένη’ φάση της εξέλιξης της παραγωγής, η οποία σηματοδοτείται από την αναίρεση, ανατροπή, την εγκατάλειψη, του προηγούμενου τρόπου παραγωγής.

    Ο Μάρξ (Capital Volume One1867, Preface to the First German Edition) λέει:
    «Intrinsically, it is not a question of the higher or lower degree of development of the social antagonisms that result from the natural laws of capitalist production. It is a question of these laws themselves, of these tendencies working with iron necessity towards inevitable results. The country that is more developed industrially only shows, to the less developed, the image of its own future». [«Φυσικά, δεν είναι ένα ζήτημα υψηλότερου ή χαμηλότερου βαθμού ανάπτυξης των κοινωνικών ανταγωνισμών που προκύπτουν από τους φυσικούς νόμους της καπιταλιστικής παραγωγής. Το ζήτημα είναι ότι αυτοί οι νόμοι, καθαυτοί, αυτές οι τάσεις λειτουργούν με σιδερένια αναγκαιότητα προς αναπόφευκτα αποτελέσματα. Η χώρα που είναι πιο ανεπτυγμένη βιομηχανικά δεν δείχνει στην λιγότερο ανεπτυγμένη παρά την εικόνα του δικού της μέλλοντος»].

    Εδώ ο Μαρξ βλέπει τους νόμους όχι στατικά αλλά στην εξελιξιμότητα τους, και μιλάει για «τάσεις» που λειτουργούν με «σιδερένια αναγκαιότητα» στην εξελικτική πορεία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.

    Παρακάτω λέει ο Μαρξ:
    «My standpoint, from which the evolution of the economic formation of society is viewed as a process of natural history, can less than any other make the individual responsible for relations whose creature he socially remains, however much he may subjectively raise himself above them».[«Από την δική μου οπτική γωνία, από την οποία η εξέλιξη της οικονομικής διαμόρφωση της κοινωνίας θεωρείται ως μια διαδικασία της φυσικής ιστορίας, λιγότερο από οποιαδήποτε άλλη το άτομο καθίσταται υπεύθυνο για τις σχέσεις των οποίων κοινωνικά παραμένει δημιούργημα, όσο και αν το ίδιο υποκειμενικά στέκεται υπεράνω τους»].

    Η έννοιες «τεχνικός νόμος» ή «επινοημένος νόμος» φοβάμαι ότι αρνούνται την αντικειμενικότητα των οικονομικών νόμων στους οποίους αναφέρεται ο Μαρξ. Οι νόμοι αυτοί δεν εξαρτούνται από την «επινόηση» μας! Μπορεί να «ανακαλυφτούν» αλλά όχι να «επινοηθούν», ούτε και να «κατασκευαστούν» με «τεχνητό» τρόπο. Το να ισχυριστούμε κάτι τέτοιο αγνοεί την «σιδερένια αναγκαιότητα» αυτών των νόμων, και μάλλον αφήνει έδαφος για ανάδυση του ιδεαλισμού (ιδιαίτερα όταν μιλάμε για «υπέρτατο Ον» (τι είναι αυτό τάχα; Μήπως ο θεός;)).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Πρώτον, μίλησα για τεχνητό νόμο και όχι για τεχνικό.

      Δεύτερον, αντιπαρέβαλλα αυτή την τεχνητότητα στον φυσικό νόμο. Το τεχνητά δεν έχει δηλαδή καθόλου την έννοια του "φτιαχτού"--αλλά το μη φυσικά δοσμένου, του μη δοσμένου από τη φύση. Για αυτό άλλωστε και επιμένω ότι οι οικονομικοί νόμοι ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΥΘΑΙΡΕΤΟΙ. Νομίζω όλα αυτά διευκρινίστηκαν, σε περίπτωση που αυτό κρίθηκε απαραίτητο, στη συζήτηση.

      Τέλος, η αναφορά σε υπέρτατο Ον γίνεται καθαρά για να τονιστεί ότι δεν έχει καμία δυνητική εμπλοκή στους οικονομικούς νόμους. ΚΑΠΟΙΟΙ άνθρωποι (όχι εγώ) μπορεί να θεωρούν ότι οι ΦΥΣΙΚΟΙ νόμοι είναι αποτελέσματα της βούλησης κάποιου ανώτερου όντος. Κανείς δεν μπορεί να το πει αυτό για τους οικονομικούς νόμους.

      Αυτά έγραψα.

      Διαγραφή
    2. ‘Πρώτον, μίλησα για τεχνητό νόμο και όχι για τεχνικό’. Σωστα. Εκεί που έγραψα «τεχνικό» έπρεπε να γράψω «τεχνητό». Ούτως ή άλλως, όμως, και ο όρος «τεχνητός» αντιπαραβάλλεται «στον φυσικό νόμο».

      Αυτό που επισήμανα είναι τι λέει ο Μαρξ (συγχώρεσε την σχολαστικότητα μου). Και ο Μαρξ μιλάει για «φυσικούς νόμους της καπιταλιστικής παραγωγής» [the natural laws of capitalist production].

      Και λέει επίσης με βάση αυτούς τους νόμους, «η εξέλιξη της οικονομικής διαμόρφωσης της κοινωνίας θεωρείται ως μια διαδικασία της φυσικής ιστορίας». Βλέπει δηλαδή την «φυσικότητα» των νόμων αυτών σαν «σιδερένια αναγκαιότητα» - κάτι που διαμορφώνει την ανθρώπινη συνείδηση, και κατά συνέπεια κάτι που δεν εξαρτάται από την βούληση του ατόμου. Επιπρόσθετα, δεν αναγνωρίζει ρόλο κάποιου «υπέρτατου όντος» σ’ αυτήν την διαδικασία.

      Έτσι λοιπόν, παρά το ενδιαφέρον που βρίσκω στην συζήτηση που άνοιξες, δεν ξέρω αν μπορώ να μάθω κάτι περισσότερο η να κατανοήσω καλύτερα την οικονομική εξέλιξη της ανθρωπότητας με βοήθημα το συλλογισμό σου σε τούτη την ανάρτηση.

      Εκείνο που θα μπορούσα να προσθέσω είναι ότι οι σύγχρονες κοινωνικές επιστήμες και η οικονομική, στο βαθμό που αρνούνται να δούνε το καπιταλιστικό σύστημα σαν μια βαθμίδα της εξελισσόμενης «οικονομικής διαμόρφωσης της κοινωνίας», γίνονται απολογητές τους συστήματος και κάνουν προπαγάνδα αντί για επιστήμη. Το πρόβλημα είναι ότι οι απολογητές του καπιταλισμού καταλήγουν να τον θεωρούν σαν απαραβίαστη «φύση» της οικονομικής δραστηριότητας της ανθρωπότητας, και θεωρούν την υπέρβαση του «παρά φύσει».

      Σ΄ αυτή την τεχνοκρατικά εκπονούμενη, ψευδή, προσποιητά τεχνητή, «φυσικότητα» θα έστρεφα τα πυρά μου. Αλλά αυτό είναι άλλο θέμα…

      Διαγραφή