Σάββατο, 24 Αυγούστου 2013

Fredric Jameson-Ολότητα και "Ολοκληρωτισμός" I

Fredric Jameson
Το πολιτικό ασυνείδητο
Μτφρ. Lenin Reloaded

Η έννοια της ολότητας στον Λουκάτς (όπως την σκιαγραφεί στο Ιστορία και ταξική συνείδηση) και το μεθοδολογικό ιδεώδες της ολοποίησης στον Σαρτρ (όπως αυτό περιγράφεται στην Κριτική του διαλεκτικού Λόγου) έχουν γενικά καταδικαστεί μέσω σύνδεσής τους με την έννοια του Απόλυτου Πνεύματος στον Χέγκελ, δηλαδή την έννοια ενός χώρου όπου όλες οι αντιφάσεις υποτίθεται πως εξαλείφονται, όπου καταργείται το χάσμα ανάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο, και όπου εδραιώνεται κάποια τελική και πρόδηλα ιδεαλιστική μορφή της Ταυτότητας. Η επίθεση ενάντια στην λεγόμενη θεωρία Ταυτότητας λοιπόν --μια θεωρία που αποδίδεται στον Λουκάτς, τον Σαρτρ και άλλους εγελιανούς, λεγόμενους, μαρξιστές-- αντλεί την έμπνευσή της από την κριτική του Μαρξ στον Χέγκελ στα Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα του 1844. Εκεί ο Μαρξ ισχυρίστηκε πως ο Χέγκελ έκανε λάθος όταν αφομοίωσε την αντικειμενοποίηση, μια οικουμενική ανθρώπινη διαδικασία, στην μοναδική ιστορική της μορφή κάτω από τον καπιταλισμό, η οποία θα πρέπει μάλλον να ονομαστεί αλλοτρίωση. Με δεδομένη αυτή την αφομοίωση, η εγελιανή ιδέα του Απόλυτου Πνεύματος προσπαθεί να ξεπεράσει την αλλοτρίωση προβάλλοντας ένα καθαρά ιδεαλιστικό όραμα του τέλους της ίδιας της αντικειμενοποίησης, της επιστροφής όλων των σχέσεων που εξωποιούν πίσω, στην αδιαφοροποίητη κατάσταση του Πνεύματος. Με την σύγχρονή της μορφή, η κριτική της θεωρίας Ταυτότητας ισχυρίζεται όχι απλώς ότι η έννοια της ολότητας αποτελεί εδώ κωδικοποίηση του Απόλυτου Πνεύματος, αλλά ότι αναπαραγάγεται με τον τρόπο αυτό ένα ολόκληρο όραμα της ιστορίας, όπου η Ουτοπία (βλέπε: κομμουνισμός) συλλαμβάνεται ως κάτι που υλοποιεί την απόλυτή της ταυτότητα εξαλείφοντας την διαφορά μέσα από την γυμνή δύναμη. Ή, με τα αξιομνημόνευτα λόγια των nouveaux philosophes, όπου διαπιστώνεται μια ευθεία γραμμή από το Απόλυτο Πνεύμα του Χέγκελ στα Γκούλαγκ του Στάλιν.


Αυτό το πολεμικό στερεότυπο του συρμού δεν έχει βέβαια καμία απολύτως ιστορική ή κειμενική νομιμοποίηση. Οι δύο μεγάλες μελέτες του Χέγκελ [ενν. του Λουκάτς και του Σαρτρ] ισχυρίστηκαν πειστικά, πρώτ' απ' όλα, πως η σύλληψη του Απόλυτου Πνεύματος στον Χέγκελ δεν είναι παρά ένα σύμπτωμα μιας ιστορικής κατάστασης όπου η σκέψη του δεν μπορούσε να πάει πιο πέρα: ότι είναι δηλαδή λιγότερο μια έννοια ως τέτοια και περισσότερο μια προσπάθεια να λυθεί μια ανεπίλυτη ιστορική αντίφαση, και να προβληθεί κάποιος ανέφικτος τρίτος όρος πέρα από τις εναλλακτικές της ρομαντικής αντίδρασης και της αστικής χρησιμοθηρίας [utilitarianism]. Αντί να εντοπίζουμε κάποιο ασυγχώρητο αμάρτημα "ιδεαλισμού" στη σκέψη του Χέγκελ, θα πρέπει να τον κατηγορήσουμε πιο μετριοπαθώς για το γεγονός ότι δεν κατάφερε, στην ιστορική του στιγμή, να γίνει ο Μαρξ.

[...]

Η φιλοσοφική εξέλιξη του ίδιου του Χέγκελ καθιστά σαφές ότι η εγελιανή διαλεκτική αναδύεται ακριβώς ως κριτική της "θεωρίας Ταυτότητας", όπως αυτή εκφράζεται στο σύστημα του Σέλλινγκ, το οποίο στιγματίζεται από τον Χέγκελ με τη διάσημη παρατήρηση περί "νύχτας όπου όλες οι αγελάδες είναι μαύρες": κριτική δηλαδή μιας "συμφιλίωσης" του υποκειμένου με το αντικείμενο όπου εξαλείφονται αμφότερα, και τελικά, ενός φιλοσοφικού προσανατολισμού  ο οποίος κλιμακώνεται σε μια μυστικιστική αντίληψη της Ταυτότητας. Ο κεντρικός μηχανισμός της διαλεκτικής αναδύεται απ' αυτή την πολεμική, και συνίσταται στην έννοια της αντικειμενοποίησης, χωρίς την οποία δεν μπορεί να συλληφθεί ούτε το ιστορικό περιεχόμενο του έργου του Χέγκελ, ούτε η μαρξική διαλεκτική. Είναι λοιπόν ανακριβές ή ανέντιμο να συνδέεται ο ίδιος ο Χέγκελ με τη "θεωρία Ταυτότητας" στην οποία επιτίθεται.

Σε ό,τι αφορά τον Λουκάτς, η σύλληψη της ολότητας που σκιαγραφείται στο Ιστορία και ταξική συνείδηση θα πρέπει να αναγνωστεί όχι ως κάποιου είδους θετικό όραμα του τέλους της ιστορίας  με την έννοια του Απόλυτου του Σέλλινγκ, αλλά ως κάτι πολύ διαφορετικό, δηλαδή, ως ένα μεθοδολογικό κριτήριο. Πράγματι, δεν έχει γίνει επαρκώς κατανοητό ότι η λουκατσιανή μέθοδος της κριτικής της ιδεολογίας--όπως και η ίδια η εγελιανή διαλεκτική και η σαρτρική της εκδοχή, σε ό,τι αφορά το μεθοδολογικό πρόταγμα της ολοποίησης που προτείνει η Κριτική--είναι μια ουσιαστικά κριτική και αρνητική, μια απομυθοποιητική λειτουργία. Η κεντρικής σημασίας ανάλυση του Λουκάτς για τον ιδεολογικό χαρακτήρα της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας μπορεί να ιδωθεί απ' αυτή την άποψη ως μια δημιουργική και πρωτότυπη εκδοχή της θεωρίας της ιδεολογίας του Μαρξ, η οποία δεν είναι, όπως ευρέως θεωρείται, μια θεωρία για την φενακισμένη συνείδηση, αλλά μάλλον μια θεωρία για τον δομικό περιορισμό και την ιδεολογική περίκλειση. 

[...]

Θα προτείνουμε ότι μια τέτοια προσέγγιση θέτει την ιδεολογία με όρους στρατηγικών περίκλεισης [strategies of containment], είτε αυτές είναι διανοητικού χαρακτήρα, είτε (στην περίπτωση των αφηγημάτων) είναι μορφικές. 

[...]

Από την άποψη αυτή, η εγελιανή έννοια του Απόλυτου Πνεύματος γίνεται αντιληπτή ως ακριβώς μια τέτοια στρατηγική περίκλεισης, η οποία επιτρέπει αυτό το οποίο μπορούμε να σκεφτούμε να μοιάζει εσωτερικά συνεκτικό με τους δικούς του όρους, ενώ καταστέλει το αδιανόητο (στην περίπτωση αυτή, την ίδια τη δυνατότητα της συλλογικής πράξης [praxis]) η οποία βρίσκεται επέκεινά του. Εδώ, ο μαρξισμός εννοείται αναμφίβολα ως η σκέψη αυτή η οποία δεν γνωρίζει όρια αυτού του είδους, και η οποία είναι ατέρμονα ολοποιήσιμη [totalizable], αλλά η κριτική της ιδεολογίας δεν εξαρτάται από κάποια δογματική ή "θετική" σύλληψη του μαρξισμού ως συστήματος. Μάλλον, [η κριτική της ιδεολογίας] είναι απλώς ο τόπος ενός προτάγματος ολοποίησης, κι έτσι οι διάφορες ιστορικές μορφές του μαρξισμού μπορούν οι ίδιες να υποβληθούν ουσιαστικά ακριβώς σε μια τέτοια κριτική των δικών τους, τοπικών ιδεολογικών ορίων ή στρατηγικών περίκλεισης. Με αυτή την έννοια, η σπουδαία φράση του Χέγκελ "το αληθές είναι το όλον", είναι λιγότερο μια κατάφαση κάποιου τόπου της αλήθειας τον οποίο καταλαμβάνει ο ίδιος ο Χέγκελ (ή άλλοι), και περισσότερο μια οπτική και μια μέθοδος δια της οποίας το "ψευδές" και το ιδεολογικό μπορούν να απογυμνωθούν και να γίνουν ορατά.

Το αρνητικό αυτό και μεθοδολογικό στάτους της έννοιας της "ολότητας" μπορεί επίσης να αναδειχθεί ως κάτι που εμπλέκεται στις ίδιες της μεταδομικές φιλοσοφίες οι οποίες αποκηρύττουν ρητά τις "ολότητες" στο όνομα της διαφοράς, της κίνησης, της διασποράς και της ετερογένειας. Η αντίληψη του σχιζοφρενικού κειμένου στον Ντελέζ και η αποδόμηση του Ντεριντά έρχονται εδώ στον νου. [...] Η αξία του μοριακού [molecular] στον Ντελέζ, για παράδειγμα, εξαρτάται δομικά από την προϋπαρξη της συγκέντρωσης [molar], δηλαδή κάποιας ενωτικής δύναμης κόντρα στην αλήθεια της οποίας διαβάζεται το μοριακό. Θα προτείνουμε λοιπόν ότι εδώ έχουμε κριτικές φιλοσοφίες δεύτερης βαθμίδας, οι οποίες επικυρώνουν το στάτους της έννοιας της ολότητας με την ίδια τους την αντίδραση εναντίον της.

[...]

Η ολότητα δεν μπορεί να αναπαρασταθεί, όπως δεν μπορεί να είναι και προσβάσιμη στη μορφή κάποιας απώτατης αλήθειας (ή στιγμής του Απόλυτου Πνεύματος). Και μιας και ο Σαρτρ έχει απασχολήσει αυτή μας τη συζήτηση, δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να δείξουμε την πολύπλοκη διαδικασία μέσα από την οποία το "όλον" τυγχάνει πιστότητας και "αναπαρίσταται" δια της ίδιας του της απουσίας από το να παραθέσουμε ένα αγωνιώδες και αυτο-αναιρούμενο εδάφιο από το Οι δρόμοι της ελευθερίας, όπου η ολότητα επικυρώνεται με την ίδια κίνηση με την οποία διαψεύδεται, και αναπαρίσταται με την ίδια γλώσσα που της αρνείται κάθε πιθανή αναπαράσταση:
Μια τεράστια οντότητα, ένας πλανήτης, σ' ένα χώρο εκατό εκατομμυρίων διαστάσεων: τα τρισδιάστατα όντα δεν θα μπορούσαν καν να τον φανταστούν. Κι όμως, κάθε διάσταση ήταν και μια αυτόνομη συνείδηση. Προσπάθησε να κοιτάξεις αυτόν τον πλανήτη απευθείας και θα τον δεις να διαλύεται σε μικροσκοπικά κομμάτια, ώστε δεν θα απέμενε τίποτε παρά η συνείδηση. Εκατό εκατομμύρια ελεύθερες συνειδήσεις, η κάθεμιά έχοντας επίγνωση των τειχών, της λαμπερής κάφτρας ενός πούρου, οικείων προσώπων, η κάθε μία κατασκευάζοντας το πεπρωμένο της με δική της ευθύνη. Κι όμως, κάθε μια απ' αυτές τις συνειδήσεις, μέσω αφανών επαφών και ανεπαίσθητων αλλαγών, πραγματοποιεί την ύπαρξή της ως ένα κελί σε ένα γιγάντιο και αόρατο κοράλλι. Ο πόλεμος: όλοι είναι ελεύθεροι, αλλά ο κύβος έχει ριφθεί. Είναι εκεί, είναι παντού, είναι η ολότητα όλων μου των σκέψεων, όλων των λόγων του Χίτλερ, όλων των πράξεων του Γκόμεζ. Αλλά δεν υπάρχει κανείς εκεί για να τα προσθέσει όλα. Υπάρχει μόνο για το Θεό. Αλλά ο Θεός δεν υπάρχει. Κι όμως ο πόλεμος υπάρχει.

2 σχόλια: