Κυριακή, 25 Αυγούστου 2013

Domenico Losurdo-Προς μια κριτική της κατηγορίας του Ολοκληρωτισμού (Ι)

Domenico Losurdo
Προς μια κριτική της κατηγορίας του Ολοκληρωτισμού
Historical Materialism 12:2, 2004
Μτφρ. Lenin Reloaded

Μια πολυσήμαντη κατηγορία

Ήδη το 1951, όταν πρωτοκυκλοφόρησε Η καταγωγή του Ολοκληρωτισμού της Χάνα Άρεντ, η έννοια του ολοκληρωτισμού συζητιόταν επί δεκαετίες. Κι όμως, το νόημα του όρου εξακολουθεί να μην έχει βρει έναν αξιόπιστο ορισμό. Είναι εφικτό να βρούμε ένα δρόμο μέσα σε κάτι που μοιάζει λαβύρινθος; Στο άρθρο αυτό, δεν θα εξετάσω παραδείγματα όπου το επίθετο "ολοκληρωτικός", κι ακόμα περισσότερο το ουσιαστικό που προέρχεται απ' αυτό, έχουν θετικές συνδηλώσεις. Με άλλα λόγια, δεν θα επικεντρωθώ στην θετική χρήση του όρου "ολοκληρωτικός" που αναφερόταν στην ικανότητα μιας θρησκείας ή μιας ιδεολογίας ή εικόνας του κόσμου να δώσει λύσεις για όλα τα προβλήματα που αναδύονται σε μια δραματική κατάσταση, ή ακόμα και να απαντήσει το ερώτημα του νοήματος της ζωής, ενός ερωτήματος που αφορά όλους τους ανθρώπους. Το 1958, και αν και απέρριπτε τον "νομικό ολοκληρωτισμό", δηλαδή τον ολοκληρωτισμό που επέβαλε ο νόμος, ο  Καρλ Μπαρθ εγκωμίαζε την οικουμενική διάσταση και την καθολική αποτελεσματικότητα του χριστιανικού μηνύματος: "Η ελεύθερη χάρη της Βίβλου είναι επίσης 'ολοκληρωτιστική' [totalitarian], διότι στοχεύει στο όλον, καλεί όλα τα ανθρώπινα πλάσματα, και απαιτεί το καθένα ολοκληρωτικά για τον εαυτό της." 

Αντ' αυτού, εδώ θα επικεντρωθώ στην πολιτική διάσταση της συζήτησης. Στην Διαλεκτική του διαφωτισμού, οι Χορκχάιμερ και Αντόρνο δεν αναφέρονται σχεδόν καθόλου στην ΕΣΣΔ. Επιπρόσθετα με την ενασχόλησή τους με το Τρίτο Ράιχ, συζητούν τον "ολοκληρωτιστικό καπιταλισμό":
Παλιότερα, μόνο οι φτωχοί και οι άγριοι εκτέθηκαν στην ανεμπόδιστη δύναμη των καπιταλιστικών στοιχείων. Αλλά η τάξη του ολοκληρωτισμού έχει δώσει δικαιώματα δίχως όρια στην υπολογιστική σκέψη και εμπιστεύεται την επιστήμη ως τέτοια. Τα κανόνια της είναι η κτηνώδης αποτελεσματικότητά της.
Ο Χορκχάιμερ και ο Αντόρνο θεωρούν πως τα στάδια που έστρωσαν το δρόμο προς τον Ναζισμό δεν ήταν απλώς η βία που εξαπέλυσαν οι μεγάλες δυτικές δυνάμεις πάνω στους αποικιοκρατούμενους λαούς, αλλά και η βία που εξαπολύεται, στην ίδια την καρδιά της καταπιταλιστικής μητρόπολης, ενάντια στους φτωχούς και τους περιθωριακούς που κλειδώνονται σε κέντρα εργασίας [workhouses]. Η  Σιμόν Βέιλ, μια άλλη συγγραφέας που επηρεάστηκε σ' ένα βαθμό από τον Μαρξισμό, είχε παρόμοια οπτική. Αν και η Βέιλ συνέκρινε κάποιες φορές την χιτλερική Γερμανία με την σταλινική ΕΣΣΔ, όταν αποκήρυττε την τρομοκρατία της ολικής δύναμης, του ολοκληρωτισμού, αναφερόταν κυρίως στην αποικιοκρατία και τον ιμπεριαλισμό: "Η ομοιότητα ανάμεσα στο σύστημα του Χίτλερ και της αρχαίας Ρώμης είναι τόσο εκπληκτική που μπαίνει κάποιος στον πειρασμό να θεωρήσει ότι, δυο χιλιάδες χρόνια μετά, μόνο ο Χίτλερ μπόρεσε να αντιγράψει πιστά τους Ρωμαίους." Ανάμεσα στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και το Τρίτο Ράιχ, βρίσκουμε τον ανεξέλεγκτο και χωρίς αρχές επεκτατισμό του Λουδοβίκου του 14ου: "Το καθεστώς το οποίο ίδρυσε άξιζε ήδη, για πρώτη φορά στην Ευρώπη μετά τη Ρώμη, το σύγχρονο επίθετο ολοκληρωτικό·" "η τρομερή καταστροφή του Παλατινάτου [που διενήργησαν οι γάλλοι στρατιώτες] δεν δικαιολογούνταν καν από τις περιστάσεις του πολέμου." Κινούμενη στην αντίστροφη κατεύθυνση από την αρχαία Ρώμη, η Βέιλ παρουσίασε μια πρωτο-ολοκληρωτιστική ερμηνεία του βιβλικού γεγονότος της κατάκτησης της Καναάν και της εξολόθρευσης του λαού της.

Ας αναλογιστούμε ορισμένους φιλελεύθερους συγγραφείς. Ιχνηλατώντας τη γέννεση της "ολοκληρωτιστικής δημοκρατίας", ο Τζέικομπ Τάλμον φτάνει στο ακόλουθο συμπέρασμα:
Αν...ο εμπειρισμός είναι σύμμαχος της ελευθερίας, και αν το δογματικό πνεύμα είναι φίλος του ολοκληρωτισμού, η ιδέα του ανθρώπου ως αφαίρεσης, ανεξάρτητης από τις ιστορικές ομάδες στις οποίες ανήκει, είναι πιθανό να γίνει ισχυρό όχημα του ολοκληρωτισμού.
Είναι ξεκάθαρο πως οι στόχοι του Τάλμον είναι η Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και η γαλλική επαναστατική παράδοση στο σύνολό της (όχι μόνο ο Ρουσσώ αλλά και ο Σεγιέ).

Όσο για τον Χάγιεκ, "οι τάσεις οι οποίες κορυφώθηκαν στην δημιουργία ολοκληρωτικών συστημάτων δεν περιορίζονται σε χώρες που υπέκυψαν αργότερα σ' αυτές", και δεν περιορίζονται στις κομμουνιστικές και ναζιστικές-φασιστικές χώρες. Σε ό,τι αφορά την Αυστρία για παράδειγμα:
Δεν ήταν οι φασίστες αλλά οι σοσιαλιστές [ΣτΜ: οι σοσιαλδημοκράτες] που άρχισαν να μαζεύουν τα παιδιά απ' την τρυφερότερη ηλικία και να τα βάζουν σε πολιτικές οργανώσεις για να βεβαιωθούν ότι θα μεγάλωναν καλοί προλετάριοι. Δεν ήταν οι φασίστες αλλά οι σοσιαλιστές που πρώτοι σκέφτηκαν να οργανώσουν αθλήματα και παιχνίδια, ποδόσφαιρο και ορειβασία, σε κομματικούς συλλόγους όπου τα μέλη τους δεν θα μολύνονταν με άλλες απόψεις. Οι σοσιαλιστές ήταν αυτοί που πρώτοι επέμειναν ότι το κομματικό μέλος πρέπει να ξεχωρίζει από τους άλλους με τον τρόπο που χαιρετούσε και τις μορφές απεύθυνσης που χρησιμοποιούσε.
Ο Χάγιεκ μπορεί συνεπώς να συμπεράνει: "Η ιδέα ενός πολιτικού κόμματος που περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες του ατόμου, 'απ' την κούνια στον τάφο', και που εκπέμπει ένα γενικό Weltanschauung, αυτή η ιδέα σχετίζεται πρώτα από όλα με το σοσιαλιστικό κίνημα." Πίσω απ' αυτό το κίνημα υπάρχει μια πολύ παλιότερη παράδοση που μπορεί εντοπιστεί όπως θα παρατηρήσει ο Χάγιεκ, ο πατέρας του νεο-laissez faire, στην "σοσιαλ- ή ολοκληρωτιστική δημοκρατία". Έτσι κι αλλιώς, "ο οικονομικός έλεγχος και ο ολοκληρωτισμός συνδέονται άμεσα."

Στο σημείο αυτό, μπορεί να γίνει μια περαιτέρω διάκριση. Ο ούτως καλούμενος "αριστεριστικός" ολοκληρωτισμός μπορεί να γίνει αντικείμενο κριτικής από δύο πολύ διαφορετικές οπτικές. Μπορεί να ιδωθεί ως παράγωγο της ατυχούς οργανιστικής ιδεολογίας που αποδίδεται στον Μαρξ, τον Ρουσσώ ή ακόμα και τον Σεγιέ (αυτή είναι η προσέγγιση του Χάγιεκ και του Τάλμον)· ή μπορεί να συζητηθεί σε σχέση με τα υλικά χαρακτηριστικά των χωρών όπου κυριάρχησε ο κομμουνιστικός ολοκληρωτισμός. Αυτή είναι η μέθοδος που χρησιμοποιεί ο Καρλ Βιτφόγκελ: η "συγκριτική μελέτη της ολικής εξουσίας"--αυτός είναι ο υπότιτλος του βιβλίου του--δείχνει πως αυτό το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα προφανές στην Ανατολή, σε μια "υδραυλική κοινωνία" που χαρακτηρίζεται από μια προσπάθεια να επιτευχθεί ολικός έλεγχος απέναντι στα απαραίτητα υδραυλικά μέσα για την ανάπτυξη της γεωργίας και την επιβίωση του λαού. Σ' αυτό το πλαίσιο, αντί να είναι ο προπάτορας του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού, ο Μαρξ είναι ο προφητικός επικριτής του, όπως φαίνεται από την ανάλυσή του και την αποκήρυξή του στον "Ανατολίτικο δεσποτισμό", για να δανειστούμε μια κατηγορία που ο Βιτφόγκελ χρησιμοποίησε για τον ίδιο τον τίτλο του βιβλίου του.

Παρ' όλα αυτά, η ιδέα εδώ είναι ότι η "ολική εξουσία" δεν συνδέεται αποκλειστικά με τον εικοστό αιώνα, και άρα πρέπει να γίνει μια ακόμα διάκριση. Ενώ η Άρεντ επιμένει για τον νεότευκτο χαρακτήρα του φαινομένου του ολοκληρωτισμού, ο Πόπερ φτάνει στο αντίθετο συμπέρασμα. Σύμφωνα με τον Πόπερ, η σύγκρουση ανάμεσα στην "ανοιχτή κοινωνία και τους εχθρούς της" μοιάζει να είναι προαιώνια: "αυτό που ονομάζουμε τώρα ολοκληρωτισμό ανήκει σε μια παράδοση που είναι το ίδιο παλιά ή το ίδιο νέα με τον ίδιο μας τον πολιτισμό."

Μια τελευταία παρατήρηση για αυτό: είδαμε ότι ο ολοκληρωτισμός είναι κάτι που μπορεί να τύχει αποκήρυξης από τα δεξιά ή από τα αριστερά. Σε κάποιες όμως περιπτώσεις, η αποκήρυξη έρχεται από κύκλους και από μορφές που σχετίζονται με τον Ναζισμό, και έχει ως στόχο της αποκλειστικά τους εχθρούς του. Τον Αύγουστο του 1941, κατά τη διάρκεια της εκστρατείας, ή μάλλον, του πολέμου εξολόθρευσης ενάντια στη Σοβιετική Ένωση, και έχοντας αντιμετωπίσει ακάματη και απρόβλεπτη αντίσταση, ο γερμανός [ΣτΜ: ναζί] στρατηγός Halder εξήγησε την αντίσταση αυτή ισχυριζόμενος ότι οι εχθροί είχαν προετοιμαστεί προσεκτικά για πόλεμο "με την απόλυτη έλλειψη δισταγμών που χαρακτηρίζει το ολοκληρωτικό Κράτος." Αν και δεν χρησιμοποίησε τον όρο "ολοκληρωτισμός", ο Γκέμπελς εξήγησε την απρόσμενη, χωρίς προηγούμενο αντίσταση που βρήκε ο στρατός εισβολής στην ανατολή με παρόμοιο τρόπο: έχοντας εξαλείψει κάθε ίχνος ελεύθερης προσωπικότητας, ο Μπολσεβικισμός "μετατρέπει τους ανθρώπους σε ρομπότ", "πολεμικά ρομπότ", "μηχανικά ρομπότ." Η μομφή του ολοκληρωτισμού μπορούσε επίσης να απευθύνεται ακόμα και στους δυτικούς αντιπάλους του Άξονα. Το 1937, η φιλοδοξία της φασιστικής Ιταλίας να δημιουργήσει μια δική της αποικιακή αυτοκρατορία συγκρούστηκε με την εχθρότητα πρώτα απ' όλα της Αγγλίας, κι έτσι η Αγγλία καταδικάστηκε για την "ψυχρή, ολοκληρωτιστική της πολιτική διακρίσεων ενάντια σε κάθε τι μη αγγλικό."

7 σχόλια:

  1. Μου βρωμάει γαλλία και ευρωκομμουνισμό
    Δεν έχω ασχοληθεί με τον Τάλμον αλλά υποπτεύομαι πως η παράγραφος"Αν...ο εμπειρισμός είναι σύμμαχος της ελευθερίας, και αν το δογματικό πνεύμα είναι φίλος του ολοκληρωτισμού, η ιδέα του ανθρώπου ως αφαίρεσης, ανεξάρτητης από τις ιστορικές ομάδες στις οποίες ανήκει, είναι πιθανό να γίνει ισχυρό όχημα του ολοκληρωτισμού."
    είναι η επιτομή της άποψης του για τον ολοκληρωτισμό.

    rednready2

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ο Τάλμον είναι της σχολής Πόπερ-Χάγιεκ, δεν έχει σχέση με ευρωκομμουνισμό, έχει όμως με "εκδόσεις Πόλις" και "ελληνική αριστερά" (τρομάρα μας).

      Διαγραφή
    2. Όταν οι αστοί μιλούν για «ελευθερία»,εννοούν την ελευθερία της συνέχισης της εκμετάλλευσης.

      Πέμπτη 25 Ιούλη 2013
      ( http://www.rizospastis.gr/story.do?id=7546680&publDate=25/7/2013 )

      (..)Τον Οκτώβρη του 2010 σε συνέντευξή του στην «Καθημερινή» ο Ρ. Πρόντι, πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας, πρόεδρος της Κομισιόν επί σειρά ετών, ομολογούσε:

      «Η δημοκρατία δεν είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός προϋποθέτει ελεύθερη κίνηση εμπορευμάτων και κεφαλαίων, αλλά όχι κατ' ανάγκην ελεύθερες εκλογές και ανεξάρτητα συνδικάτα»(..) Ilief

      Διαγραφή
  2. Ο Τάλμον ήταν αντιδραστικός ιστορικός-στοχαστής, από τους πρώτους αστούς διανοούμενους που εξέφρασαν την πλήρη ρήξη της αστικής τάξης με το επαναστατικό παρελθόν της.

    Δες http://www.amazon.com/Origins-Totalitarian-Democracy-Talmon-Jl/dp/0393005100 οπου ο Γιακωβινισμός παρουσιάζεται ως πρόδρομος του Σταλινισμού.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Για το κείμενο αυτό καθαυτό: η κριτική του Λοζούρντο είναι απόλυτα καταστροφική. Δεν μένει τίποτε όρθιο από την προπαγανδιστική ψευδο-έννοια του ολοκληρωτισμού, της βάσης δηλαδή της ψευδοέννοιας της "σύγκλισης των άκρων". Όποιος δουλεύει πάνω στις ανθρωπιστικές επιστήμες και τον 20ο αιώνα πρέπει να έχει επίγνωση αυτής της κριτικής.

      Διαγραφή
    2. waltendegewalt: (από αθήνα, εκτός έδρας κα με δανεικό υπολογιστή)

      Μεγάλα αποσπάσματα από το άρθρο που μετέφρασες εμφάνιζονται στον "Αναθεωρητισμό στην Ιστορία". Η δεύτερη μεγάλη θεματική τού βιβλίου (πέραν τής παρουσίασης τού ιδεολογήματος τής επανάστασης ως "αφηρημένης" και δολοφονικής σκέψης=ολοκληρωτισμός) αφορά τον Σμιτ και την έννοια τού Ius Publicum Europaeum (δίκαιο ρύθμισης των "διενέξεων" ["στάσεων"] μεταξύ των "ευρωπαϊκών" "λαών" [=ιμπεριαλιστικών δυνάμεων*] (ΝΒ:διάκριση στάσις/πόλεμος από Πλάτωνα, Πολιτεία, το απόσπασμα που διαγράφει ο Μπαντιού στην μετάφρασή του). Για τον "αναθεωρητισμό", είναι καταδικαστέα συνολικά η επαναστατική παράδοση (από 1789 και εφεξής). Κατά Losurdo, το έργο τού Σμιτ (και όχι τόσο της Άρεντ) αποτελεί τρόπο τινά το τεχνικό προσχέδιο τού "αναθεωρητισμού", όπου αναθεωρητισμός σημαίνει μεταξύ άλλων και την άρση της κατάστασης "παρία" τής δις ηττημένης Γερμανίας (στο μεσοπόλεμο αυτό σήμαινε την μη αναγνώριση των νέων συνόρων (πβ Τσεχοσλοβακία), ενώ μετά τον Β'ΠΠ την ανοικοδόμηση, επανεξοπλισμό, ένταξη στο ΝΑΤΟ, και σήμερα την αναγνώριση ζωτικού χώρου στην Ανατ. Ευρώπη κ.ο.κ.).

      * Εδώ μια αναφορά από Ιούλιο για διαλεκτική κυρίου/σκλάβου, αν θυμάσαι.
      ** Για ΧΑ και τα τωρινά, ο στόχος είναι η μεγάλη ενότητα τής Δεξιάς με τις ευλογίες τής σοσιαλδημοκρατίας (ΠΑΣΟΚ, ΣΥΡΙΖΑ). Μεγάλη ενότητα τής Δεξιάς στη Βαϊμάρη σήμαινε την εκούσια απορρόφηση τού Zentrum από τους φασίστες, διαδικασία που κράτησε μια δεκαετία (mutatis mutandis).

      Διαγραφή
    3. Καλώστονε κι ας άργησε:-)

      Ελπίζω να σε βλέπουμε συχνότερα. Θενκς για το σχόλιο.

      Διαγραφή