Σάββατο, 24 Αυγούστου 2013

Για το πρόβλημα της ολότητας

1. Το πρόβλημα της ολότητας είναι ένα πρόβλημα γνωσιολογικό και επιστημολογικό, αφορά δηλαδή το πολύ πραγματικό ζήτημα της αναζήτησης πληρέστερων και άρα και πιο πολύπλοκων μοντέλων χαρτογράφησης του κόσμου και των ορίων αυτής της αναζήτησης· είναι ένα πρόβλημα αισθητικό, αφορά δηλαδή την αναζήτηση μορφών ικανών να αντικατοπτρίσουν σημαντικές αλλαγές και μετατοπίσεις στην γνωσιακή χαρτογράφηση του κόσμου και της ανθρώπινης εμπειρίας που εισάγουν περισσότερες διαστάσεις και επιπλοκές σε προηγούμενες συλλήψεις αυτών των δύο· και είναι ένα πρόβλημα πολιτικό.

2. Ως πολιτικό πρόβλημα, το πρόβλημα της ολότητας αναλύεται άμεσα στο πρόβλημα της σχέσης στρατηγικής και τακτικής. Με άλλα λόγια, η θεώρηση της ολότητας ως κριτηρίου πάνω στο οποίο οφείλει να βασίζεται η πολιτική σκέψη συνεπάγεται άμεσα το εφικτό της ανατροπής μιας δεδομένης ολότητας ως στρατηγικού ορίζοντα. Αντίστροφα, η απόρριψη της αναζήτησης της ολότητας συνεπάγεται, εξίσου νομοτελειακά, την απόρριψη του στόχου μιας τέτοιας ανατροπής του συστήματος ως ανέφικτου και συνάμα ανεπιθύμητου, και άρα την πριμοδότηση των μικρής κλίμακας στόχων της τακτικής πάνω από αυτόν της στρατηγικής.


3. Η σύζευξη του "ανέφικτου" με το "ανεπιθύμητο" είναι ουσιώδης σε ό,τι αφορά την αποκάλυψη μιας βασικής ασυμμετρίας ανάμεσα στα δύο αυτά μοντέλα πολιτικής σκέψης, των οποίων τα οικεία πολιτικά ονόματα είναι κομμουνισμός και σοσιαλδημοκρατία (ειρήσθω εν παρόδω ότι το σκεπτικό μας συνεπάγεται, ανάμεσα σε άλλα, ότι η σύγκρουση μεταξύ των δύο δεν είναι συγκυριακή αλλά δομικά επιβεβλημένη και αναπόφευκτη, για αυτό και επαναλαμβάνεται σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές της νεωτερικότητας, η οποία με τη σειρά της μπορεί να οριστεί ως η εποχή κατά την οποία το πρόβλημα της ολότητας αναδεικνύεται ως τέτοιο στη φιλοσοφία, την επιστήμη και την επιστημολογία, την αισθητική και την πολιτική).

4. Η ασυμμετρία αυτή μπορεί να διατυπωθεί ως εξής: Η τακτική δεν είναι ούτε κάτι ανέφικτο ούτε κάτι ανεπιθύμητο για τον κομμουνισμό. Είναι απλώς κάτι που (οφείλει να) υποτάσσεται οργανικά στην στρατηγική. Με όρους ολότητας, οι επιμέρους, "τοπικές" αλλαγές στους συσχετισμούς δύναμης δεν είναι κάτι ανέφικτο ούτε κάτι ανεπιθύμητο για όσους ασπάζονται την θέση της ολότητας εφόσον δεν αναιρούν τον ορίζοντά της ως ορίζοντα της πολιτικής σκέψης.

5. Η κλασική απόδειξη της θέσης αυτής είναι το έργο του Λένιν, όπου το απαρέγκλιτο του στρατηγικού στόχου της ανατροπής της καπιταλιστικής ολότητας (στην νεωτερικότητα, η υφιστάμενη κοινωνικο-οικονομικο-πολιτική ολότητα είναι ο καπιταλισμός, είναι απόλυτα συνώνυμη του καπιταλισμού) δεν παρεμποδίζει στο παραμικρό την πλούσια ανάπτυξη μιας σκέψης πάνω στην τακτική, η οποία άλλωστε αποτελεί και ένα από τα βασικά σημεία καινοτομίας της λενινιστικής σκέψης έναντι της μαρξικής, όπου η τακτική παραμένει σχετικά δευτερεύουσα στην ανάπτυξη της κομμουνιστικής θεωρίας, εξαιτίας, βέβαια, της σχετικής ανωριμότητας του ίδιου του εργατικού κινήματος.

6. Αντίθετα, η στρατηγική της συστημικής ανατροπής, της ανατροπής του όλου, είναι και ανέφικτη και ανεπιθύμητη για τη σοσιαλδημοκρατία και τα κάθε λογής ιδεολογικά της παράγωγα. Είναι ανέφικτη διότι η σοσιαλδημοκρατία είναι δομικά αναγκασμένη να θεοποιήσει την υφιστάμενη ολότητα, την ικανότητά της να διαφεύγει από κάθε καθηλωτική και για αυτό μετασχηματιστική σύλληψη. Η κεντρική, πατρογονική φιγούρα εδώ είναι ο Μπερνστάιν, και συγκεκριμένα η θέση περί αναίρεσης των θεωρήσεων του Μαρξ από την ζώσα εξέλιξη του καπιταλισμού, η οποία κατά τον Μπερνστάιν είχε ήδη ξεπεράσει κατά πολύ την ικανότητα του Μαρξ να τον συλλάβει. Αυτός ο ίδιος Μπερνστάιν για τον οποίο η καπιταλιστική ολότητα βρισκόταν ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα πέρα από οτιδήποτε μπόρεσε να συλλάβει ο Μαρξ είναι επίσης ο εκθειαστής της απόλυτης προτεραιότητας της τακτικής, ο συγγραφέας του "το κίνημα είναι το παν, ο σκοπός τίποτα." Είναι λοιπόν απόλυτα κρίσιμο να γίνει αντιληπτό ότι για τον Μπερνστάιν και τους επιγόνους του, ο σκοπός δεν είναι "τίποτα" συγκριτικά. Είναι "τίποτα" απόλυτα--η φράση είναι κυριολεκτική. Και είναι απόλυτα "τίποτα" επειδή για τον Μπερνστάιν η καπιταλιστική ολότητα είναι ουσιαστικά το απόλυτο το ίδιο, επειδή είναι το ασύλληπτο Υψηλό. Διαφεύγει πάντα καθοριστικά και καταδικαστικά για την μετασχηματιστική σκέψη από τις δυνατότητές της να τη συλλάβει. Το πόσο μακριά στέκεται η λενινιστική σκέψη από τούτη την θεοποίηση της καπιταλιστικής ολότητας που ποζάρει ως σκεπτικισμός για την δύναμη της κριτικής ολοποίησης που προϋποθέτει ο μαρξισμός μπορεί να συνοψιστεί στη θεωρία του "αδύναμου κρίκου": η καπιταλιστική ολότητα (με τη μορφή πλέον του ιμπεριαλισμού) δεν είναι το ασύλληπτο Υψηλό μιας τέλειας σφαίρας αλλά ένα κουβάρι, όπου αρκεί να πιάσεις τη σωστή άκρη για να διαλυθεί στα εξ ων συνετέθη. Η θεωρία του αδύναμου κρίκου είναι βέβαια θεωρία τακτικής, είναι ένα απ' τα πιο διάσημα δείγματα της τακτικής σκέψης του Λένιν. Και αυτό δείχνει πως αν και είναι ο Μπέρνσταϊν που εξυψώνει την τακτική στο παν και καταβαραθρώνει την δυνατότητα για στραγητική, είναι ωστόσο ο Λένιν, ο απαρέγκλιτα πιστός στη σημασία της στρατηγικής, που είναι ικανός να αναπτύξει την σκέψη για την τακτική σε βαθμό απείρως επιδραστικότερο για την ιστορία από τον Μπέρνσταϊν, ο οποίος δεν συνεισέφερε τίποτε σημαντικό στην μετατροπή της πολιτικής τακτικής του κόμματός του σε νικηφόρα. Το παράδοξο είναι μόνο φαινομενικό: η σοσιαλδημοκρατική εξύψωση της τακτικής στο "παν" είναι απλώς μια έμμεση καταβαράθρωση της σημασίας και αξίας της στο τίποτα της στρατηγικής.

7. Αλλά στην σοσιαλδημοκρατία, στο είδος δηλαδή της μαρξιστικής σκέψης που αρνείται την δυνατότητα της κριτικής, μετασχηματιστικής ολότητας και συνεπώς (αργά ή γρήγορα) και την ίδια τη μαρξιστική σκέψη, η (κριτική) ολότητα είναι επίσης ανεπιθύμητη. Αυτό θα αναδυθεί στην φιλοσοφία και τη θεωρία μετά τον πόλεμο, μέσα από τα συνδυασμένα χτυπήματα του Κογκρέσου για την Πολιτισμική Ελευθερία, των διαφόρων αποστατών του μαρξισμού που μπήκαν στην υπηρεσία του Ψυχρού Πολέμου (Κέσλερ, Όργουελ, κλπ), των nouveaux philosophes (Ανρί-Λεβί, Γλικσμάν, κλπ) και μιας σειράς συντηρητικών που εμβαπτίστηκαν "ριζοσπάστες" από το ακαδημαϊκό και πολιτικό κατεστημένο (Άρεντ, Καστοριάδης, Λεφόρ, Αρόν, κλπ), και συνίσταται στην εξής παιδαριώδη πρόταση: η κριτική ολότητα, στον βαθμό που αποτελεί ολότητα, αποτελεί επίσης το αντικαθρέφτισμα της καταπιεστικής ολότητας την οποία αντιστρατεύεται. Συνεπώς, κάθε απόπειρα συνολικής ανατροπής του συστήματος αποτελεί στην ουσία αναστύλωσή του, γιατί ενσωματώνει το ίδιο το πρόταγμα του "συστήματος" (ολότητα). 

8. Αυτός είναι ο νηπιακός θεωρητικός πυρήνας των κριτικών της "γραφειοκρατίας" και του "εξορθολογισμού"στην ΕΣΣΔ, όπου η ιδέα είναι ότι τα φαινόμενα αυτά αποτελούν εκδηλώσεις ή συμπτώματα της αναπόφευκτης εξομοίωσης ανάμεσα στην καταπιεστική ολότητα του κεφαλαίου και την απόπειρα ολικής ανατροπής της, στίγματα του καταγωγικού αμαρτήματος του σκέπτεσθαι με όρους ολότητας (με άλλα λόγια, είναι αμαρτίες του system-building, της κατασκευής συστημάτων ως τέτοιας).

9. Μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα για τον λόγο αυτό η μανιώδης καταστολή, στην ίδια τη Δύση της λατρείας της "διαφορετικότητας", των κάθε λογής ετερόδοξων, αινιγματικών και δυσερμήνευτων αρθρώσεων του οράματος της σοσιαλιστικής ολότητας στην ίδια την καρδιά του "σταλινικού ολοκληρωτισμού". Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε δεκάδες παραδείγματα αυτής της καταστολής της πολλαπλότητας που ήταν εφικτή μέσα στα πλαίσια του υπαρκτού --και δη σταλινικού!-- σοσιαλισμού που λογοκρίνονται ή διαστρέφονται κραυγαλέα από τους υπερασπιστές της "πολυφωνίας", ακριβώς επειδή διαψεύδουν έμπρακτα τις βρεφονηπιακές "θεωρίες" που αναγάγουν την αναζήτηση της ολότητας σε "ολοκληρωτισμό" και την ολική ανατροπή σε αδήριτη αναπαραγωγή του απλώς "επιφανειακά" ανατραπέντος. Η βίαιη, αλλόκοτα ουτοπική ενατένιση της αγωνίας του Πραγματικού στο έργο του μη αντιφρονούντα ή διωκόμενου στην σταλινική περίοδο Αντρέι Πλατόνοφ --σκάνδαλο για την δυτική λογοτεχνική κριτική που πασχίζει να ανακαλύψει δια της βίας στο έργο του έναν άλλο ευκατάποτο Σολτζενίτσιν-- αποτελεί για μας ένα ιδιαίτερα γόνιμο "αδύναμο κρίκο" στο ψευδοθεωρητικό σύμπλεγμα που μπλοκάρει τη δυνατότητα πολιτικής σκέψης στη Δύση τις τελευταίες επτά τουλάχιστον δεκαετίες, με καταστροφικά για τις απτές ανθρώπινες ζωές αποτελέσματα.

6 σχόλια:

  1. η διαφορετικότητα του καπιταλισμού
    είχε και ένα 902 που ξεπουλήσατε!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Μείνατε από καύσιμα εντελώς νομίζω ορισμένοι.

      Διαγραφή
    2. 89,Ισπανικος εμφύλιος...άντε μη τα λέω όλα εγώ...

      Διαγραφή
    3. Δε πηραζει θα τους βρει δουλεια ο συριζα στα σουπερμακετ
      ν

      Διαγραφή
    4. στα αυτοδιαχειριζόμενα σουπερμαρκετ της ΑΚ εννοείς μάλλον

      Διαγραφή
    5. Επίσης Αντώνη, έχεις να προτείνεις βιβλιογραφία πάνω στο ζήτημα της ολότητας και του ολοκληρωματισμού; γιατί βρήκα πολύ ενδιαφέρουσες τις τελευταίες αναρτήσεις σου πάνω στο θέμα

      Διαγραφή