Κυριακή, 7 Ιουλίου 2013

Simon Clarke-Η θεωρία της κρίσης στο "Κομμουνιστικό Μανιφέστο"

Η θεωρία της κρίσης στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο

Η διαφορά έμφασης ανάμεσα στην αντίληψη του Μαρξ και αυτή του Ένγκελς για τις κρισιακές τάσεις της καπιταλιστικής συσσώρευσης μπορεί να εντοπιστεί στα διαδοχικά προσχέδια του Κομμουνιστικού Μανιφέστο, όπου συνόψισαν τις προγραμματικές συνεπαγωγές της ανάλυσής τους μπροστά στον επαναστατικό αναβρασμό του 1848, αν και θα ήταν πιθανώς λάθος να υπερτονίσουμε τέτοιες διαφορές, εφόσον το Μανιφέστο είναι περισσότερο ρητορικού παρά αναλυτικού χαρακτήρα. 

Το πρώτο προσχέδιο του Κομμουνιστικού Μανιφέστο, το οποίο γράφτηκε από τον Ένγκελς τον Ιούνιο του 1847, δεν περιείχε αναφορές στην σημασία των κρίσεων για την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Μέχρι να γραφτεί το δεύτερο προσχέδιο, είχε ξεσπάσει η μεγαλύτερη κρίση στην ιστορία του καπιταλισμού, η οποία θα είχε παγκόσμιες οικονομικές και πολιτικές συνέπειες. Ο Ένγκελς εισήγαγε ένα τμήμα για την σημασία των κρίσεων, οι οποίες, ισχυρίστηκε, "συνεπάγονταν την μεγαλύτερη εξαθλίωση των εργατών, τον γενικό επαναστατικό αναβρασμό και τον μεγαλύτερο κίνδυνο για ολάκερο το υφιστάμενο σύστημα". Στο προσχέδιο του Ένγκελς, η τάση προς την κρίση συσχετίζεται με τον "ανταγωνισμό και γενικά με την επιτέλεση της βιομηχανικής παραγωγής σε ατομικό επίπεδο", και η νέα κοινωνική τάξη θα εξαλείψει κατά συνέπεια την τάση προς την κρίση που είναι εγγενής στον ανταγωνισμό, εξασφαλίζοντας πως όλοι "οι κλάδοι της παραγωγής θα διευθύνονται από την κοινωνία στο σύνολο της." Επειδή "η ατομική ιδιοκτησία δεν μπορεί να διαχωριστεί από την ατομική διαχείριση της βιομηχανίας και του ανταγωνισμού", η "ατομική ιδιοκτησία θα πρέπει επίσης να καταργηθεί" (CW6, 347–8). Στην τελική όμως εκδοχή, η τάση προς την κρίση δεν συσχετίζεται με τον ανταγωνισμό αλλά συσχετίζεται άμεσα με την στενότητα των "συνθηκών της αστικής ιδιοκτησίας" σε σχέση με τη διαρκή επανάσταση στις μεθόδους παραγωγής (CW6, 490).

Η τελική εκδοχή του Κομμουνιστικού Μανιφέστο επικρότησε τον επαναστατικό ρόλο της αστικής τάξης, της οποίας η ισχύς βασίστηκε στην ανάπτυξη των μέσων παραγωγής και ανταλλαγής. Η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων έδωσε στην αστική τάξη τη δυνατότητα να ισοπεδώσει κάθε εμπόδιο στην ανάπτυξή της. "Η αστική τάξη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη διαρκή επανάσταση στα μέσα παραγωγής, και άρα και στις σχέσεις παραγωγής, και μαζί με αυτά σε όλες τις κοινωνικές σχέσεις", κι έτσι αναπτύσσει την παγκόσμια αγορά δημιουργώντας νέες ανάγκες, θεμελιώνοντας την "οικουμενική αλληλεξάρτηση των εθνών", τόσο στην υλική όσο και στην πνευματική ζωή. "Έχει συγκεντρώσει τον πληθυσμό, έχει συγκεντροποιήσει τα μέσα παραγωγής, έχει συσσωρεύσει την ιδιοκτησία σε μια χούφτα χέρια. Η απαραίτητη συνέπεια ήταν η πολιτική συγκεντροποίηση" (CW6, 487–8).
Αλλά η εξάλειψη των εξωτερικών εμποδίων στην εξουσία της δεν εξαντλεί τον επαναστατικό ρόλο της αστικής τάξης, καθώς αντιμετωπίζει εσωτερικά εμπόδια τα οποία κορυφώνονται σε περιοδικές κρίσεις. Μια τέτοια εξέλιξη λαμβάνει χώρα μπροστά στα μάτια μας. Η σύγχρονη αστική κοινωνία, με τις σχέσεις παραγωγής, ανταλλαγής, και ιδιοκτησίας που προσιδιάζουν σ' αυτή, μια κοινωνία που έχει δημιουργήσει με μαγικά ξόρκια τέτοια γιγάντια μέσα παραγωγής και ανταλλαγής, είναι σαν τον μάγο που δεν μπορεί πλέον να ελέξγξει τις δυνάμεις του κάτω κόσμου που έχει απελευθερώσει με τα ξόρκια του. Για πολλές δεκαετίες η ιστορία της βιομηχανίας και του εμπορίου είναι απλώς η ιστορία της εξέγερσης των σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων ενάντια στις συνθήκες παραγωγής, ενάντια στις σχέσεις ιδιοκτησίας που αποτελούν τις προϋποθέσεις της ύπαρξης και της εξουσίας της αστικής τάξης. Αρκεί να αναφέρουμε τις εμπορικές κρίσεις που με την περιοδική τους επιστροφή θέτουν σε δοκιμασία, κάθε φορά πιο απειλητικά, την ίδια την ύπαρξη ολάκερης της αστικής κοινωνίας. Σ' αυτές τις κρίσεις καταστρέφεται περιοδικά ένα μεγάλο μέρος όχι μόνο των υπάρχοντων προϊόντων αλλά και των παραγωγικών δυνάμεων που είχαν πρότερα δημιουργηθεί. Σ' αυτές τις κρίσεις ξεσπάει μια επιδημία η οποία, σε όλες τις προηγούμενες ιστορικές περιόδους, θα φάνταζε παράλογη: η επιδημία της υπερπαραγωγής ... Οι παραγωγικές δυνάμεις που βρίσκονται στη διάθεση της κοινωνίας δεν έχουν πια την τάση να προωθούν την ανάπτυξη των προϋποθέσεων της αστικής ιδιοκτησίας· αντίθετα, έχουν γίνει υπερβολικά ισχυρές για τις προϋποθέσεις αυτές, που τις εγκλωβίζουν, και μόλις ξεπεράσουν τα δεσμά τους, φέρνουν αναταραχή σε όλη την αστική κοινωνία, θέτουν σε κίνδυνο την ύπαρξη της αστικής ιδιοκτησίας. Οι προϋποθέσεις της αστικής κοινωνίας είναι υπερβολικά στενές για να χωρέσουν τον πλούτο που οι ίδιες δημιουργούν. Και πώς ξεπερνά αυτές τις κρίσεις η αστική τάξη; Από τη μια, με την αναγκαστική καταστροφή μιας μάζας παραγωγικών δυνάμεων· κι από την άλλη, με την κατάκτηση νέων αγορών, και με την πιο καθολική εκμετάλλευση των παλιών. Δηλαδή, τις ξεπερνά στρώνοντας το δρόμο για πιο εκτεταμένες και πιο καταστροφικές κρίσεις, και μειώνοντας τα μέσα με τα οποία μπορούν να αποφευχθούν οι κρίσεις (CW6, 489–90).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου