Κυριακή, 14 Ιουλίου 2013

Simon Clarke-Η πρώιμη θεωρία της υπερπαραγωγής και της κρίσης

Η πρώιμη θεωρία της υπερπαραγωγής και της κρίσης

Μπορούμε τώρα να συνοψίσουμε το επιχείρημα που διατύπωσαν οι Μαρξ και Ένγκελς όπως αυτό αναπτύχθηκε στην δεκαετία του 1840 και εκτέθηκε με πολεμικό ύφος στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Οι Μαρξ και Ένγκελς επέμειναν πάνω από όλα για τον συστηματικό και περιοδικό χαρακτήρα των καπιταλιστικών κρίσεων. Ένα εξαιρετικό συμβάν μπορεί να πυροδοτήσει μια οποιαδήποτε συγκεκριμένη κρίση: μπορεί να είναι μια κακή σοδειά, η διακοπή του εμπορίου λόγω πολιτικής αλλαγής ή πολέμου, η κατάρρευση απατηλών εμπορικών ή χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων. Εξαιτίας αυτού, φαίνεται πως οι κρίσεις είναι τυχαία φαινόμενα κι έτσι όντως τις ερμηνεύει η αστική τάξη, θεωρώντας πως οι μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις θα μειώσουν το ρίσκο τέτοιων κρίσεων και έτσι θα επιτρέψουν την σταθερή αύξηση της καπιταλιστικής ευμάρειας. Έτσι, στη Βρετανία της δεκαετίας του 1840, οι φιλελεύθεροι οικονομολόγοι ισχυριζόντουσαν ότι οι προηγούμενες κρίσεις είχαν προκληθεί από τους περιορισμούς των Νόμων για τα Σιτηρά κι από τον ανεπαρκή έλεγχο πάνω στο συνάλλαγμα. Ο νόμος του 1844 περί τραπεζών και η κατάργηση των Νόμων για τα Σιτηρά ανακηρύχθηκαν λοιπόν μέτρα τα οποία θα εξάλειφαν για πάντα την κατάρα της γενικής κρίσης. Για τον Μαρξ και τον Ένγκελς από την άλλη, οι κρίσεις δεν ήταν τυχαία φαινόμενα. Ήταν η πιο επιφανειακή αλλά και απαραίτητη έκφραση του αντιφατικού χαρακτήρα του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. 

Οι κρισιακές τάσεις του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής εμφανίζονται με τη μορφή των κρίσεων υπερπαραγωγής. Η υπερπαραγωγή είναι αποτέλεσμα της τάσης για απεριόριστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, η οποία επιβάλλεται σε κάθε άτομο από την πίεση του ανταγωνισμού, και η οποία έρχεται σε σύγκρουση με την περιορισμένη ανάπτυξη της παγκόσμιας αγοράς, αν και δεν προσφέρεται κάποια ανάλυση για το όριο της δεύτερης, το οποίο απλώς δηλώνεται ως τέτοιο. 

Η τάση προς την υπερπαραγωγή και την κρίση εκφράζει την τάση των παραγωγικών δυνάμεων να αναπτύσσονται πέρα από τα όρια των αστικών ιδιοκτησιακών σχέσεων, καθώς η υπερπαραγωγή οδηγεί προς την κατάρρευση των τιμών και την εξάλειψη του κέρδους, καταργώντας έτσι το κίνητρο της συνέχισης της παραγωγής. Όμως η κρίση δεν είναι ένα Αποκαλυπτικού χαρακτήρα γεγονός το οποίο να σηματοδοτεί την τελική κατάρρευση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Είναι μια περιοδικά επαναλαμβανόμενη φάση του κύκλου που είναι η φυσιολογική μορφή της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Ενάντια στην υπόθεση των οικονομολόγων ότι η διάδραση ανάμεσα στην προσφορά και τη ζήτηση διέπεται από μια διαρκή τάση προς την ισορροπία, ο Μαρξ και ο Ένγκελς επέμειναν ότι η τάση προς την ισορροπία επιβάλλεται μόνο μέσα από περιοδικές κρίσεις.

Οι περιοδικές κρίσεις υπερπαραγωγής σηματοδοτούν τα αντικειμενικά όρια του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Αν και η υπάρχει μια τάση προς βαθύτερες κρίσεις, η οποία ανταπκρίνεται στην εντατική και εκτατική ανάπτυξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, ωστόσο τα όρια αυτά δεν είναι απόλυτα. Η καταστροφή των υφιστάμενων προϊόντων και των προηγούμενα δημιουργημένων παραγωγικών δυνάμεων, η κατάκτηση νέων αγορών και η πιο πλήρης εκμετάλλευση παλαιότερων καθαρίζουν τα εμπόδια προς την περαιτέρω ανάπτυξη, αλλά έτσι στρώνουν και το δρόμο για πιο εντατικές και πιο καταστροφικές κρίσεις. Επίσης, η ύπαρξη ορίων δεν συνεπάγεται το αναπόφευκτο του τέλους του καπιταλισμού. Οι κρισιακές τάσεις της καπιταλιστικής συσσώρευσης ορίζουν το "όπλο" με το οποίο η αστική τάξη θα επιφέρει  τον "θάνατό της", αλλά το προλεταριάτο θα πρέπει να "κρατά αυτό το όπλο" (CW6, 490).

Η ανάπτυξη της καπιταλιστικής παραγωγής αναπτύσσει και το προλεταριάτο, καταντώντας τον εργάτη "εξάρτημα της μηχανής", οδηγώντας τους μισθούς στο ελάχιστο για την επιβίωση, εντατικοποιώντας την εργασία και επεκτείνοντας την εργάσιμη μέρα. Η γενίκευση της καπιταλιστικής παραγωγής καταστρέφει την μικροπαραγωγή των τεχνιτών, ενώ οι μικροκαπιταλιστές δεν μπορούν να αντέξουν στον ανταγωνισμό των μεγάλων, έτσι ώστε "τα χαμηλότερα στρώματα της μεσαίας τάξης...να βυθίζονται σταδιακά στο προλεταριάτο" (CW6, 491), οδηγώντας έτσι σε μια αυξανόμενη πόλωση της κοινωνίας σε δύο κοινωνικές τάξεις.  

"Με την ανάπτυξη της βιομηχανίας, το προλεταριάτο δεν αυξάνεται απλώς αριθμητικά· συγκεντρώνεται σε μεγαλύτερες μάζες, η δύναμή του μεγαλώνει, και νιώθει αυτή τη δύναμη περισσότερο" (CW6, 492). Οι κλαδικοί και οι πολιτιστικοί διαχωρισμοί μέσα στο προλεταριάτο ξεπερνιούνται "σε αναλογία με το πόσο οι μηχανές εξαλείφουν κάθε διαφοροποίηση στην εργασία, και φτάνουν τους μισθούς σχεδόν παντού στο ίδιο χαμηλό επίπεδο", ενώ οι εμπορικές κρίσεις "κάνουν τους μισθούς των εργατών ακόμα πιο ασταθείς" και "η διαρκής βελτίωση των μηχανών...κάνει την επιβίωσή τους όλο και πιο επισφαλή" (CW6, 492). Αυτές είναι οι συνθήκες υπό τις οποίες οι εργάτες αρχίζουν να δημιουργούν συνδικάτα. Η διαδικασία δεν είναι συνεχής αλλά περιέχει προώθηση και υποχώρηση, και μιμείται έτσι έμμεσα τον οικονομικό κύκλο, με τις υφέσεις να αδυνατίζουν τα συνδικάτα δημιουργώντας μεγαλύτερο ανταγωνισμό ανάμεσα στους εργάτες. Παρά τον ανταγωνισμό ανάμεσα στους εργάτες, οι ιστορικές τάσεις της καπιταλιστικής συσσώρευσης εξασφαλίζουν πως η οργάνωση των εργατών θα παίρνει έναν όλο και ευρύτερο ταξικό χαρακτήρα, ο οποίος θα παίρνει όλο και περισσότερο πολιτική μορφή. 

Η ανάλυση που παρουσιάζεται στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο δεν ήταν στιβαρά θεωρητική, είτε στο Μανιφέστο το ίδιο είτε σε οποιοδήποτε άλλο από τα πρώιμα έργα των Μαρξ και Ένγκελς. Το Μανιφέστο προσέφερε μια διεισδυτική περιγραφή παρατηρήσιμων ιστορικών τάσεων, αλλά οι προγνώσεις του βασιζόταν όχι τόσο σε μια ανάλυση των ιστορικών νόμων της ανάπτυξης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής όσο στην εξαγωγή συμπερασμάτων από αυτές τις τάσεις.  Με την έννοια αυτή, το Μανιφέστο όρισε ένα πολιτικό και επιστημονικό πρόγραμμα που δεν είχε ακόμα επιτευχθεί. Όμως είναι αξιοπρόσεχτο το γεγονός ότι ένα τόσο μεγάλο κομμάτι των νεανικών αναλύσεων του Μαρξ και του Ένγκελς επεβίωσε την επεξεργασία της προϋποτιθέμενης θεωρητικής ανάλυσης και ότι συνέχισε να αποτελεί το συνδετικό νήμα του μαρξισμού μέχρι τον θάνατο του Ένγκελς και αργότερα.

1 σχόλιο:

  1. ...Και μετά την ιλαρή παρένθεση για την φαρσοκωμωδία που συσπείρωσε τις ελπίδες των διανοουμένων και μικροαστών εις όλην την Ευρώπη, επιστρέφουμε σε σοβαρά θέματα με πρωταγωνιστές σοβαρούς ανθρώπους.

    ΑπάντησηΔιαγραφή