Κυριακή, 14 Ιουλίου 2013

Simon Clarke-Η ιστορική ανάπτυξη των καπιταλιστικών κρίσεων (I)

Η ιστορική ανάπτυξη των καπιταλιστικών κρίσεων

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς πίστευαν πως είχαν θεμελιώσει το αναπόφευκτο της κρίσης ως απαραίτητης έκφρασης της τάσης προς την υπερπαραγωγή η οποία είναι εγγενής στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Όμως, αν και η ανάλυσή τους ήταν βάσιμη, δεν ήταν με κανένα τρόπο στιβαρή. Υπήρχε πολλή απόσταση από την εγγενή τάση προς την υπερπαραγωγή ως την εξήγηση των συγκεκριμένων κρίσεων που αναδυόταν στην πορεία της καπιταλιστικής ανάπτυξης. 

Αν και οι διαδοχικές κρίσεις των μέσων της δεκαετίας του 1820 και των αρχών της δεκαετίας του 1840 μπορούσαν να αποδοθούν βάσιμα σε προβλήματα υπερπαραγωγής, οι φιλελεύθεροι οικονομολόγοι εξήγησαν τις κρίσεις αυτές όχι ως έκφραση κάποιας θεμελιακής αντίφασης εγγενούς στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, αλλά ως αποτέλεσμα υπερεμπορίου το οποίο πυροδοτήθηκε από την υπερβολική αύξηση της πίστωσης, από τη μια, και περιορισμών στην παγκόσμια αγορά που επιβλήθηκαν από τους Νόμους του Καλαμποκιού, απ' την άλλη. Ο Νόμος περί Τραπεζών του 1844 υποτίθεται πως περιόρισε την δυνατότητα του τραπεζικού συστήματος να κάνει κατάχρηση της πίστωσης, και η κατάργηση των Νόμων του Καλαμποκιού είχε εξαλείψει τα εμπόδια στην επέκταση της αγοράς. Αν και θα μπορούσαν να συμβούν κρίσεις κατά περίπτωση, οι οικονομολόγοι θεωρούσαν πως οι μελλοντικές κρίσεις θα ήταν το αποτέλεσμα μόνο τυχαίων παραγόντων και ότι δεν δεν θα είχαν συστημική σημασία.  


Η διάγνωση αυτή φάνηκε αρχικά να επιβεβαιώνεται από την ανάπτυξη της κρίσης του 1847-8. Η κρίση του 1847 στην Αγγλία πυροδοτήθηκε από κακή σοδειά, η οποία με τη σειρά της πυροδότησε εμπορικό και χρηματοπιστωτικό σπέκουλο. Η Τράπεζα της Αγγλίας είχε επιλύσει την κρίση καταργώντας τον Νόμο Περί Τραπεζών του 1844, πράγμα το οποίο περιόρισε το σπέκουλο σε βάρος της Τράπεζας, ενώ τα αυξημένα επιτόκια χαλάρωσαν την πίεση στο χρηματοπιστωτικό σύστημα προσελκύοντας χρυσό από την υπόλοιπη Ευρώπη. Όμως, αυτή η αποστράγγιση του χρυσού από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες εξάπλωσε την χρηματοπιστωτική κρίση στην υπόλοιπη Ευρώπη και έπαιξε τον ρόλο της στην επιτάχυνση των επαναστάσεων του 1848, αλλά και χαλάρωσε περαιτέρω τις πιέσεις πάνω στην Αγγλία καθώς ο χρυσός εισέρεε στο Λονδίνο για ασφάλεια, και η ευρωπαϊκή ύφεση άφηνε τις παγκόσμιες αγορές ανοιχτές στα αγγλικά προϊόντα. Η αγγλική ανάκαμψη, με τη σειρά της, πυροδότησε ραγδαία ανάκαμψη στην υπόλοιπη Ευρώπη, οδηγώντας σε μια περίοδο ευμάρειας χωρίς προηγούμενο.  

Αν και η σύνδεση ανάμεσα στην οικονομική κρίση και την πολιτική ταραχή ήταν εμφανής, δεν φαινόταν εκ πρώτης όψεως να υπάρχει κάποια ιδιαίτερη σύνδεση ανάμεσα στις υποτιθέμενες τάσεις προς την υπερπαραγωγή και την πραγματική εξέλιξη των χρηματοπιστωτικών και οικονομικών κρίσεων του 1847-8. Η υπερπαραγωγή ήταν ένα χαρακτηριστικά αγγλικό φαινόμενο, αφού εκεί ήταν περισσότερο αναπτυγμένος ο καπιταλισμός, αλλά οι εμπορικές και χρηματοπιστωτικές κρίσεις, με τις πολιτικές τους συνέπειες, είχαν χτυπήσει πιο σφοδρά την υπόλοιπη Ευρώπη. Επιπλέον οι κρίσεις ξεπερνιούνταν γρήγορα και επέστρεφε η καπιταλιστική ανάπτυξη.  

Ήταν σαφές ότι μια κατανόηση των κρίσεων, και η ικανότητα να προβλέπει κανείς τον χρόνο και την πορεία της επόμενης κρίσης, απαιτούσε από τον Μαρξ να δώσει πολύ περισσότερη σημασία στη σχέση ανάμεσα στην παραγωγή, το εμπόριο και το χρηματοπιστωτικό σύστημα από ό,τι είχε κάνει μέχρι τότε. 

Η πρώτη προτεραιότητα του Μαρξ ήταν η εξέταση της οικονομικής ιστορίας των τελευταίων δέκα ετών. "Έτσι, αυτό το οποίο είχε συμπεράνει, μισο-a priori, από υλικό το οποίο είχε κενά, έγινε απόλυτα σαφές για αυτόν από τα ίδια τα γεγονότα--δηλαδή, ότι η παγκόσμια εμπορική κρίση του 1847 ήταν η πραγματική μητέρα των επαναστάσεων του Φλεβάρη και του Μάρτη, και ότι η βιομηχανική ευμάρεια, που επέστρεφε σταδιακά από τα μέσα του 1848 και έφτασε σε πλήρη άνθηση το 1849 και το 1850, ήταν η ανανεωτική δύναμη της εκ νέου ενισχυμενης ευρωπαϊκής αντίδρασης" (Ένγκελς, Εισαγωγή του 1895 στους Ταξικούς Αγώνες στη Γαλλία, CW27, 507).

Η εργασία αυτή ξεκινούσε με τις τρεις "κριτικές ανασκοπήσεις" της σύγχρονης οικονομικής και πολιτικής παγκόσμιας κατάστασης, που γράφτηκαν με τον Ένγκελς και δημοσιεύτηκαν στην Neue Rheinische Zeitung στη διάρκεια του 1850. Στα έργα αυτά, ο Μαρξ ανέπτυξε την ανάλυσή του για τον μηχανισμό μέσω του οποίου η υπερπαραγωγή στην Αγγλία, που εντάθηκε από το διευρυμένο σπέκουλο καθώς το περισσευούμενο κεφάλαιο αναζητούσε επικερδείς διεξόδους, κορυφώθηκε σε μια εμπορική και χρηματοπιστωτική κρίση, η οποία με τη σειρά της επιτάχυνε μια κρίση στην κρατική χρηματοδότηση στην Ευρώπη και, κατά συνέπεια, προώθησε τις επαναστατικές πολιτικές αναταραχές  (Bologna, n.d.; Ricciardi, 1987).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου