Τρίτη, 28 Μαΐου 2013

The Z Files IX: Λένιν αλα καρτ, πρώτο μέρος

Το 2002, το κορυφαίο ακαδημαϊκό περιοδικό στις θεωρητικές ανθρωπιστικές σπουδές Critical Inquiry δημοσίευσε ένα άρθρο του Ζίζεκ με τίτλο "Έκκληση για μια λενινιστική έλλειψη ανεκτικότητας" ["A Plea for Leninist Intolerance"]. Μια παρόμοια εκδοχή (κατά τις συνήθειες του Σλοβένου, τα κείμενα ανακυκλώνονται με μέθοδο mix-and-match για διαφορετικές εκδοτικές περιστάσεις), είχε κυκλοφορήσει από το 2001 στο βιβλίο του Ζίζεκ Περί πίστης [On Belief], με τίτλο "Η λενινιστική ελευθερία".

Θα ξεκινήσουμε με κάποιες παρατηρήσεις για τους τίτλους αυτών των δύο κειμένων: η σύνδεση του "λενινισμού" με την "έλλειψη ανεκτικότητας" είναι από μόνη της μια αξιοσημείωτη χειρονομία εκ μέρους του συγγραφέα. Και αυτό γιατί, όπως γνωρίζουν όλοι οι παρεπιδημούντες στις ΗΠΑ, η λέξη "intolerance" αποτελεί την άρνηση της λέξης "tolerance" (ανεκτικότητα), η οποία με την σειρά της κατείχε εξέχουσα θέση στο λεξιλόγιο της λεγόμενης (πολυπολιτισμικής) "πολιτικής ορθότητας" στη χώρα. Η "ανεκτικότητα" ήταν η πολυπολιτισμική αρετή που προωθούσε ο πολιτισμικός φιλελευθερισμός στην δεκαετία "Κλίντον" (τη δεκαετία του 90), η αρετή δηλαδή της ανοχής της διαφορετικότητας, της μη εχθρικής ή φοβικής στάσης απέναντι σε όσους είναι φυλετικά, εθνοτικά, σεξουαλικά, κλπ διαφορετικοί. Η αντίθεση του Ζίζεκ στην λεγόμενη "πολιτική ορθότητα" είναι γνωστή από πάμπολλα γραπτά του κατά τη δεκαετία του 90, και αποτελεί έναν από τους λόγους της διασημότητάς του στις ΗΠΑ, στη χώρα δηλαδή που ανήγαγε την πολιτική ορθότητα σε δόγμα (άλλωστε, η λέξη "Intolerance" είναι ο τίτλος της σημαντικότερης, μαζί με το "Birth of a Nation", ταινίας του αμερικανού σκηνοθέτη του βωβού κινηματογράφου D.W. Griffith -- το πρόβλημα της "μη ανεκτικότητας" ήταν ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα ένα σημαντικό ζήτημα για μια ορισμικά πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική κοινωνία όπως οι ΗΠΑ).

Το ζήτημα είναι τι δουλειά έχει ο Λένιν και τα γραπτά του στη δεκαετία του 1910 με το ζήτημα της στάσης του Ζίζεκ απέναντι στην αμερικανική πολιτική ορθότητα. Και η απάντηση είναι βέβαια "καμία". Η απόδοση στον Λένιν κάποιου είδους σταθερής θεωρητικής επένδυσης στην "έλλειψη ανεκτικότητας", τέτοιας μάλιστα που να δικαιολογεί την ανάδειξη ενός συγκεκριμένα λενινιστικού είδους "έλλειψης ανεκτικότητας", είναι ιστορικά εντελώς αβάσιμη, καθώς η προεπαναστατική και μετεπαναστατική Ρωσία στην οποία έζησε και έδρασε ο Λένιν ελάχιστο ενδιαφέρον είχε ή μπορούσε να έχει για την μεταμοντέρνα πολυπολιτισμικότητα της εποχής Κλίντον. Αυτό σημαίνει ότι δεν υφίσταται ως θεωρητική έννοια τίποτε που να μπορεί να ονομαστεί "leninist intolerance"· στην καλύτερη περίπτωση, η φράση θα μπορούσε να αφορά την προσωπική ιδιοσυγκρασία του Λένιν, το αν δηλαδή ήταν ή όχι ανεκτικός σαν άτομο. 

Αλλά και τότε, η φράση θα κατέληγε σε αδιέξοδο, διότι από όσα γνωρίζουμε για τη ζωή και τη δράση του, ο Λένιν ήταν άλλοτε εξαιρετικά ανεκτικός και άλλοτε καθόλου, αναλόγως της κρίσης του για το δέον και πρακτέο: ήταν, για παράδειγμα, εξαιρετικά ανεκτικός απέναντι στον Τρότσκι και τις πολιτικές παλινωδίες του και καθόλου ανεκτικός απέναντι στη Λευκή Φρουρά· ή ήταν πολύ ανεκτικός σε ό,τι αφορούσε το δικαίωμα του λαού να ψηφίσει όποιο κόμμα θέλει στις πρώτες μετεπαναστατικές εκλογές, αλλά καθόλου ανεκτικός στο δικαίωμα των εκπροσώπων του να ακυρώσουν την πρόταση συντάγματος στη βάση της εξουσίας των Σοβιέτ. Ή ήταν πολύ ανεκτικός απέναντι στα πραγματιστικά όρια των περιστάσεων πάνω στην οικονομική πολιτική και προώθησε την ΝΕΠ, αλλά καθόλου ανεκτικός στην προδοσία της δυτικοευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας στον Α' Παγκόσμιο. Εν ολίγοις, ούτε βιογραφικά δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί κάποια πρακτική βάση για τη φράση "leninist intolerance" ή για την όποια υποθετική αντίστροφή της, "leninist tolerance." Ο Λένιν δεν εκπροσωπεί ούτε το αντίθετο της "ανεκτικότητας" ούτε κάτι συνώνυμο με αυτή· εκπροσωπεί κάτι που είναι απλά αδιάφορο για το ζήτημα της ανεκτικότητας ως τέτοιο, ως κάποιου είδους αυθύπαρκτης έννοιας και αξίας. Και η στρατολόγησή του, εκ μέρους του Ζίζεκ, ενάντια στην αμερικανική "πολιτική ορθότητα" αποτελεί την πρώτη, ήδη από τον τίτλο, εννοιολογική και ιστορική παραχάραξη της σκέψης του. 

Το ίδιο ισχύει, mutatis mutandi, για τον τίτλο του τμήματος του βιβλίου του Ζίζεκ On Belief: Η "λενινιστική ελευθερία" είναι τόσο αλλόκοτη ως χρήση του επιθέτου "λενινιστικός" όσο και η "λενινιστική έλλειψη ανεκτικότητας." Ο Λένιν έγραψε ελάχιστα για την ελευθερία και ποτέ αφηρημένα, αλλά πάντα μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια πολεμικής αντιπαράθεσης με τους αντιπάλους του. Το 1917 έγραψε, για παράδειγμα, για το ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου  Και νωρίτερα, το 1902, στο διάσημο "Τι να κάνουμε;" έθεσε το θέμα του "τι σημαίνει ελευθερία κριτικής" μέσα στους κόλπους του αναδυόμενου κινήματος. Όμως στο ποσοστό που ο ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του μαθητή του Μαρξ και --μετά το 1914-- πραγματικό μαθητή του Μαρξ σε αντίθεση με τον Κάουτσκι, που γνώρισε από κοντά τον δάσκαλο αλλά τον πρόδωσε, ο Λένιν δεν είχε κανένα παραπάνω λόγο να γράψει φιλοσοφικά για την ελευθερία από ό,τι ο ίδιος ο Μαρξ, που μετά τα νεανικά του γραπτά για την ελευθερία του Τύπου και την αριστουργηματική αποδόμηση, υπό το πρίσμα της ανισότητας της κοινωνίας των ιδιωτών, της έννοιας της θρησκευτικής ελευθερίας στο "Για το εβραϊκό ζήτημα" του 1843, δεν ασχολήθηκε ποτέ επισταμένα με το θέμα. Όταν ο Τζον Στούαρτ Μιλ έγραφε το Περί ελευθερίας [On Liberty] (1869), o Μαρξ είχε ήδη δημοσιεύσει τον καθοριστικό πρώτο τόμο του Κεφαλαίου (1867)· το δικό του ζητούμενο, και αυτό που απασχόλησε τον Λένιν εξ αρχής στα ρωσικά συμφραζόμενα, δεν ήταν η ανελευθερία αλλά η εκμετάλλευση.

Τέλος, υπάρχει το γεγονός ότι ο Λένιν δεν ανήκε ακόμη στην εποχή όπου η στάση "αντί" θα μπορούσε να είναι το θεμέλιο της πολιτικής: ο πυρήνας της δικής του πολιτικής σκέψης είναι καταφατικός, και το κέντρο αυτής της κατάφασης είναι η δυνατότητα και η αναγκαιότητα της βίαιης άρνησης που ενσαρκώνει η επανάσταση. Κάθε "αντί" που εμφανίζεται στο έργο του στις δεκάδες πολεμικές του --"αντι-Μαχ" στον Υλισμό και εμπειριοκριτισμό, αντι-Κάουτσκι στο Η προλεταριακή επανάσταση και ο αποστάτης Κάουτσκι-- υποτάσσεται, όπως δείχνει το πρώτο μισό του τίτλου της δεύτερης μπροσούρας, στο κεντρικό ζητούμενο του εφικτού και αναγκαίου της προλεταριακής επανάστασης και της επιβίωσής της. Τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά στην εποχή την οποία προβάλλει λάθρα επάνω στη σκέψη του Λένιν ο Ζίζεκ, και στην οποία η φαινομενικά αμετακίνητη ισχύς του καπιταλισμού και η φαινομενικά απόλυτη αδυνατότητα της επανάστασης μετακυλίει την πρωταρχική αντίθεση κεφαλαίου και εργασίας, μεταρρύθμισης και επανάστασης, σε χίλιες δυο δευτερεύουσες "αντιθέσεις" στο επίπεδο του εποικοδομήματος, στην προνομιούχο δηλαδή σφαίρα της "κριτικής της ιδεολογίας" στον Ζίζεκ: φιλελευθερισμός και αντιφιλελευθερισμός, χορτοφαγία και αντι-χορτοφαγία, πνευματισμός και αντιπνευματισμός, μοντερνισμός και αντιμοντερνισμός, και ούτω κάθε εξής. Η ιδέα του Λένιν ως "αντί-ανεκτικού" πηγάζει από αυτό το πλαίσιο και αποκτά νόημα αποκλειστικά μέσα σ' αυτό. Από τον τίτλο του κιόλας, ο Ζίζεκ έχει "αμπαλάρει" τον Λένιν όχι απλά και ουδέτερα για χρήση σε ένα διαφορετικό ιστορικοπολιτικό πλαίσιο, αλλά για χρήση (και εξάντληση) σε ένα ιστορικοπολιτικό πλαίσιο που καθορίζεται από την πεποίθηση ότι ο πυρήνας της λενινιστικής σκέψης είναι τελεσίδικα νεκρός. Είναι μέσα σ' αυτό το πλαίσιο της εξ αρχής παραδοχής του θανάτου της σκέψης του Λένιν --της αποτύπωσης αυτού του θανάτου στο ίδιο το πλαίσιο νοηματοδότησης της σκέψης του ως "αντιανεκτικής"-- που λαμβάνει χώρα το εγχείρημα να αποδειχτεί δήθεν η σημασία του για την εποχή μας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου