Σάββατο, 25 Μαΐου 2013

The Z Files IV: Ο Λένιν, το ΚΚΕ, ο ΣΥΡΙΖΑ και η "πολιτική της ευθύνης" (πρώτο μέρος)

Στον πρώτο και στον δεύτερο "Φάκελο Ζ" παραθέσαμε τόσο την οργισμένη παρατήρηση της Svetlana Slapsak πως ο Ζίζεκ "στην Δύση αυτοπαρουσιάζεται ως μαρξιστής, ενώ στην Σλοβενία από όπου κατάγεται λειτουργεί ως προπαγανδιστής, ελαφρά προς τη δεξιά του, του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος", όσο και στοιχεία για τη συνεχιζόμενη σχέση του με την διάδοχη παράταξη των φιλελεύθερων με τους οποίους κατήλθε υποψήφιος το 1990, το Zares-Σοσιαλφιλελεύθεροι.

Το ελληνικό αντίστοιχο του κόμματος το οποίο στηρίζει στη Σλοβενία ο Ζίζεκ είναι --φαινομενικά παραδόξως-- όχι ο ΣΥΡΙΖΑ αλλά μάλλον η ΔΗΜΑΡ, η λεγόμενη "αριστερά της ευθύνης" που δημιουργήθηκε το 2010 μετά την αποχώρηση της δεξιάς πτέρυγας του ΣΥΝ. 

Πολύ πριν η ΔΗΜΑΡ κατοχυρώσει όμως για τον εαυτό της το σλόγκαν "αριστερά της ευθύνης" και ακόμη πριν αυτή η φράση καταλήξει μέσο στηλίτευσης του εξευτελισμού κάθε "αριστερής" ιδέας και πρακτικής από το κόμμα του κυρίου Κουβέλη, ο Ζίζεκ έγραφε εκτεταμένα για την ιδέα μιας "αριστεράς της ευθύνης."

Μόνο που στα δικά του κείμενα, η ενσάρκωση αυτής της αριστεράς δεν ήταν ο Κουβέλης αλλά...ο Λένιν.

Ιδού ένα σημαντικό, για να μην πούμε κρίσιμο, απόσπασμα από ένα κείμενο του 2001, με τίτλο "Μπορεί να μας μιλήσει για την ελευθερία ο Λένιν σήμερα;"
Η πολιτική του Λένιν είναι το πραγματικό αντίθετο όχι μόνο του πραγματικού οπορτουνισμού του Τρίτου Δρόμου, αλλά και της περιθωριακής αριστερίστικης στάσης αυτού που ο Λακάν ονόμασε "ναρκισσισμό του χαμένου αγώνα." Αυτό το οποίο μοιράζεται ο πραγματικός λενινιστής με τον πολιτικά συντηρητικό είναι πως απορρίπτουν αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε φιλελεύθερη αριστερή "ανευθυνότητα" (το να υποστηρίζεις μεγάλα εγχειρήματα αλληλεγγύης, ελευθερίας, κλπ, αλλά το να κιοτεύεις όταν πρέπει να πληρώσεις το τίμημα για αυτά με την έννοια των απτών και συχνά "σκληρών" [cruel] πολιτικών μέτρων). Όπως ο αυθεντικός συντηρητικός, έτσι και ο πραγματικός λενινιστής δεν φοβάται να περάσει στην πράξη, να αναλάβει την ευθύνη για όλες τις συνέπειες, όσο δυσάρεστες κι αν είναι, της πραγματοποίησης του πολιτικού του εγχειρήματος. Ο Ράντγιαρντ Κίπλιγκ (τον οποίο θαύμαζε ο Μπρεχτ) απεχθανόταν τους βρετανούς φιλελεύθερους που υποστήριζαν την ελευθερία και τη δικαιοσύνη ενώ βασιζόντουσαν σιωπηρά στους συντηρητικούς για να κάνουν την απαραίτητη βρώμικη δουλειά για λόγου τους. Το ίδιο μπορούμε να πούμε  για τους φιλελεύθερους αριστεριστές (ή "δημοκράτες σοσιαλιστές") και τη σχέση τους με τους λενινιστές κομμουνιστές: οι φιλελεύθεροι αριστεριστές απορρίπτουν τον σοσιαλδημοκρατικό "συμβιβασμό", θέλουν πραγματική επανάσταση, αλλά αποφεύγουν το πραγματικό τίμημα που πρέπει να πληρώσουν για αυτή και έτσι προτιμούν την υιοθέτηση της συμπεριφοράς της Όμορφης Ψυχής [Χέγκελ] και το να κρατήσουν καθαρά τα χέρια τους. Σε αντίθεση με αυτή την ψευτοριζοσπαστική θέση των αριστεριστών (που θέλουν πραγματική δημοκρατία για το λαό, αλλά χωρίς τη μυστική αστυνομία να πολεμά την αντεπανάσταση, χωρίς να απειλούνται τα ακαδημαϊκά τους προνόμια), ο λενινιστής, όπως και ο συντηρητικός, είναι αυθεντικός με την έννοια ότι αναλαμβάνει πλήρως τις συνέπειες της επιλογής του, δηλαδή έχει πλήρη επίγνωση του τι σημαίνει να παίρνεις την εξουσία και να την ασκείς.
Από πού να ξεκινήσει κανείς να ξετυλίγει τις ιλιγγιώδεις σοφιστείες και λαθροχειρίες που περιέχει αυτό το εκπληκτικά στρεψόδικο απόσπασμα;

Ας ξεκινήσουμε από τη λιγότερη πολύπλοκη ταχυδακτυλουργία του Σλοβένου μάγου της ψευδαίσθησης: ο Μπρεχτ, μας λέει, θαύμαζε τον γνωστό για την αντιδραστική του ιδεολογία Κίπλιγκ. Και εφόσον τα συμφραζόμενα όλου του αποσπάσματος αφορούν την πολιτική πρακτική, ο αναγνώστης ωθείται να καταλάβει ότι ο Μπρεχτ θαύμαζε την αντιδραστική πολιτική του Κίπλιγκ, και άρα ότι αποτελεί παράδειγμα της "σύγκλισης των άκρων" που επικαλείται εδώ ο Ζίζεκ, δηλαδή του "πραγματικού λενινιστή" και του "αυθεντικού συντηρητικού". Δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε σε κανέναν ορθόδοξο Μαρξιστή όμως για να διαβάσουμε, δια χειρός του καλού φίλου του Ζίζεκ Ταρίκ Αλί, το εξής: "Όπως και πολλοί από εμάς, ο Μπρεχτ αντιπαθούσε τον Κίπλιγκ πολιτικά αλλά θαύμαζε την ποίησή του". Τον αντιπαθούσε πολιτικά αλλά τον θαύμαζε ως συγγραφέα, τον θαύμαζε πολιτικά, το ίδιο είναι. Φτάνει να στοιχειοθετείται --απ' το πουθενά-- το αντικομμουνιστικό μπεστ σέλερ που ονομάζεται "σύγκλιση των άκρων."

Μένοντας στον Κίπλιγκ, συνεχίζουμε θέτοντας το εύλογο ερώτημα: το απόσπασμα αφορά τον ορισμό του "πραγματικού λενινισμού". Αλλά πώς ακριβώς γίνεται αυτό όταν ...δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά σε κείμενα του Λένιν και όταν το περιεχόμενο του "πραγματικού λενινισμού" εξηγείται μέσω αναφοράς στο σκεπτικό ενός αντιδραστικού υποστηρικτή του βρετανικού ιμπεριαλισμού; Ουσιαστικά, στο παραπάνω απόσπασμα, προτείνεται η εξής λογική: Λένιν=Κίπλιγκ διότι Μπρεχτ=Κίπλιγκ. Ergo, "πραγματικός λενινισμός=αυθεντικός συντηρητισμός."

Αλλά θα ήταν φτωχό το παράθεμα σε νοητικές πιρουέτες και ταχυδακτυλουργίες για πολιτικά και ιστορικά αγράμματους αν εξαντλούνταν στα παραπάνω. Διότι ακόμη δεν έχουμε καταπιαστεί με το περιεχόμενο που "ενώνει" "πραγματικούς λενινιστές" και "αυθεντικούς συντηρητικούς."

Το περιεχόμενο αυτό είναι το "να μη φοβάσαι να περάσεις στην πράξη", το να "αναλαμβάνεις την ευθύνη για όλες τις συνέπειες" του πολιτικού σου εγχειρήματος. Αυτό το κοινό περιεχόμενο εξισώνει τον λενινισμό με την αηδία που εκφράζει ο Κίπλιγκ για τους προοδευτικούς που δεν θέλουν να κάνουν τη "βρώμικη δουλειά" του ιμπεριαλισμού αλλά καρπώνονται τα ωφέλη. Ο λενινισμός δηλαδή είναι σαν τον ιμπεριαλισμό, εκτός απ' το ότι ο ιμπεριαλισμός είναι δόγμα αντι-χειραφετητικό και το ότι ο λενινισμός είναι αντι-ιμπεριαλιστικός: κατά τα άλλα μοιάζουν, γιατί είναι και οι δύο μορφές υπεύθυνης δέσμευσης στη "βρώμικη δουλειά."

Τι είδους "βρώμικη δουλειά" πρέπει να κάνει ο λενινισμός; Να χρησιμοποιήσει την "μυστική αστυνομία" για να συντρίψει την αντεπανάσταση μας λέει ο Ζίζεκ. Αυτό είναι ένα παράδειγμα των "σκληρών πολιτικών μέτρων" στα οποία προσφεύγει ο λενινισμός, και το μόνο "περιεχόμενο" που έχει η λέξη στο κείμενο. Λενινισμός=μυστική αστυνομία. Και ταυτόχρονα, ο λενινισμός μοιάζει με τον ιμπεριαλισμό, αν και ο δεύτερος δεν έχει ιδεώδη, ενώ ο πρώτος έχει το ιδεώδες της... "αλληλεγγύης, ελευθερίας, κλπ". Το κατά Ζίζεκ ιδεώδες του λενινισμού είναι...η αλληλεγγύη και η ελευθερία (νόμιζα πως αυτό λέγεται μεταμαρξιστική αυτονομία), αλλά η ελευθερία είναι αυτό ακριβώς που σύμφωνα με τον Ζίζεκ πρέπει να θυσιαστεί με "σκληρά πολιτικά μέτρα." 

Και ποιοι στέκονται απέναντι από τον λενινισμό της "ελευθερίας και της αλληλεγγύης" που επειδή "αναλαμβάνει την ευθύνη" χρησιμοποιεί την μυστική αστυνομία όπως οι ιμπεριαλιστές την γενοκτονία άμαχων ιθαγενών; (όλα αυτά λέγονται...για να εγκωμιαστεί ο λενινισμός, βέβαια).

Απέναντι απ' τον λενινισμό αυτό στέκονται οι "οπορτουνιστές του τρίτου δρόμου" (αράδα 2) οι "περιθωριακοί αριστεριστές" (αράδα 2)· οι "φιλελεύθεροι αριστεροί" (αράδα 5-6)· οι "φιλελεύθεροι αριστεριστές" (αράδα 16)· οι "δημοκράτες σοσιαλιστές" (αράδα 17)· οι "ψευτοριζοσπάστες" (αράδα 22). Και, αφού όλες αυτές οι φράσεις χρησιμοποιούνται στην πράξη ως ταυτόσημες και εναλλάξιμες, έχουμε:

A. Λενινισμός=Αυθεντικός Συντηρητισμός=Ιμπεριαλισμός (Lenin=Kipling=Brecht)
Β. Αντιλενινισμός=Όλα τα άλλα, δηλ. τρίτος δρόμος=περιθωριακοί αριστεριστές=φιλελεύθεροι αριστεριστές=σοσιαλδημοκράτες=ψευτοριζοσπάστες

Και οι δύο ομάδες πιστεύουν στο "να υποστηρίζεις μεγάλα εγχειρήματα αλληλεγγύης, ελευθερίας, κλπ", αλλά η δεύτερη δεν δηλώνει έτοιμη να πάει "αρκετά μακριά" και "κιοτεύει" απέναντι στο τίμημα που πρέπει να πληρώσει για τα ιδανικά της.

Αλλά από την άλλη πλευρά, "οι φιλελεύθεροι αριστεριστές απορρίπτουν τον σοσιαλδημοκρατικό 'συμβιβασμό', θέλουν πραγματική επανάσταση άρα οι "φιλελεύθεροι αριστεριστές" είναι, τουλάχιστο στη θεωρία, με τους λενινιστές και όχι με τους σοσιαλδημοκράτες. Αλλά τότε, αφού θέλουν πραγματικά επανάσταση και απορρίπτουν τον "σοσιαλδημοκρατικό 'συμβιβασμό', πώς είναι ταυτόχρονα και "φιλελεύθεροι"; Μόνο ο Ζίζεκ, ένθερμος υποστηρικτής των φιλο ΕΕ σοσιαλφιλελεύθερων στη χώρα του και άτεγκτος "λενινιστής" με ολότελα τυχαία προτίμηση για την φιλο-ΕΕ σοσιαλδημοκρατία στο εξωτερικό, μπορεί να γνωρίζει την απάντηση σ' αυτό.

Φυσικά, ο αναγνώστης δεν πρόκειται να βγάλει καμία απολύτως άκρη με τις παραπάνω ψευδοκατηγοριοποιήσεις, οι οποίες αποτελούν μνημείο συσκότισης και εσκεμμένης σύγχυσης όρων, εννοιών και ιδεολογικών θέσεων. Αλλά αυτό ακριβώς είναι ο στόχος. Ο στόχος είναι από όλα τα παραπάνω ο αναγνώστης να αποκομίσει μόνο την πιο χυδαία χοντροκομμένη ιδέα που γίνεται για τον "λενινισμό." Να αρκεστεί στο να θεωρεί ότι κατάλαβε πως ο "λενινισμός" έχει κάτι να κάνει με το να "αναλαμβάνεις την ευθύνη για τα σκληρά πράγματα που πρέπει να κάνεις στους ανθρώπους."

Βέβαια, ο λενινισμός, οριζόμενος με έναν τέτοιο τρόπο, δεν έχει κανένα ιδεολογικοπολιτικό περιεχόμενο. Αυτό είναι εξαιρετικά καλό για τον Ζίζεκ, μιας και με αυτόν ακριβώς τον τρόπο μπορεί να διαστείλει το νόημα της έννοιας επ άπειρο, και άρα να την αποδώσει εκεί που θέλει --όσο απίθανο και αν είναι αυτό-- ή να την φέρει σε αντίθεση με αυτό που θέλει. Κι εδώ έχουμε τους σπόρους του απίστευτου εκ πρώτης όψεως φιλοσοφικού κατορθώματος να αναγορευτεί ο ΣΥΡΙΖΑ, ένα κόμμα τυπικά σοσιαλδημοκρατικό, σε αντίθετο των σοσιαλδημοκρατών και σε συνώνυμο του λενινιστικού κόμματος, και το ΚΚΕ, ένα τυπικά μαρξιστικό-λενινιστικό κόμμα, σε αντίθετο των "λενινιστών κομμουνιστών" που εκθειάζονται στο απόσπασμα, και σε συνώνυμο των "φιλελεύθερων αριστεριστών" και των "ψευτοριζοσπαστών" που κιοτεύουν μπροστά στη λενινιστική "ευθύνη" για "βρώμικη" δουλειά.

Ιδού η ομιλία του 2012 στην προεκλογική του ΣΥΡΙΖΑ:
Εσείς, ο ΣΥΡΙΖΑ, το πραγματικό θαύμα, το ριζοσπαστικό αριστερό κίνημα που βγήκε από τη βολική θέση της περιθωριακής αντίστασης και με θάρρος έδειξε την προθυμία του να πάρει την εξουσία. Γι αυτό σας τιμωρούν. [...] Οι ψευτοριζοσπάστες επικριτές σας σας λένε ότι δεν είναι ώριμες οι συνθήκες για πραγματική κοινωνική αλλαγή. Ότι αν πάρετε την εξουσία τώρα, θα βοηθήσετε απλώς το σύστημα, κάνοντάς το πιο αποτελεσματικό. Αυτό, αν κατάλαβα καλά, σας λένε οι ψευτοριζοσπάστες του ΚΚΕ, που είναι βασικά το κόμμα αυτών που είναι ακόμα ζωντανοί επειδή ξέχασαν να πεθάνουν. [...] Αν περιμένετε τη σωστή στιγμή, η σωστή στιγμή δεν θα έρθει ποτέ. [...] Οπότε, έχετε μια επιλογή: είτε να περιμένετε με την άνεσή σας και να βλέπετε την κοινωνία σας να διαλύεται, όπως προτείνουν κάποια άλλα κόμματα της αριστεράς, είτε να παρεμβείτε ηρωϊκά, με πλήρη επίγνωση του πόσο δύσκολη είναι η κατάσταση. Και ο ΣΥΡΙΖΑ έκανε τη σωστή επιλογή. Οι επικριτές σας σας μισούν επειδή κρυφά μέσα τους γνωρίζουν, νομίζω, ότι έχετε το θάρρος να είστε ελεύθεροι και να δράτε ως ελεύθεροι άνθρωποι. [...] Τολμάτε να κάνετε αυτό το οποίο αυτοί απλά ονειρεύονται. [...] Ο φόβος επιστρέφει και σας μισούν εκ νέου, επειδή μισούν την ελευθερία τους την ίδια.
Τα πάντα, κατά κάποιο τρόπο, ξεκινούν απ' την νέα λαθροχειρία "κυβέρνηση=εξουσία." Η λενινιστική επανάσταση, δηλαδή η βίαιη κατάληψη της εξουσίας, γίνεται εκλογική υποψηφιότητα για κυβέρνηση. Το ΚΚΕ είναι "ψευτοριζοσπαστικό" επειδή δεν θέλει να εγκλωβίσει την αριστερά στην κυβέρνηση, η οποία για τον Ζίζεκ είναι ήδη πάντα συνώνυμη της εξουσίας -- σε δραματική αντίθεση, φυσικά, με την λενινιστική διδαχή. Αντιστρόφως, ο ΣΥΡΙΖΑ είναι "ηρωϊκός" χωρίς να χρειαστεί να κάνει το παραμικρό που να εμπεριέχει ίχνος ηρωϊσμού, διότι, αίφνης, το να διεκδικείς έδρες στο κοινοβούλιο είναι συνώνυμο του να διεκδικείς την εξουσία, συνώνυμο της επανάστασης και συνώνυμο του λενινισμού.

Κι έτσι επιτελείται η μεγάλη αντιμετάθεση, δια της οποίας η πλήρης εγκατάλειψη στοιχειωδών αρχών του λενινισμού αναβαπτίζεται ως λενινισμός, ο οποίος με τη σειρά του αποφαίνεται ότι το λενινιστικό κόμμα είναι αντιλενινιστικό και το σοσιαλδημοκρατικό είναι λενινιστικό. Αυτά συμβαίνουν όταν έχεις ήδη θεωρητικά κενώσει τον λενινισμό από κάθε ιδεολογικοπολιτικό περιεχόμενο και τον έχεις καταστήσει συνώνυμο του αφηρημένου "θάρρους" να κάνεις αυτό που φοβούνται οι άλλοι να κάνουν. Το αν υπάρχουν πράγματα που ορθώς φοβούνται οι άλλοι να κάνουν, πράγματα που είναι ηθικά και πολιτικά απαράδεκτο και όχι θαρραλέο να κάνεις -- αυτό δεν απασχολεί τον φιλόσοφό μας. Ο φιλόσοφός μας αποφάσισε ότι "ριζοσπαστισμός"=αποφασιστικότητα να κάνεις τη "βρώμικη δουλειά"· το αν η "βρώμικη δουλειά" είναι να εξαγοραστείς και να πουληθείς στο σύστημα, για παράδειγμα, σε αντίθεση με αυτόν που λέει "ευχαριστώ, δεν θα πάρω" δεν επηρεάζει σε τίποτε την βαθυστόχαστη κρίση ότι εσύ είσαι "ήρωας" και ο άλλος "ψευτοριζοσπάστης." Εσύ ανέλαβες την "ευθύνη" να διαφθαρείς, ενώ ο άλλος προτίμησε να μείνει "όμορφη ψυχή." Άρα, με όρους ζιζεκικής πολιτικής επιστήμης, εσύ είσαι "λενινιστής", ο άλλος "σοσιαλδημοκράτης."

Όπως κατανοείτε, έχουμε εδώ την απαρχή μιας πολύ σκοτεινής πολιτικής συλλογιστικής, ενός φορμαλισμού χωρίς πολιτικά όρια, τα αποτελέσματα του οποίου δεν είναι απλώς η κατασυκοφάντηση του λενινισμού αλλά και η ευρύτερη τάση του Ζίζεκ να εξυμνεί αυτό που καταδικάζει, να καταδικάζει αυτό που εξυμνεί, να ταυτίζει τα αντίθετα, να αντιπαραθέτει τα συνώνυμα, και εν τέλει να κατασκευάζει μια πολιτική θεωρία χωρίς κανένα λογικό ειρμό ή βάση άλλη από το κυρίαρχο και αυταπόδεικτο δικαίωμά του να πολτοποιεί και να ανακατασκευάζει τα πάντα κατά το δοκούν και συμφέρον.

Για τον Λένιν ως θεωρητικό της "ευθύνης" αμετάθετα, της ευθύνης ως τέτοιας --όχι της ευθύνης για προλεταριακή επανάσταση και προλεταριακή χειραφέτηση αλλά μιας ersatz, υποκατάστατης, αφηρημένης και φορμαλιστικής "ευθύνης" που συναρτάται ευθέως με τη "βρωμιά" [ergo, όσο πιο βρώμικος τόσο πιο "υπεύθυνος" και "θαρραλέος"]-- και για την γραμμή απ' τους σλοβένους φιλελεύθερους στον λάθρο αντικομμουνισμό και από εκεί στον "φιλελευθερισμό για καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης" θα συνεχίσουμε στο επόμενο μέρος.

5 σχόλια:

  1. Θα μπορούσε να λέγεται και "το καρκίνωμα της σκέψης στις αρχές του 21ου αιώνα"...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. 'το καρκίνωμα της σκέψης'

      Ο Ζιζεκ είναι όπως το τσιγάρο που όλο το φουμάρω και δεν το γουστάρω…»
      Αναρωτιέμαι αν του κάνουμε τη χάρη που το «φουμάρουμε» - έχει εκατοντάδες τοξικές, καρκινογόνες ουσίες. Αλλά χρειάζεται και μια προειδοποίηση στο πακέτο του που λέει «βλάπτει σοβαρά την υγεία». Κι αυτή η σειρά σου εδώ είναι ‘just the job’.
      M

      Διαγραφή
  2. Wormhole:

    http://www1.rizospastis.gr/wwwengine/story.do?id=3627946&textCriteriaClause=

    «Οπως, π. χ., ο κ. Δ. Χατζησωκράτης του ΣΥΝ, που απαίτησε "ευρωπαϊκό κεϋνσιανισμό τώρα" ("Αυγή" 10.6.97)»

    Λέει και για ευρωομόλογα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Διαβάζοντας άρθρα του Ζίζεκ, βρήκα ενδιαφέρουσες πολλές από τις ιδέες και τις αξιολογήσεις του και είδα με πολύ καλό μάτι ορισμένες άλλες. Δεν "έπεσα στα σκληρά" (π.χ. να διαβάσω βιβλίο του) επειδή με απωθούσε το ύφος του: Κάπως εξυπνακίστικο, αφοριστικό, προσποιητά "σκληρό" και περίεργα αφοριστικό για κάποιον που (υποτίθεται ότι) είναι (τουλάχιστο) σε θέση να σκεφτεί διαλεκτικά.

    Γι' αυτό βρήκα το... μεγάλο "αφιέρωμα" πάρα πολύ χρήσιμο.

    gdmn1973

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Εδώ η απάντηση του Βάρναλη στον Kipling: http://stithaghi.blogspot.gr/2013/01/kipling.html

    gdmn1973

    ΑπάντησηΔιαγραφή