Τετάρτη, 17 Απριλίου 2013

Ορισμένα πράγματα που μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα το κείμενο του Giorgio Agamben για την Λατινική Αυτοκρατορία

Ορισμένα πράγματα που μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα το κείμενο του Giorgio Agamben για την Λατινική Αυτοκρατορία

1. Σε περιόδους οξείας κρίσης του συστήματος, δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει "μη στρατευμένη" πολιτική παρέμβαση, ανεξάρτητα από τις συνειδητές προθέσεις κάποιου. Για πολλά χρόνια, ήταν δυσερμήνευτες οι πολιτικές συνεπαγωγές της σκέψης του Αγκάμπεν, γιατί η ρητορική πολυπλοκότητα καθιστούσε εντελώς ασαφές το για ποιου λογαριασμό σκεφτόταν. Η κρίση απλοποιεί αντικειμενικά, σκίζει το προστατευτικό πέπλο της ρητορικής δεξιοτεχνίας, πολυπλοκότητας και αμφισημίας, αναγκάζει τη σκέψη να εκδηλώσει με σαφήνεια την πολιτική θέση και την ταξική θέση την οποία υπηρετούσε άδηλα και υπηρετεί  πια φανερά.

2. Η απλοποίηση για την οποία κάνω λόγο πιο πάνω έχει πάντα θεμελιωδώς τη μορφή της αναδιατύπωσης της έννοιας "κοινωνία" (της οποίας η ασάφεια επιτρέπει σε "ομαλές" εποχές εξίσου ασαφείς διασυνδέσεις με την ιδεολογία) με όρους ολοκληρωτικής σύγκρουσης μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Η κρίση είναι το σημείο από το οποίο γίνεται ορατός ο μόνιμος και διηνεκής χαρακτήρας της ταξικής πάλης, καθώς είναι αδύνατο να δεχτεί κανείς ότι οι τάξεις γεννιούνται από την κρίση. Οι τάξεις όμως, αυτό είναι έλλογο να ειπωθεί, εμφανίζονται, αποκτούν φαινομενολογική υπόσταση, μέσα από τις συνθήκες της κρίσης.

3. Αν οι τάξεις εμφανίζονται μέσα από την κρίση, αυτό σημαίνει ότι σε "ομαλές" συνθήκες, οι τάξεις βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση όχι ως προς την δράση ή αντίδρασή τους, αλλά ως προς την εμφάνισή τους, την αποτύπωσή τους στην συνείδηση ως τάξεις. Αλλά όταν συμβαίνει αυτό, όταν η αφαίρεση της "κοινωνίας" αντικαθιστά την εικόνα της ταξικής πάλης, τότε στην πραγματικότητα εμφανίζεται μόνο μία τάξη, η κυρίαρχη τάξη, η οποία εμφανίζεται ακριβώς ως οικουμενική, ως συνώνυμη της "κοινωνίας". Αυτή η εμφάνιση είναι συνώνυμη της καθαρής ιδεολογίας, είναι δηλαδή καθαρή φενάκη.


4. Ένας φιλόσοφος ο οποίος, σε συνθήκες "ομαλότητας" (η λέξη μπαίνει πάντα σε εισαγωγικά γιατί, όπως είπαμε, είναι παράλογο να υποθέσει κανείς ότι η ταξική πάλη παύει να υφίσταται κάθε φορά που η κρίση υποχωρεί) θεωρεί πως σκέφτεται εκ μέρους της κοινωνίας και πως απευθύνεται στην κοινωνία, στην πραγματικότητα σκέφτεται εκ μέρους της τάξης εκείνης που είναι σε θέση να οικουμενοποιήσει την αντίληψή της, και απευθύνεται σ' αυτή. Σκέφτεται εκ μέρους της κυρίαρχης τάξης, και σ' αυτή την τάξη απευθύνεται.

5. Στην περίοδο κρίσης, δεν αλλάζει τίποτε παρά μόνο αυτό: η τάξη αυτή, η κυρίαρχη τάξη, παύει να εξαφανίζεται μέσα στην οικουμενικότητα και εμφανίζεται ως τάξη, ως συγκροτημένος πόλος συμφερόντων τα οποία την φέρνουν σε σύγκρουση με μια άλλη τάξη. Συνεπώς, ο φιλόσοφος ή ο συγγραφέας μας δεν μπορεί πια να ξεφύγει από τον νόμο της ταξικής πάλης που είναι η στράτευση. Μπορεί, σε τελική ανάλυση, να βρει χίλιους δυο λόγους για να εξηγήσει στον εαυτό του και στους άλλους γιατί, παρά την αχλή "εναλλακτικότητας" ή και "ανατρεπτικότητας" που τον περιέβαλλε, η στράτευσή του ήταν τελικά πάντα με την κυρίαρχη τάξη. Μπορεί, για παράδειγμα, να ρίξει το βάρος της επιλογής του στις "διαφωνίες" του με την φιλοσοφία και την πολιτική των εκμεταλλευμένων, ή στα σφάλματα των κομμάτων τους, κλπ. Αλλά δεν μπορεί να αποφύγει να καταστήσει σαφές με το ποιον ήταν στρατευμένος, ακόμα και όταν δεν το γνώριζε.

6. Κάθε κριτική επί του "εποικοδομήματος" της καπιταλιστικής κοινωνίας η οποία αποφεύγει, παρακάμπτει ή υποτιμά τη σημασία της λήψης θέσης για την "βάση" της, τον τρόπο παραγωγής και τις σχέσεις παραγωγής, είναι άνα πάσα στιγμή έτοιμη να αναδιπλωθεί σε προτάσεις "εποικοδομήματος" για την σωτηρία αυτού που ως τώρα ήταν αντικείμενο κριτικής. Εκ των υστέρων, γίνεται εμφανές ότι το να ασκείς κριτική σε κάτι χωρίς να είσαι έτοιμος να αμφισβητήσεις και να εναντιωθείς στις ρίζες και στα θεμέλιά του είναι μια προσέγγιση που σου επιτρέπει πάντοτε να υποχωρήσεις από την κριτική στην στράτευση για τη σωτηρία αυτού το οποίο αμφισβητούσες. Η διενέργεια "κριτικής" μπορεί πάντοτε να κρυφτεί πίσω από την αμφισημία μεταξύ απόρριψης και βούλησης για την βελτίωση αυτού το οποίο υπόκειται σε κριτική, την αμφισημία δηλαδή μεταξύ επαναστατικής και μεταρρυθμιστικής κριτικής.

7. Κάθε κριτική η οποία δεν λαμβάνει την κρίση ως ευκαιρία να πάει βαθύτερα, να ψηλαφίσει δηλαδή άφοβα τα θεμέλια του συστήματος, την μετατρέπει σε ευκαιρία να πάει ρηχότερα, σε όλο και πιο ακίνδυνες για το σύστημα κατευθύνσεις. Σε συνθήκες κρίσης, η κριτική του συστήματος αναγκάζεται να εκδηλωθεί τελεσίδικα είτε ως επαναστατική είτε ως ρεφορμιστική.

8. Αλλά επειδή στην κρίση είναι ακριβώς η δυνατότητα της μεταρρύθμισης η οποία καθίσταται αδύνατη και ανέφικτη, δεν είναι καθόλου το δίλημμα "επανάσταση ή μεταρρύθμιση" το πραγματικό δίλημμα, ούτε είναι με αυτούς τους όρους που διαμορφώνονται οι εφικτές πορείες για τη σκέψη. Αφού στην πραγματικότητα "κρίση" σημαίνει ακριβώς έκθλιψη της δυνατότητας για μεταρρύθμιση, το πραγματικό δίλημμα είναι επανάσταση ή αντεπανάσταση.

9. Έτσι συμβαίνει κάτι που σε "ομαλές" εποχές φαντάζει αυθαίρετο και υπερβολικό, ακόμα και φανατικό: κάθε υποκείμενο που δεν εργάζεται στην κατεύθυνση της επανάστασης εμφανίζεται ως ενεργά αντεπαναστατικό, ως υποκείμενο που εργάζεται στην κατεύθυνση της αντεπανάστασης. Αλλά δεν είναι απλά ότι εμφανίζεται ως τέτοιο: είναι ότι οι ίδιες οι ιστορικές μορφές της αντεπανάστασης βρίσκουν αντικειμενική αποτύπωση και έκφραση στο έργο αυτού που δεν επιλέγει την επαναστατική κατεύθυνση: αυτό συμβαίνει με το διαρκές φλερτ του Ζίζεκ με μορφές όπως ο Τ.Σ Έλιοτ ή η Άιν Ραντ, ή με ρητορικές πρακτικές όπως τον αντιασιατισμό του ιμπεριαλισμού και του αντιμπολσεβικισμού στις αρχές του προηγούμενου αιώνα· με τον όλο και πιο πρόδηλο αυτοκρατορισμό του Χάμπερμας και των δικών του οραμάτων μιας ενωμένης Ευρώπης υπό γερμανική κυριαρχία, ή με το "αντίπαλο δέος" της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο οποίο προσφεύγει ο Αγκάμπεν. 

10. Όποιος εξακολουθεί να θεωρεί ότι υπάρχουν επιλογές ανάμεσα στον μαρξισμό-λενινισμό και την προσχώρηση στο στρατόπεδο της αντίδρασης θα πρέπει να αναρωτηθεί: γιατί ο ένας μετά τον άλλο οι γνωστότεροι διανοούμενοι της "αριστεράς" βρίσκουν αναγκαίο να εκτεθούν ως φορείς ρητά αντιδραστικών και εντυπωσιακά οπισθοδρομικών ιδεών; Έχουν, στην πραγματικότητα, επιλογή να μην το κάνουν από την στιγμή που δεν επέλεξαν την δέσμευση με τον μαρξισμό που υπάρχει, με την εργατική τάξη που υπάρχει, με την κομμουνιστική πάλη που υπάρχει, και όχι όλες αυτές τις ωραίες πύλες διαφυγής και υπεκφυγής στις οποίες προηγούμενες δεκαετίες κόλλησαν την ταμπέλα "που έρχεται"; (Παρεμπιπτόντως, ο Αγκάμπεν είναι ο συγγραφέας, πριν αρκετά χρόνια, του Η κοινότητα που έρχεται, μόνο που η σκέψη του εν μέσω κρίσης αποκαλύπτει ότι η κοινότητα αυτή τελικά μπορεί να ήρθε, περίπου πέντε αιώνες πριν).

11. Ένας διανοούμενος ο οποίος δηλώνει, κατά συνέπεια, την δική του μαρξιστική και κομμουνιστική δέσμευση, παίρνοντας θέση στο απέναντι στρατόπεδο, δεν έχει περισσότερες επιλογές από τους προηγούμενους. Είναι το ίδιο αναγκασμένος να δηλώσει στρατόπεδο όπως και αυτοί. Δεν το πράττει από αντίδραση σε κάτι αλλά από επίγνωση ότι η "ουδετερότητα" είναι πια αδύνατη, και ότι η μη δήλωση στρατοπέδου είναι δήλωση ανήκειν στο στρατόπεδο της άρχουσας τάξης. Η καρδιά της επαναστατικής υποκειμενικότητας δεν είναι η πόζα του αμφισβητία και του ρέμπελου (αυτές οι πόζες "περνούν" μόνο σε "ομαλές" περιόδους) αλλά η ενσυνείδητη πειθαρχία στην αναγκαιότητα. Την πειθαρχία αυτή οι επαναστάτες την μοιράζονται με τους πρωτοπόρους της αντεπανάστασης. Και για τους δύο ισχύει η αρχή "μένω πιστός στις λογικές συνέπειες μιας θεμελιώδους επιλογής." Και οι δύο γίνονται φορείς των νέων ότι κανείς δεν μπορεί να αποφύγει τούτη την επιλογή. Αλλά ανάμεσά τους, ανάμεσα στους πρώην κήρυκες του "ερχόμενου" που στρέφονται όλο και αποφασιστικότερα στην αντιδραστική οπισθοδρόμηση και σ' όσους ενέμεναν στο υφιστάμενο ως τη σφαίρα όπου δίνεται η μάχη για το μέλλον με τα όπλα που είναι κάθε στιγμή παρόντα και διαθέσιμα, η έχθρα και η σύγκρουση θα γίνεται όλο και πιο απόλυτη. 

6 σχόλια:

  1. Καλημέρα

    Και πάλι, πολύ δυνατός. Είναι εντυπωσιακό το τι σκατά μας τάιζαν στα σχολειά (και όχι μόνο) τόσα χρόνια και ειδικά με την καραμέλα περί "διανοουμένων". Το "πρέπει να δώσουμε χώρο στους διανοούμενους" είναι μια απαίτηση που την ακούς πλέον από λυκειόπαιδα μέχρι ηλικιωμένους, και μάλιστα σήμερα που το να ακούς "διανοούμενους" να μιλάνε σε κάνει να σκέφτεσαι αν τελικά η συλλογική συνείδηση είναι τόσο πίσω ώστε να τους θεωρούμε αυτούς τους καρνάβαλους διανοούμενους ή σκέφτεσαι για μια στιγμή μήπως η υποκειμενική σου κρίση και συνείδηση είναι για τον ***τσο.

    JKL

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ελπίζω να καταλαβαίνεις ότι λες ό,τι ακριβώς λέει και ο Μπ. στο τελευταίο που μετέφρασα. Χωρίς «ρήξη» [επανάσταση ή ---> προετοιμασία για την επανάσταση] δεν υπάρχει «μεταρρύθμιση» [διάσωση]. Οι «ανανεωτές» αντιστρέφουν τη σχέση αιτιότητας.

    Τώρα για Αγκ. το είχα γράψει εδώ και παλιότερα σε σχέση με τη «θεολογική» «δικαιολόγηση» τού ολοκαυτώματος. Για μένα τουλάχιστον, το ενδιαφέρον τού Kingdom έγκειται επομένως στην ανάλυση τής ιδεολογίας της καθολικής εκκλησίας στο μεσοπόλεμο. Όσο κι αν διάβαζα Σμιτ, δεν έβγαζα άκρη, δηλ. δεν μπορούσα να διανοηθώ σε ποιο βαθμό είχε σαπίσει η δογματική θεολογία τής ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας. Για τα ιστορικά γεγονότα (όχι μόνο άμεση υποστήριξη στο Γ Ράιχ, αλλά συμμετοχή στους σχεδιασμούς για την άνοδο τού Χίτλερ στην εξουσία --- Κροατία, Πολωνία, κ.λπ.) υπάρχει και η Lacroix-Riz.

    ΥΓ Κάνω λάθος ή ο «μη» εκ Βαλτικής άλλαξε όνομα σχολιασμού;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Αντώνη, εντελώς επουσιώδες αλλά διόρθωσε αν θες το "Αν Ραντ" σε "Άιν Ραντ".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ούτως ή αλλως ειναι σαφες σε ποιο στρατοπεδο ανηκει ο Kojève - στον οποιο αν καταλαβα καλα στηριζει την "συλληψη" του ο Agamben. Αλληλογραφουσε με τον Schmitt, δουλεψε για την δημιουργια της ΕΕ (Κοινη αγορα, GATT)[1] και, προς το τελος της ζωής του, πιστευε ότι οι ταξεις δεν υφιστανται πλεον.
    ... Και -μην το ξεχασω γιατι ειναι σημαντικο- μπορει να επηρεασε Σαρτρ, Λακαν και διαφορους άλλους, αλλα μια από τις απολήξεις της σκεψεις του φτανει στον Φουκουγιαμα και το τελος της ιστοριας του.



    [1] Μαλιστα - καληώρα- κατι ελεγε για ενα Ευρωπαϊκό σχεδιο Μαρσαλ που θα βοηθούσε τις φτωχες χωρες να αναπτυχθούν...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Πάρα πολύ καλός ακόμα μια φορά.
    Κάνεις εξαιρετική δουλειά!
    γουίλης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Νομίζω ότι πλέον δεν κρατούν ούτε τα προσχήματα, πριν μερικές ημέρες η νετ είχε εκπομπή-κολυμβήθρα του Σιλωάμ, με την κόρη του Βουλπιώτη, για όσους αγνοούν:
    http://www.anixneuseis.gr/?p=62663

    Δημ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή