Τρίτη, 1 Ιανουαρίου 2013

Θεωρίες της διαφθοράς (δεύτερο μέρος)

Τώρα, αυτό που βρίσκω ιδιαίτερα γόνιμο θεωρητικά στην πρόταση του Παπαδόπουλου ότι, σε σχέση με την εποχή του Λένιν, έχει επεκταθεί εκθετικά και έχει αναβαθμιστεί και ποιοτικά το σύστημα "προνομίων" με το οποίο ο ιμπεριαλισμός εξαγόραζε κομμάτια της εργατικής τάξης είναι, αφενός η χρησιμότητα αυτής της πρότασης σε σχέση με τις μεταλλάξεις που έφερε η ένταξη μιας χώρας όπως η Ελλάδα --χώρα όπου το εργατικό κίνημα είχε έντονη παρουσία στις δεκαετίες του 1970 και του 1980-- και αφετέρου η δυνατότητα που μας δίνει για μια μαρξιστική απάντηση σε μια από τις πυρηνικές έννοιες της σύγχρονης αστικής κοινωνιολογίας, η οποία εργάστηκε αξιοθαύμαστα για να στηρίξει τις πρωτοβουλίες της αστικής τάξης κατά την κατεξοχήν περίοδο ευρωενωσιακής ενσωμάτωσης (μετά δηλαδή την υπογραφή του Μάαστριχτ): την έννοια των "πελατειακών σχέσεων."

Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, ο Νίκος Μουζέλης, μετέπειτα σύμβουλος του πρωθυπουργού του ΠΑΣΟΚ Κώστα Σημίτη, και καθηγητής στο London School of Economics, ανέπτυξε μια κοινωνιολογική θεωρία των ιδιαιτεροτήτων της ελληνικής περίπτωσης στην βάση των "πελατειακών σχέσεων" και του "κλιενταλιστικού" μοντέλου των πολιτικών κομμάτων, προτείνοντας μια οπορτουνιστική σύνθεση του φονξιοναλιστικού (λειτουργικιστικού) μοντέλου του Τάλκοτ Πάρσονς με τον Μαρξισμό. Στο άρθρο του "Η τάξη και η πελατειακή πολιτική: Η ελληνική περίπτωση" (1978), για παράδειγμα, προτείνει μεθοδολογικά μια σύμφυρση "ορισμένων ειδών μαρξισμού" με τον παρσονιανό φονξιοναλισμό (το ίδιο έκανε στην ουσία ο Πουλαντζάς· βλέπε Simon Clarke) ως βάση εξέτασης των "πελατειακών σχέσεων" στην ιστορική εξέλιξη του ελληνικού καπιταλισμού. Την ίδια ακριβώς χρονιά, και στα δύο πρώτα τεύχη του περιοδικού Journal of the Hellenic Diaspora, ο επίσης κοινωνιολόγος Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, επίσης από τις σημαντικές φιγούρες της διανόησης που στήριξαν το "εκσυγχρονιστικό" ΠΑΣΟΚ (πριν καταλήξουν στο ευρύτερο think tank του ΣΥΡΙΖΑ) δημοσίευε το "Για το πρόβλημα του πολιτικού κλιενταλισμού στην Ελλάδα του 19ου αιώνα" (1, 2) πραγματευόμενος το ίδιο θέμα, και δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στον αφύσικα διογκωμένο χαρακτήρα του (πελατειακά διαμορφωμένου) δημοσιοϋπαλληλικού κράτους, στην σημασία των πελατειακών σχέσεων για την λειτουργία των πολιτικών κομμάτων, και τις επιπτώσεις των σχέσεων αυτών για την διαμόρφωση "συλλογικών συμπεριφορών" στη χώρα.

Δεν μπορεί να υπερεκτιμηθεί η επίδραση των μελετών αυτών στην κοινή γνώμη και την πολιτική ρητορική, ιδίως μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και κυρίως μετά την πτώση της ΕΣΣΔ: η ιδέα του "πελατειακού κράτους" ως πηγής όλων των κοινωνικών και οικονομικών δεινών της χώρας, του "εκσυγχρονισμού" ως της ίασης αυτών των δεινών, της ένταξης στην ΕΕ ως μέσου για την επίτευξη αυτού του πολυπόθητου "εκσυγχρονισμού" που θα έφερνε μια "από τα πάνω" κάθαρση χρόνιων προβλημάτων διαφθοράς -- αυτές οι ιδέες θεμελίωσαν το νεοφιλελεύθερο consensus σε όλη την περίοδο, εκμηδενίζοντας τις αποστάσεις ανάμεσα σε "δεξιά" και "αριστερά" (και ιδίως ανάμεσα σε ΠΑΣΟΚ και ΝΔ) και αποτελώντας την de rigeur οπτική του "προοδευτικού" αστικού Τύπου (Καθημερινή, Βήμα, Νέα, Έθνος, κλπ), που σε κάθε ευκαιρία κατακευραύνωνε την οπισθοδρομικότητα της "παραδοσιακής πελατειακής πολιτικής", υπερθεμάτιζε την διαφάνεια και την προοδευτικότητα των ευρωενωσιακών θεσμών, ενθάρρυνε την μίμηση σε όλα τα επίπεδα των μοντέλων διοίκησης των αναπτυγμένων ευρωπαϊκών καπιταλιστικών οικονομιών, και στην πορεία έχτιζε ένα πολύ βολικό για την αστική τάξη δίπολο ανάμεσα στην Ελλάδα ως "τελευταίου σοβιετικού τύπου κράτους" και την προωθημένη, προοδευτική πορεία της πολιτικής στις "ευλύγιστες" και "πλουραλιστικές" κοινωνίες του Βορρά.

Είχαμε, με άλλα λόγια, να κάνουμε με μια "κριτική" θεωρία για την διαφθορά η οποία αποδείχθηκε απόλυτα κρίσιμη για την οικοδόμηση του συστήματος εκείνου "θεσμοποιημένης" διαφθοράς στο οποίο αναφερθήκαμε ως ανάπτυγμα χωρίς προηγούμενο σε έκταση, πολυπλοκότητα και βάθος στην ευρωπαϊκή ιστορία. Η ενσωμάτωση μεγάλων κομματιών της ελληνικής κοινωνίας στο νέο αυτό σύστημα απαιτούσε μια "κριτική αποδόμηση" του παλιού και ξεπερασμένου συστήματος της "πελατειοκρατίας", το οποίο πράγματι οδηγήθηκε σε κατάρρευση μετά την πρόσφατη αποδυνάμωση ως και συντριβή των μηχανισμών των δύο μεγαλύτερων κομμάτων της μεταπολίτευσης, χωρίς φυσικά να επηρεάσει το γεγονός αυτό στο παραμικρό το σύστημα το οποίο αντικατέστησε τους απαρχαιωμένους "Μαυρογιαλούρους" με κάτι πολύ πιο λειτουργικό και επαρκές για τα συμφέροντα της ιμπεριαλιστικής συμμαχίας, έστω και όταν σκάνδαλα τύπου Siemens ή εξοπλισμών απειλούν να αποκαλύψουν τις εκλεκτικές του συγγένειες με τις υποτιθέμενα "Οριεντάλ" και "κατ εξαίρεση ελληνικές" παθογένειες του παρελθόντος.

Για την αστική τάξη, η θεωρία των "πελατειακών σχέσεων" συγκέντρωνε μια σειρά από καθοριστικά, ζωτικά πλεονεκτήματα:

* διέλυε τη μαρξιστική θεώρηση της πάλης των τάξεων μέσα από τις ατελείωτες διαμεσολαβήσεις των ταξικών συμφερόντων από τα επίπεδα δόμησης πελατειακών σχέσεων. Με άλλα λόγια αντιθιστούσε την τάξη με την σχέση με πελατειακούς μηχανισμούς ως καθοριστικό παράγοντα της διαμόρφωσης της πολιτικής.

* δημιουργούσε έμμεσα την αντίληψη της ύπαρξης μιας νόρμας "ορθού", "υγιούς" καπιταλισμού, ο οποίος δεν εξαρτάται από την συστημική διαφθορά και δεν την αναπαράγει, σε αντίστιξη με τα "παρασιτικά" μοντέλα που επικράτησαν στα καθ' ημάς, και άρα μετέτρεψε την ΕΕ σε υψηλό ιδανικό, στο οποίο η ένταξη και η ενσωμάτωση ήταν, λίγο-πολύ, ζητήματα "ηθικής τάξης" και όχι κεφαλαιοκρατικών συμφερόντων.

* νομιμοποιούσε την νεοφιλελευθεροποίηση, και πιο συγκεκριμένα την απαλλοτρίωση της δημόσιας περιουσίας προς όφελος των μονοπωλίων ως "ίαση" των παθογενειών του ανθυγιεινά διογκωμένου, πελατειακής φύσης κράτους που μας είχε κληροδοτήσει η εκτρωματική προσπάθεια "εκδυτικισμού" του κράτους και απόσεισης των παθογενών "Οθωμανικών" στοιχείων από την πολιτική του κουλτούρα.

* συνέβαλλε τα μέγιστα στην θεσμοποίηση και εκμετάλλευση της ανυπόστατης, φαντασματικής διαφοράς μεταξύ "καλού" και "κακού" καπιταλισμού, "παραγωγικής" και "παρασιτικής" αστικής τάξης, "εθνικά προσανατολισμένης" και "κομπραδόρικης" ελίτ, σε μια περίοδο τρομακτικής αλληλοδιασύνδεσης των εθνικών με τα διεθνή καπιταλιστικά συμφέροντα, κι έτσι λειτούργησε ακριβώς για να αποκρύψει τη φύση και τις συνέπειες της αντιφατικής ενότητας διακρατικών αστικών αλληλεξαρτήσεων και ανταγωνισμών.

* οδήγησε έτσι το συντριπτικά μεγαλύτερο κομμάτι της αριστεράς είτε στην προσκόλληση στην κατά βάση σημιτική/"εκσυγχρονιστική" συνθηματολογία περί "πάταξης της διαφθοράς" και "εξυγίανσης" μέσα στην ΕΕ (ΣΥΡΙΖΑ), είτε στην "αριστεροπατριωτική" επίκληση της ανάγκης να συντριβούν τα "κομπραδόρικα", "δοσιλογικά" στοιχεία που παρεμποδίζουν την "υγιή" ανάπτυξη της εθνικής οικονομίας προς όφελος "ξένων συμφερόντων" αντί για το όφελος ενός αδιαφοροποίητου "λαού" που στερήθηκε την "αξιοπρέπειά" του (ΕΠΑΜ, ΚΟΕ, τμήματα της Ανταρσύα, όψεις της θεωρίας του ιμπεριαλισμού στο  Μ-Λ ΚΚΕ, κλπ). Ουσιαστικά, με άλλα λόγια, βύθισε το μεγαλύτερο κομμάτι της υφιστάμενης αριστεράς στις συμπληγάδες πέτρες αταξικών και ανιστόρητων αντιλήψεων για την σχέση Ελλάδας-ΕΕ, είτε με την έμφαση να πέφτει στην "μίμηση σωστών μοντέλων" φορολόγησης, κατανομής πόρων και φορτίων που υποτίθεται ότι δεν σέβονται οι εγχώριοι πολιτικοί, είτε με την έμφαση να πέφτει σε μια αντιδραστική εξιδανίκευση του έθνους και της ανεξαρτησίας του που όμως αναπαράγει και η ίδια την ιδέα ότι υπάρχουν αταξικές "νόρμες" που διαχωρίζουν "μη προδοτικές" και "ενδοτικές" αστικές τάξεις ή μοντέλα αστικής διακυβέρνησης.

Η πρόταση λοιπόν του Μάκη Παπαδόπουλου, αλλά και της ευρύτερης Ιδεολογικής Επιτροπής της ΚΕ του ΚΚΕ για μια αναβάθμιση, ουσιαστικά, της παλιότερης έννοιας της "εργατικής αριστοκρατίας" στα πλαίσια των αλληξαρτήσεων της ελληνικής και της ευρωπαϊκής αστικής τάξης και των στρατηγικών τους για την ενσωμάτωση τμημάτων των αντίστοιχων εργατικών τάξεων, αποτελεί, ανάμεσα σε άλλα, μια πρόταση για την αντιπαράθεση με την αστική θεωρία των "πελατειακών σχέσεων" η οποία:

* ξανατοποθετεί την ταξική πάλη στην ιστορική της εξέλιξη και διάρθρωση --και κυρίως στα πλαίσια της εξέλιξης και θεσμικής (ευρωενωσιακής) αναβάθμισης του μονοπωλιακού καπιταλισμού-- στο κέντρο του προβλήματος της "διαφθοράς". Κι έτσι αναδεικνύει και τη θεωρία των "πελατειακών σχέσεων" ως μέρος αυτής της ταξικής πάλης, με την πλευρά βέβαια της αστικής τάξης, την οποία εξυπηρέτησε ως οπορτουνιστικό, δήθεν υπερταξικό και απλώς "κοινωνικό" υποκατάστατο της μαρξιστικής αντίληψης για την σημασία και την στόχευση των σχέσεων εξαγοράς.

* αρνείται την αντίληψη της ύπαρξης μιας "νόρμας" βασισμένης στο φαντασιακό ιδεώδες του "ορθού καπιταλιστικού δρόμου ανάπτυξης" και ταυτίζει την μόνη διαθέσιμη κριτική νόρμα με την επίτευξη μιας κοινωνίας που θα δώσει τέλος όχι στη "διαφθορά" αλλά στην ίδια την ταξική εκμετάλλευση που την συντηρεί και την υποδαυλίζει με διαρκώς νέες και πιο περίπλοκες μορφές.

* αρνείται την συνεπαγόμενη από την θεωρία περί πελατειακών σχέσεων νομιμοποίηση της φιλελευθεροποίησης της οικονομίας. Αντιτάσσει στην φιλελεύθερη ουτοπία του "ευλύγιστου κράτους" που οδήγησε στην σημερινή δυστοπία των εγκαταλειμμένων στην γυμνή κρατική καταστολή και καπιταλιστική εκμετάλλευση πληθυσμών την ξεκάθαρη πρόταση για την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και την κοινωνική ισότητα όλων με όλους.

* διαλύει κάθε αυταπάτη περί δυνατότητας διαφοροποίησης του "καλού" απ' τον "κακό" καπιταλισμό, αναδεικνύοντας την πολυμορφία και πανταχού παρουσία της καπιταλιστικής διαφθοράς, τις θεσμοποιημένες και "φυσιολογικοποιημένες" της εκφράσεις σε κάθε τομέα της συλλογικής και ατομικής ζωής, σε κάθε έκφανση της καθημερινότητας, σε κάθε υποτιθέμενα "ουδέτερο" διακρατικό, νομοθετικό και εκτελεστικό όργανο της ΕΕ και των κρατών-μελών της. Αρνείται την λαϊκίστικη και αδιέξοδη αναζήτηση των "προδοτών" πολιτικών ή των "παρασιτικών" αστών και την χρήση της ως αντιπερισπασμού για την διάσωση της ουσίας του ίδιου του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.

* αποφεύγει τα διαλεκτικά αδιέξοδα στα οποία έχει περιέλθει η υπόλοιπη αριστερά, έχοντας υποσκάψει μόνη της τη δυνατότητά της να διαφοροποιηθεί από τη μία από τον νεοφιλελεύθερο, "εκσυγχρονιστικό" και "αναπτυξιακό" κυβερνητισμό και από την άλλη από τον εθνοσωβινιστικό λαϊκισμό, την υποδαύλιση του εθνοτικού και φυλετικού μίσους, την υποβάθμιση της προλεταριακής αλληλεγγύης με όλους τους εκμεταλλευμένους ανεξάρτητα από τον τόπο καταγωγής τους, και συνεπώς και της προοπτικής μιας αληθινής διεθνοποίησης του εργατικού κινήματος και της πάλης για τον σοσιαλισμό.

9 σχόλια:

  1. Είπα να ξεκινήσω την νέα χρονιά με ένα θεωρητικό κείμενο, μήπως και το διαβάσουν στην "Εφημερίδα των συντακτών" που με ανακήρυξε "μπλογκ που σχολιάζει την επικαιρότητα"...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Άξιοι του μισθού τους, τα παλικάρια της "ΕτΣ". Αλλά ξέχασα, ακόμα απλήρωτοι είναι. Αν περνάς καλά όμως στον καπιταλισμό, χαλάλι...
      Γελοίοι.

      - Άρης

      Διαγραφή
  2. Αντωνη καλημερα και χρονια πολλα , καλη χρονια !

    Θελω θερμα να σε ευχαριστησω για τις αναρτησεις σου του κειμενου του Παπαδοπουλου για την εργατικη αριστοκρατια και τον οπορτουνισμο, οπως και των 2 συνδεομενων με αυτο κειμενων ( Θεωριες διαφθορας ). Πολυ διαφωτιστικα και εξαιρετικα ευστοχα κειμενα. Γιωργος απο Ηρακλειο κρητης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. «δημιουργούσε έμμεσα την αντίληψη της ύπαρξης μιας νόρμας «ορθού», «υγιούς» καπιταλισμού, ο οποίος δεν εξαρτάται από την συστημική διαφθορά και δεν την αναπαράγει, σε αντίστιξη με τα «παρασιτικά» μοντέλα που επικράτησαν στα καθ' ημάς, και άρα μετέτρεψε την ΕΕ σε υψηλό ιδανικό, στο οποίο η ένταξη και η ενσωμάτωση ήταν, λίγο-πολύ, ζητήματα «ηθικής τάξης» και όχι κεφαλαιοκρατικών συμφερόντων.»

    ΑΚΡΙΒΩΣ αυτή την αντίληψη είχα κι εγώ.

    «αρνείται την αντίληψη της ύπαρξης μιας «νόρμας» βασισμένης στο φαντασιακό ιδεώδες του «ορθού καπιταλιστικού δρόμου ανάπτυξης» και ταυτίζει την μόνη διαθέσιμη κριτική νόρμα με την επίτευξη μιας κοινωνίας που θα δώσει τέλος όχι στη «διαφθορά» αλλά στην ίδια την ταξική εκμετάλλευση που την συντηρεί και την υποδαυλίζει με διαρκώς νέες και πιο περίπλοκες μορφές.»

    Μ' άλλα λόγια, το ηθικό πρόβλημα δεν είναι ότι το ΠΑΣΟΚ και η ΝΔ πέρασαν τα τελευταία 30 χρόνια δημιουργώντας θέσεις εργασίας στο δημόσιο και τις μοίραζαν στους ψηφοφόρους τους, αλλά ότι διατηρούσαν την ανεργία ως τέτοια, αναγκάζοντας τον κόσμο να αποδεχθεί αυτό το αλισβερίσι, το «πρέπει να δώσω υποταγή στο ένα από τα δύο αστικά κόμματα για να έχω δουλειά, άρα εισόδημα και αξιοπρεπή διαβίωση». (Και όπως έλεγε κι ένας καθηγητής μου στο Λύκειο το '96, «καλύτερα είναι να τα έχεις καλά με μερικούς και από τα δύο κόμματα, για να 'χεις το κεφάλι σου ήσυχο».)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "αλλά ότι διατηρούσαν την ανεργία ως τέτοια, αναγκάζοντας τον κόσμο να αποδεχθεί αυτό το αλισβερίσι"
      εγώ πρόσφατα συνειδητοποίησα αυτό το σκεπτικό και με αυτή τη λογική μπόρεσα κάπως να "δικαιολόγησω" τους Δ.Υ.: ότι τουλάχιστον στο ξεκίνημά τους μπορεί να μην ήταν διεφθαρμένοι-δεν μιλάω για όλους.

      Διαγραφή
    2. Μιλούσα πέρισυ μ' ένα φίλο μου γιατρό, που έφυγε με τον δικό του Γερμανία σερβιτόροι (…), που έλεγε ότι περίμενε τη μάνα του να βγει σε εφεδρεία. Και μου έλεγε «Εντάξει, κι αυτοί που μπήκαν με ρουσφέτι το ήξεραν οτι είναι υπεράριθμοι, έχουν μερίδιο ευθύνης. Αλλά αν τους απολύσεις στα 55-60 τι θα κάνουν μετά; πού θα βρουν δουλειά;»

      Διαγραφή
    3. Κοίτα (όπως απεδείχθη) το Πασόκ μοίρασε λεφτά με τόσο εκμαυλιστικό τρόπο τόσο στον δημόσιο τομέα όσο και στον ιδιωτικό (για να μην λέμε μόνο για τους Δ.Υ., που έχει γίνει καραμέλα στο στόμα των κρατικοδίαιτων φιλελέδων), που καταφέραμε πολύ σύντομα να φτάσουμε τα επίπεδα ατομικισμού και σαπίλας πολλών πολιτισμένων χωρών με πολύ μεγαλύτερη εμπειρία στον καπιταλισμό από εμάς. Πως το είπε η Margaret απ’ το 1987 ακόμα? :

      There is no such thing as society. There is living tapestry of men and women and people and the beauty of that tapestry and the quality of our lives will depend upon how much each of us is prepared to take responsibility for ourselves and each of us prepared to turn round and help by our own efforts those who are unfortunate. http://en.wikiquote.org/wiki/Margaret_Thatcher

      Ε τώρα που δε φτάνουν τα δανεικά για να συντηρηθεί η όμορφη σοσιαλιστική κοινωνία του Πασόκ, το Πασόκ πέφτει και οι άνθρωποι, άνδρες και γυναίκες, βιώνουν στο πετσί τους αυτό που είπε η Θάτσερ 25 (!) χρόνια πριν.

      Ή πως ο γιαλαντζί σοσιαλισμός εξισώνεται με την βαρβαρότητα του καπιταλισμού σε τελική ανάλυση, αν και οι προθέσεις του καθενός είναι εντελώς διαφορετικές.

      Απολύσεις στα 55-60 ? Να φροντίσουμε η χώρα μας να έχει ειρήνη, τάξη, ασφάλεια κ α ι ν ο μ ι μ ό τ η τ α για να φέρουμε επενδυτές σωστούς και ηθικούς, που θα μας δώσουν αξιοπρεπείς δουλειές και θα πληρώνουν και τους φόρους τους για να απολαμβάνουμε δημόσια υγεία, παιδεία και πολιτισμό.

      Διαγραφή