Σάββατο, 1 Δεκεμβρίου 2012

Kurt Gossweiler-Η καταγωγή και οι παραλλαγές του φασισμού (πρώτο μέρος)

Kurt Gossweiler 
Η καταγωγή και οι παραλλαγές του φασισμού 
Από το Δοκίμια για τον φασισμό 
Μτφρ. από τα αγγλικά: Lenin Reloaded

1. Η μετάβαση στον μονοπωλιακό καπιταλισμό ως προϋπόθεση της ανάπτυξης του φασισμού

Πολύ πριν καταστεί εφικτό να γίνει λόγος περί φασισμού, οι Μαρξιστές στοχάστηκαν για το ερώτημα τού ποια νέα πολιτικά χαρακτηριστικά θα συνδεόταν με την μετάβαση από τον καπιταλισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού στον μονοπωλιακό καπιταλισμό. Το ερώτημα ήταν: ποιες πολιτικές αλλαγές θα ανέκυπταν όταν η οικονομική βάση της αστικής κοινωνίας άλλαζε;

Πριν δημοσιευτεί το Ο Ιμπεριαλισμός: Το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού του Λένιν, το πιο αξιόλογο μαρξιστικό έργο πάνω στο θέμα αυτό ήταν η ανάλυση του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου του Ρούντολφ Χίλφερντινγκ, που δημοσιεύτηκε το 1910.

Αυτό που ανακάλυψε ο Χίλφερντινγκ σχετικά με τις νέες οικονομικές, πολιτικές και ιδεολογικές τάσεις στην ανάπτυξη του καπιταλισμού (και σε μια εποχή που δεν είχε ακόμα γίνει ο θεωρητικός της ρεβιζιονιστικής θεωρίας περί "οργανωμένου καπιταλισμού" αλλά ήταν ακόμα Μαρξιστής), ενσωματώθηκε — απελευθερωμένο από λάθη και σφάλματα — στην θεωρία του ιμπεριαλισμού του Λένιν. Ο Χίλφερντινγκ αναγνώρισε αναδυόμενες τάσεις των οποίων το πλήρες εύρος ήρθε στην επιφάνεια μόνο κάτω από τον φασισμό.

Σήμερα, είναι διπλά σημαντικό να θυμηθούμε όσα έγραφε ο Χίλφερντινγκ εκείνο τον καιρό. Πρώτον, αποδεικνύουν εμφατικά την αξεδιάλυτη σύνδεση ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και στον φασισμό· δεύτερον, η σύγκριση μεταξύ του Μαρξιστή Χίλφερντινγκ και του ρεβιζιονιστή που δημιούργησε τη θεωρία του "οργανωμένου καπιταλισμού" που είναι απρόσβλητος στις κρίσεις, δείχνει πως η μετάβαση από τον Μαρξισμό στον ρεβιζιονισμό συμπίπτει με την ανικανότητα ανάπτυξης μιας επιστημονικής ανάλυσης της κοινωνίας και επιστημονικής προεικόνισης των μελλοντικών εξελίξεων.

Στην παρούσα συζήτηση σχετικά με την καταγωγή του φασισμού οι ακόλουθες παρατηρήσεις του Χίλφερντινγκ είναι ιδιαίτερα σημαντικές, διότι διαψεύδουν όλα τα επιχειρήματα που αρνούνται την ιμπεριαλιστική καταγωγή της φασιστικής ιδεολογίας και αντ' αυτού την θεωρούν δημιούργημα της μικροαστικής τάξης.

Ο Χίλφερντινγκ έγραψε:

Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο δεν επιθυμεί ελευθερία αλλά κυριαρχία, για τον σκοπό της αντιμετώπισης του ανταγωνισμού από ένα ψηλότερο σκαλί της ιεραρχίας. Αλλά για να το κατορθώσει τούτο, για να διατηρήσει την συντριπτική του δύναμη και να την επεκτείνει περαιτέρω, [το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο] χρειάζεται το κράτος, το οποίο εξασφαλίζει τον έλεγχό του πάνω στην ντόπια αγορά μέσω δασμών στις εισαγωγές και πολιτικών επιπρόσθετων φόρων. 
Σε τελική ανάλυση, χρειάζεται ένα ισχυρό κράτος το οποίο να είναι σε θέση να προάγει τα οικονομικά του συμφέροντα στο εξωτερικό και να χρησιμοποιήσει την πολιτική του δύναμη...ένα κράτος το οποίο να μπορεί να παρεμβεί οπουδήποτε στον κόσμο για να μετατρέψει τον κόσμο όλο σε μια σφαίρα επενδύσεων για το χρηματοπιστωτικό του κεφάλαιο. 
Τέλος, το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο χρειάζεται ένα κράτος το οποίο να είναι αρκετά ισχυρό ώστε να ακολουθήσει επεκτατική πολιτική και να αποκτήσει νέες αποικίες...με τον τρόπο αυτό η ανεξέλεγκτη πολιτική της ισχύος γίνεται προϋπόθεση του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου.

Ο Χίλφερντινγκ δείχνει επίσης πώς οι οικονομικά κινούμενες πολιτικές του επεκτατισμού ριζοσπαστικοποίησαν την κοσμοαντίληψη της μπουρζουαζίας: 
Το ιδανικό της ειρήνης εξαφανίζεται. Αντί για το ανθρωπιστικό ιδεώδες εμφανίζονται τα ιδεώδη του μεγέθους και της ισχύος του κράτους...στόχος τώρα είναι να εξασφαλιστεί για το έθνος του καθενός η κυριαρχία πάνω στον κόσμο — στόχος που αποδεικνύεται το ίδιο άνευ ορίων όπως και η αναζήτηση του κέρδους από το κεφάλαιο, που ήταν η πηγή του... 
Ο στόχος αυτός γίνεται τώρα οικονομική αναγκαιότητα, γιατί κάθε υστέρηση μειώνει το κέρδος του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και συρρικνώνει την ανταγωνιστική του ικανότητα, και στο τέλος μετατρέπει την μικρότερη οικονομική επικράτεια σε εξαρτώμενη της μεγαλύτερης...
 ...

Η φυλετική ιδεολογία, κρυμένη κάτω απ' τον μανδύα της επιστήμης, νομιμοποιεί την αναζήτηση της ισχύος από το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Μια ολιγαρχική αντίληψη της κυριαρχίας αντικαθιστά το δημοκρατικό ιδεώδες της ισότητας ... Την ίδια στιγμή, η αυξανόμενη δύναμη των εργατών ενισχύει την αποφασιστικότητα του κεφαλαίου να ενισχύσει τις εξουσίες του κράτους ως εξασφάλιση ενάντια στα αιτήματα του προλεταριάτου. Έτσι, η ιδεολογία του ιμπεριαλισμού αναδύεται νικήτρια πάνω στα παλιά φιλελεύθερα ιδεώδη.
Ο Λένιν, που θεωρούσε το έργο του Χίλφερντινγκ μια "υπερπολίτιμη μελέτη" ανεξάρτητα από κάποιες αδυναμίες της, εμβάθυνε την κατανόηση των πολιτικών χαρακτηριστικών του ιμπεριαλισμού.

Στο βασικό του έργο ο Λένιν έγραψε ότι "η αντίδραση παντού, και η επιδείνωση της εθνικής καταπίεσης είναι μέρος των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του ιμπεριαλισμού", επειδή, είπε, "ο ιμπεριαλισμός είναι η εποχή του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και των μονοπωλίων που αναζητούν την κυριαρχία και όχι την ελευθερία..." 

Την ίδια χρονιά, το 1916, και σε άλλα έργα, ο Λένιν ήταν ακόμα πιο εμφατικός: "Το πολιτικό εποικοδόμημα της νέας οικονομίας του μονοπωλιακού καπιταλισμού ... συνιστά στροφή από την δημοκρατία προς την πολιτική αντίδραση. Τα μονοπώλια ισούνται πολιτική αντίδραση." 

Όταν αναπτυχθούν τα μονοπώλια, αναζητούν αποκλειστική εξουσία όχι μονάχα οικονομικά αλλά και πολιτικά. Αυτό είναι το αποτέλεσμα της αντικειμενικής αναγκαιότητας της εξασφάλισης της συσσώρευσης, ως προϋπόπεσης για την επιβίωση των γιγάντιων μονοπωλίων στην πάλη του ανταγωνισμού. Δεν είναι απλώς ζήτημα της επίτευξης "φυσιολογικών", μεσαίου ύψους κερδών, αλλά υπερκερδών, μονοπωλιακών κερδών.

Το μονοπωλιακό κέρδος επιτυγχάνεται με κόστος ολάκερη την κοινωνία. Παρ' όλα αυτά, η αστική δημοκρατία και ο αστικός κοινοβουλευτισμός εξακολουθούν να επιτρέπουν στις μη μονοπωλιακές τάξεις και στρώματα να υπερασπιστούν τον εαυτό τους —αν και με περιορισμένο τρόπο— ενάντια στην αυξανόμενη εκμετάλλευση και ληστεία του μονοπωλιακού κεφαλαίου και των συμμάχων του, των μεγαλογαιοκτημόνων. 

Υπάρχει κατά συνέπεια μια τάση να εξαληφθούν αυτά τα εμπόδια μέσω της εγκατάλειψης της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και της θεμελίωσης της δικής τους, ανεμπόδιστης και ανοιχτής δικτατορίας, ό,τι όνομα κι αν έχει αυτή. 

Σύμφωνα με τον Παλμίρο Τολιάτι, "Είναι αδύνατο να καθοριστεί η ουσία του φασισμού χωρίς την γνώση του ιμπεριαλισμού...ο Λένιν θα σας δώσει την απάντηση, σκιαγραφείται στα έργα του για τον ιμπεριαλισμό."1

Η σχέση ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και τον φασισμό δείχνει πως η Μαρξιστική-Λενινιστική θεωρία του φασισμού πρέπει να είναι μέρος της Μαρξιστικής-Λενινιστικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού. 

Η ανάλυση του φασισμού προαπαιτεί τη διερεύνηση της σύνδεσης μεταξύ της οικονομίας και της πολιτικής του ιμπεριαλισμού και των συνεπειών τους πάνω στην καπιταλιστική κοινωνία κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, όπως θα αναλύσουμε. Η ορθότητα αυτής της προσέγγισης καθίσταται σαφής από το γεγονός ότι η περιγραφή των πολιτικών χαρακτηριστικών του μονοπωλιακού κεφαλαίου από τον Λένιν επιβεβαιώθηκε από την άνοδο του φασισμού και ολόκληρης της ιστορίας του. 

Ο φασισμός ως πολιτικό κίνημα, και ιδιαίτερα ο φασισμός ως πολιτική εξουσία, αποδείχθηκε το αποκορύφωμα της ιμπεριαλιστικής πάλης για εξουσία και ισχύ, για αντίδραση πέρα ως πέρα. Ενώ η υποτιθέμενα μικροαστική ιδεολογία του φασισμού και η ψευδοεπαναστατική της στάση αποδείχθηκε απλή φάρσα, με στόχο να εξαπατηθούν τα μικροαστικά και προλεταριακά θύματα της φασιστικής-ιμπεριαλιστικής εξουσίας.

Έτσι, η μετάφαση από τον καπιταλισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού στον μονοπωλιακό καπιταλισμό δημιούργησε τα οικονομικά θεμέλια και κατά συνέπεια την πρώτη και πιο σημαντική προϋπόθεση για την ανάδυση του φασισμού.

Η συνεπαγόμενη τάση της οικονομικής ολιγαρχίας για βία και αντίδραση, η εχθρότητά της  προς την δημοκρατία (που είναι ενδογενής στον ιμπεριαλισμό), και η επιθετική αναζήτηση εξουσίας χωρίς όρια ήταν τα πρώτα σπέρματα του φασισμού. Παρ' όλα αυτά, μόνο μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και την νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης απέκτησαν αυτοί οι ιμπεριαλιστικοί στόχοι φασιστικό πρόσωπο — αφού δηλαδή ο καπιταλισμός εισήλθε στο στάδιο της γενικής του κρίσης. 

Όπως είναι λοιπόν επόμενο, δίπλα στην μετάβαση του καπιταλισμού στο ιμπεριαλιστικό του στάδιο, η έλευση της γενικής κρίσης ήταν η προϋπόθεση για την άνοδο του φασισμού. Με αυτή την έννοια ο φασισμός μπορεί να περιγραφεί ως "προϊόν του καπιταλισμού σε περίοδο κρίσης." 

8 σχόλια:

  1. Πολύ χαίρομαι!

    Φίλε Αντώνη, πράττεις άριστα μ’ αυτήν την ανάρτηση-μετάφραση κι ελπίζω να υπάρξει εύλογη αντίδραση-συμμετοχή των αναγνωστών ώστε να γίνει γόνιμος διάλογος και ανάλογη συζήτηση. Σε κάθε περίπτωση καλύπτεται ένα μεγάλο κενό της ελληνόγλωσσης μαρξιστικής βιβλιογραφίας γύρω από το ζήτημα.

    Θα ’χες, σε παρακαλώ, την καλοσύνη να μου πεις ποιος εκδοτικός οίκος και πότε έβγαλε την αγγλική μετάφραση και ποιος/ποια ήταν ο/η μεταφραστής/άστρια;

    Ελπίζω μέχρι το τέλος του χρόνου να έχω τελειώσει την μελέτη της μονογραφίας του Γκοσβάιλερ «Κεφάλαιο, Ράιχσβερ και Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα 1919-1924», οπότε θα μπορέσω να γράψω μιαν αναλυτική σύνοψη ανταποκρινόμενος σε παλιότερη παράκλησή σου.

    Διαβάζω παράλληλα —κατά κάποιο τρόπο προς αναψυχή— και το εξής: Günter Hartung, Literatur und Ästhetik des deutschen Faschismus. Drei Studien, Berlin/DDR 1983 [Γκύντερ Χάρτουνγκ, Λογοτεχνία και αισθητική του γερμανικού φασισμού. Τρεις μελέτες, Βερολίνο/ΓΛΔ 1983]. Αν σ’ ενδιαφέρει το θέμα, γράψε για να σου πω τα περιεχόμενα του βιβλίου.

    Καλό Σαββατοκύριακο,

    Μη απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Υπάρχει στα Ελληνικά?

    JKL

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Η πηγή είναι από εδώ: http://www.cpa.org.au/z-archive/g2001/1062fasc.html

      Αν και αναφέρεται ο τόμος Essays on fascism ως έργο του συγγραφέα, δεν κατάφερα να τον εντοπίσω αλλού.

      Διαγραφή
    2. Απορίας άξιον

      Ναι ούτε κι εγώ ξέρω κάτι σχετικό και γι’ αυτό εξάλλου ρώτησα.

      Το Essays on Fascism είναι η μετάφραση του τίτλου Aufsätze zum Faschismus του γερμανικού πρωτότυπου.

      Ο ίδιος ο Γκοσβάιλερ στην ιστοσελίδα του δεν αναφέρει αγγλική μετάφραση της συγκεκριμένης συλλογής.

      Μη απολιθωμένος κλπ.

      Διαγραφή
  3. Σεχτάρ ο Τρομερός2 Δεκεμβρίου 2012 - 3:47 π.μ.

    Εχω την υποψία, πως το "τελικό", και μάλλον ιδανικό, πολιτικό εποικοδόμημα του Ιμπεριαλισμού είναι ο Φασισμός.
    Με λίγα λόγια, το φωτεινό μας μέλλον....
    Ας σκεφτούμε: Η ολοκλήρωση της ελεύθερης αγοράς είναι η μονοπωλιακή αγορά. Η νομοτελειακή εξέλιξη του Καπιταλισμού είναι το ανώτατο στάδιό του, ο Ιμπεριαλισμός. Είναι δυνατόν το εποικοδόμημα, η αστική δημοκρατία (Κοινοβουλευτισμός, αντιπροσωπευτικό σύστημα, "ίση" ψήφος πάνω στη βάση της οικονομικής ανισότητας κλπ.) να μείνει ανεπηρέαστη στις νέες συνθήκες;
    Η σημερινή κρίση μας δείχνει, εναργώς πια, κάτι, που μπορούσαμε και πριν να υποψιαστούμε: Πως η λήξη κάθε φάσης υπερσυσσώρευσης-καταστροφής καθόλου δε σημαίνει επιστροφή σε προηγούμενη κατάσταση. (Θα ήταν κάτι σαν οικονομικό-κοινωνικό αεικίνητο, αν ίσχυε.) Δεν έχω υπόψιν μου καμιά θεωρητική τεκμηρίωση, αλλά υπάρχει μια διάχυτη αίσθηση στους κομμουνιστικούς κύκλους, πως ο Καπιταλισμός μπαίνει σε μια φάση διαδοχικών κρίσεων και γενικότερης οικονομικής αστάθειας, που θα έχει σαν αναγκαία συνέπεια την μονιμοποίηση της φασιστικής "λύσης" στα συνακόλουθα προβλήματα πολιτικής ευστάθειας της παραδοσιακής αστικής δημοκρατίας.
    Αν το δούμε και διαχρονικά, η αστική δημοκρατία, όσο περνάνε τα χρόνια, τόσο πιο αυταρχική και άκαμπτη επί της ουσίας γίνεται, πίσω από φιοριτούρες και μασκαρέματα, που σιγά-σιγά τα αποβάλλει καθώς της γίνονται πλέον ενοχλητικά. Χτες τα ΜΑΤ εισέβαλαν στο (αστικό) ακαδημαϊκό Ασυλο και θεωρήθηκε φυσιολογικό και επιβαλλόμενο από τους ίδιους τους αστούς, όπως και το καλοκαίρι στη Χαλυβουργία. Στην δημοκρατική "Δύση" τα δημοψηφίσματα επαναλαμβάνονται δημοκρατικότατα, μέχρι να προκύψει το επιθυμητό στην κεφαλαιοκρατία αποτέλεσμα. Τα σώματα "ασφαλείας" έχουν στρατιωτικοποιηθεί πλήρως - συγκρίνετε έναν σημερινό ματατζή με έναν (συμπαθέστατο, συγκριτικά!), μπάτσο της δεκαετίας του '60. Η έρπουσα φασιστικοποίηση της νοοτροπίας πλατειών στρωμάτων του πληθυσμού είναι πια ορατή.
    Ο Φασισμός, αυτή τη φορά, έρχεται για να μείνει.
    Μόνο αγκαλιά με τον Καπιταλισμό θα πάνε στον διάολο.
    Αυτά, και με την ελπίδα, να κάνω λάθος!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Δεν ειναι απολυτως σχετικο αλλα θα ηθελα να σε ρωτησω κατι σχετικα με ενα αρθρο της τωρινης Κομεπ. (να σου διευκρινισω οτι δεν ειμαι μελος του κομματος, νεοκοπος αλλα οχι νεαρος υποστηρικτης του θα με χαρακτηριζα κ μαλιστα απο οχι "γειτονικη περιοχη". Επομενως οχι ιδιαιτερα καταρτισμενος θεωρητικα-το αντιθετο).

    Θελω να σε ρωτησω τι κατα τη γνωμη σου πιστευει το κομμα σε περιπτωση ελληνοτουρκικης πολεμικης συγκρουσης. Ξεκαθαριζω οτι θεωρω σωστη την καταταξη της χωρας στις ιμπεριαλιστικες επομενως θεωρω οτι ο πολεμος θα ηταν ιμπεριαλιστικος. Το αρθρο γραφει οτι ο λαος ασφαλως κ δεν πρεπει να ειναι αδιαφορος στο θεμα της επιθεσης κ πρεπει να παρει στα χερια του στα χερια του την αντισταση αλλα πρεπει να επιδιωξει την ηττα της κυβερνησης. Κατα τη γνωμη μου αυτο δεν εννοει την ηττα της χωρας αλλα απλα της κυβερνησης, μηπως ομως προκυπτει μια κριτικη στο πρωτο γραμμα ζαχαριαδη σχετικα με το "χωρις επιφυλαξεις" οταν δε μπαινει ρητα το ζητημα της μη αλλαγης των συνορων;

    Ν.Ο.

    (αν δε θες να το αναρτησεις 'η σχολιασεις να το κανεις χωρις δισταγμο. δεν υπαρχει προβλημα)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Οταν εγραψα "να το κανεις χωρις δισταγμο" εννοω οτι αμα δε θες να το σχολιασεις 'η ουτε καν να το αναρτησεις, τοτε μην το δημοσιευσεις/αναρτησεις. Δεν θα υπαρχει παρεξηγηση.
    Ν.Ο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γεια χαρά. Ρίξε αν θες κατ' αρχάς μια ματιά εδώ: http://www.komep.gr/arxeio/2011/85-2011-3/113-2012-09-12-09-13-02

      και επανέρχεσαι αν θελήσεις.

      Διαγραφή