Κυριακή, 16 Δεκεμβρίου 2012

Karl Kautsky-Οι συνέπειες της δημοκρατίας

Karl Kautsky 
Οι συνέπειες της δημοκρατίας
Κεφ. 4 του Η δικτατορία του προλεταριάτου (1918)
Μτφρ.: Lenin Reloaded

[...]
Έτσι, η σύγχρονη ισχύς της γραφειοκρατίας οδηγεί στην αυθεραισία και την παράλυση, αλλά ένα σύστημα παραγωγής όπως ο καπιταλισμός, όπου κάθε παραγωγός εξαρτάται από πολλούς άλλους έχει ανάγκη για να ευημερεύσει την ασφάλεια και την νομιμότητα των κοινωνικών σχέσεων. Το απολυταρχικό κράτος συγκρούεται με τις κοινωνικές δυνάμεις και τις παρεμποδίζει. Είναι λοιπόν επείγουσα ανάγκη η εκτελεστική εξουσία να υπόκειται στη δημόσια κριτική, οι ελεύθερες οργανώσεις των πολιτών να εξισορροπούν την ισχύ του κράτους, να εδραιωθεί η αυτοδιοίκηση στις επαρχίες και τους δήμους, να αφαιρεθεί η νομοθετική ισχύς από την γραφειοκρατία και να μπει κάτω από τον έλεγχο μιας κεντρικής συνόδου που εκλέγεται ελεύθερα απ' το λαό -- δηλαδή το Κοινοβούλιο. Το πιο σημαντικό καθήκον του Κοινοβουλίου είναι ο έλεγχος της κυβέρνησης και σ' αυτό δεν μπορεί να αντικατασταθεί από κανένα θεσμό. Μπορούμε να φανταστούμε, αν και δεν θα ήταν πρακτικό, το ενδεχόμενο η νομοθετική ισχύς να αφαιρεθεί από τη γραφειοκρατία και να περιέλθει στα χέρια διάφορων επιτροπών ειδικών, που θα έγραφαν προσχέδια των νόμων και θα τα υπέβαλλαν στο λαό για να αποφασίσει. Οι δραστηριότητες της εκτελεστικής εξουσίας μπορούν να τύχουν επίβλεψης από ένα άλλο κεντρικό σώμα, και όχι από μια ανοργάνωτη και αδιαμόρφωτη μάζα του λαού.

Όλες οι τάξεις στο σύγχρονο κράτος προσπαθούν να ξεπεράσουν την απολυταρχική εξουσία του κράτους όπως την περιγράψαμε εδώ. Η εξαίρεση είναι αυτοί που μπορεί να μοιράζονται την εξουσία του κράτους, δηλαδή οι γραφειοκράτες, οι ευγενείς της αυλής, η κρατική εκκλησία και οι μεγαλοτραπεζίτες.

Κάτω από την συντονισμένη πίεση των υπόλοιπων τάξεων, που μπορεί να περιλαμβάνουν τους γαιοκτήμονες αριστοκράτες, τους κατώτερους ιερείς, τους βιομηχανικούς κεφαλαιοκράτες, το απολυταρχικό κράτος είναι αναγκασμένο να υποχωρήσει. Σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, θα πρέπει να εκχωρήσει ελευθερία στον Τύπο, στις δημόσιες συγκεντρώσεις, την οργάνωση, Κοινοβούλιο. Όλα τα κράτη της Ευρώπης έχουν περάσει από αυτή την εξέλιξη με επιτυχία .

Κάθε τάξη όμως θα προσπαθεί να διαμορφώσει τη νέα μορφή του κράτους με τρόπο που να ανταποκρίνεται στα συγκεκριμένα της συμφέροντα. Η προσπάθεια αυτή γίνεται ιδιαίτερα φανερή στην πάλη για τον χαρακτήρα του Κοινοβουλίου, δηλαδή την πάλη για το δικαίωμα ψήφου. Το σύνθημα των κατώτερων τάξεων, του λαού, είναι Ψήφος για Όλους. Όχι μονάχα ο μισθωτός αλλά και ο μικροκαλλιεργητής και ο μικροαστός έχουν συμφέρον στο δικαίωμα ψήφου.

Παντού και κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, οι τάξεις αυτές αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού. Το αν το προλεταριάτο είναι η κυρίαρχη τάξη ανάμεσά τους εξαρτάται από την έκταση της οικονομικής ανάπτυξης, αν και ο παράγοντας αυτός δεν καθορίζει το αν το προλεταριάτο αποτελεί την πλειοψηφία του πληθυσμού. Οι εκμεταλλευτές είναι πάντα μια μικρή μειοψηφία του πληθυσμού. 

Σε τελική ανάλυση, κανένα σύγχρονο κράτος δεν μπορεί να αντέξει την πίεση αυτών των τάξεων, και έτσι οτιδήποτε λιγότερο από το οικουμενικό δικαίωμα ψήφου στις σημερινές κοινωνίες θα ήταν παράλογο. [...] Το πιο αποτελεσματικό όπλο του προλεταριάτου είναι η αριθμητική του δύναμη. Δεν μπορεί να χειραφετηθεί μέχρις ότου γίνει η μεγαλύτερη τάξη του πληθυσμού και μέχρις ότου αναπτυχθεί τόσο η καπιταλιστική κοινωνία ώστε οι μικροκαλλιεργητές και οι μικροαστοί να μην είναι περισσότεροι από το προλεταριάτο.

[...]

Στην πάλη για τα πολιτικά δικαιώματα στα οποία αναφερθήκαμε αναδύεται η δημοκρατία και ωριμάζει το προλεταριάτο. Την ίδια στιγμή εμφανίζεται ένας νέας παράγοντας, δηλαδή η προστασία των μειονοτήτων, η αντίθεση στο κράτος. Η δημοκρατία σημαίνει εξουσία της πλειοψηφίας, αλλά σημαίνει το ίδιο πολύ την προστασία των μειονοτήτων.

Η απολυταρχική εξουσία της γραφειοκρατίας προσπαθεί να αποκτήσει μονιμότητα για τον εαυτό της. Αρχή που την οδηγεί είναι η δια της βίας καταστολή κάθε αντιπολίτευσης. Πρέπει να προβεί σ' αυτή σχεδόν παντού για να αποφύγει την βίαιη κατάρρευση της εξουσίας της. Για την δημοκρατία, που σημαίνει εξουσία της πλειοψηφίας, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Όμως οι πλειοψηφίες αλλάζουν. Σε μια δημοκρατία, κανένα καθεστώς δεν μπορεί να διαρκέσει για πολύ.

Ακόμα και η συγκριτική ισχύς των τάξεων δεν είναι σταθερή ποσοτικά στην καπιταλιστική εποχή. Αλλά η δύναμη των κομμάτων αλλάζει γρηγορότερα ακόμα κι από την ισχύ των τάξεων, και είναι τα κόμματα που διεκδικούν την εξουσία στην δημοκρατία.

[...] Μια τάξη μπορεί να άρχει, όχι όμως να κυβερνά, γιατί η τάξη είναι μια άμορφη μάζα, ενώ μόνο μια οργάνωση μπορεί να κυβερνήσει.  Τα πολιτικά κόμματα κυβερνούν στην δημοκρατία. Αλλά το κόμμα δεν είναι συνώνυμο με την τάξη, αν και μπορεί αρχικά να εκπροσωπεί ένα ταξικό συμφέρον. Το ίδιο συμφέρον μπορεί να εκπροσωπηθεί με διαφορετικούς τρόπους, με διαφορετικές μεθόδους τακτικής.

[...] Η προστασία των μειονοτήτων είναι μια ζωτικής σημασίας συνθήκη για την δημοκρατική ανάπτυξη, όχι λιγότερο σημαντική από την εξουσία της πλειοψηφίας. 

Έρχεται στο φως εδώ ένα ακόμα χαρακτηριστικό της δημοκρατίας: η μορφή που αυτή δίνει στην ταξική πάλη.  

Το 1893 και το 1900 είχα ήδη συζητήσει το θέμα, και παραθέτω κάποια σχετικά εδάφια από τα γραπτά μου:

Η ελευθερία του αθροίζεσθαι και του Τύπου και το καθολικό δικαίωμα ψήφου [...] δεν είναι απλώς όπλα που εξασφαλίζει το προλεταριάτο στο σύγχρονο κράτος μέσω του επαναστατικού αγώνα της αστικής τάξης, αλλά οι θεσμοί αυτοί ρίχνουν ένα φως πάνω στην σχετική ισχύ των κομμάτων και των τάξεων, και πάνω στην νοητική ενέργεια που τα ενεργοποιεί, τέτοιο που δεν υπάρχει στην περίοδο της Απολυταρχίας. Τότε, τόσο η άρχουσα όσο και οι επαναστατικές τάξεις πολεμούσαν στα τυφλά. Καθώς καθίστατο αδύνατη κάθε έκφραση αντιπολίτευσης, ούτε η κυβέρνηση ούτε οι επαναστάτες δεν γνώριζαν τη δύναμή τους. [...] 

Σήμερα, στις χώρες τουλάχιστον που έχουν ένα ποσοστό δημοκρατικής διακυβέρνησης, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Οι δημοκρατικοί αυτοί θεσμοί έχουν αποκληθεί βαλβίδες ασφαλείας της κοινωνίας. Είναι μάλλον ψευδής ο ισχυρισμός ότι σε μια δημοκρατία το προλεταριάτο παύει να είναι επαναστατικό, ότι ικανοποιείται με την δημόσια έκφραση της αγανάκτησής του και των παθών του, και ότι αποκηρύσσει την ιδέα μιας κοινωνικής και πολιτικής επανάστασης. Η δημοκρατία δεν μπορεί να εξαλείψει τους ταξικούς ανταγωνισμούς της καπιταλιστικής κοινωνίας, ούτε και να εμποδίσει την ανατροπή της ως αναπόφευκτη συνέπειά τους. Αν και δεν μπορεί όμως να αποφύγει την επανάσταση, μπορεί να αποφύγει πολλές αψήφιστες και ανώριμες απόπειρες για επανάσταση, και να καταστήσει πολλά επαναστατικά κινήματα μη απαραίτητα. Δίνει ξεκάθαρες ενδείξεις της σχετικής ισχύος τάξεων και κομμάτων. Δεν εξαλείφει τον ανταγωνισμό τους, ούτε και αποτρέπει το τελικό αποτέλεσμα της πάλης τους, αλλά λειτουργεί για να εμποδίσει τις ανερχόμενες τάξεις απ' το να δοκιμάσουν πράγματα που υπερβαίνουν τις δυνάμεις τους, και επίσης συγκρατεί τις άρχουσες τάξεις απ' το να αρνηθούν εκχωρήσεις όταν δεν έχουν πια την ισχύ για να τις αρνηθούν. Δεν αλλάζει έτσι η πορεία της εξέλιξης, αλλά ο ρυθμός γίνεται πιο ομαλός και σταθερός. Το πέρασμα μπροστά του προλεταριάτου σε ένα κράτος με κάποιο βαθμό δημοκρατικής διακυβέρνησης δεν θα σηματοδοτοθεί από μια τέτοια χαρακτηριστική νίκη όπως αυτή που κατήγαγε η μπουρζουαζία στην δική της επαναστατική περίοδο, ούτε θα κινδυνεύει από βίαιη ανατροπή.  

Από τότε που αναδύθηκε το σύγχρονο σοσιαλδημοκρατικό εργατικό κίνημα στα 1860, το ευρωπαϊκό προλεταριάτο υπέστη μία μονάχα μεγάλη ήττα, στην Παρισινή Κομμούνα του 1871. [...]

Η προλεταριακή-δημοκρατική μέθοδος της διεξαγωγής της πάλης μπορεί να μοιάζει πιο αργή από την επαναστατική περίοδο της αστικής τάξης· σίγουρα είναι λιγότερο δραματική και επιβλητική, αλλά απαιτεί επίσης και λιγότερες θυσίες. Αυτό μπορεί να είναι αδιάφορο για τους ταλαντούχους κυρίους της λογοτεχνίας που βρίσκουν τον σοσιαλισμό ενδιαφέροντα για να περνούν την ώρα τους, όμως δεν είναι αδιάφορο για αυτούς που αναλαμβάνουν τον αγώνα. 

Αυτή η λεγόμενη ειρηνική μέθοδος της ταξικής πάλης, που περιορίζεται σε μη στρατιωτικές μεθόδους, ο κοινοβουλευτισμός, οι απεργίες, οι διαδηλώσεις, ο Τύπος και παρόμοια μέσα πίεσης, θα διατηρήσει την σημασία της σε κάθε χώρα ανάλογα με τον βαθμό της πολιτικής και οικονομικής διαφώτισης και τον αυτοέλεγχο του λαού. Στην βάση αυτή, αναμένω ότι η κοινωνική επανάσταση του προλεταριάτου θα πάρει πολύ διαφορετικές μορφές από αυτή της αστικής τάξης, και ότι, σε όλες τις χώρες όπου είναι εδραιωμένη η δημοκρατία, θα είναι εφικτό να γίνει με ειρηνικά οικονομικά, νομικά και ηθικά μέσα και όχι με την φυσική βία.

Τα παραπάνω είναι η γνώμη μου και σήμερα.  

[...] παντού, το συνειδητοποιημένο προλεταριάτο και οι εκπρόσωποί του πολεμούν για την υλοποίηση της δημοκρατίας· πολλοί έχυσαν το αίμα τους για αυτή. 

Γνωρίζουν ότι τίποτε δεν γίνεται χωρίς τη δημοκρατία.  Τα αποτελέσματα της πάλης με έναν δεσποτισμό περιορίζονται σε μια χούφτα ανθρώπων, δεν εμπνέουν τις μάζες. Από την άλλη, η εκφυλιστική επίδραση της δημοκρατίας στο προλεταριάτο δεν χρειάζεται να υπερτονίζεται. Συχνά είναι αποτέλεσμα της έλλειψης ελεύθερου χρόνου που μαστίζει το προλεταριάτο, και όχι της ίδιας της δημοκρατίας.  

Θα ήταν πράγματι εκπληκτικό αν το να έχουν ελευθερία έκανε τους ανθρώπους απαραίτητα πιο στενόμυαλους και επιφανειακούς απ' το να μην την έχουν. Όσο περισσότερο η δημοκρατία τείνει να μειώσει την εργάσιμη ημέρα, τόσο περισσότερο ελεύθερο χρόνο έχει στη διάθεσή του το προλεταριάτο, τόσο πιο πολύ μπορεί να αφιερωθεί στα μεγάλα προβλήματα δίνοντας σημασία στις απαραίτητες λεπτομέρειες. Και ως τώρα, το ένστικτο για αυτό δεν λείπει. [...]

5 σχόλια:

  1. Αυτός είναι ο πιο σημαντικός θεωρητικός της αριστεράς της Ευρώπης. Ποιος Μαρξ και Λένιν και πίπες. Αυτούς τους διαβάζει κανα ΚΚΕ στην καλύτερη. Τα λεφτά όμως, τις καρέκλες, πάντα ο Κάουτσκι και ο Μπερνστάιν τα έπιαναν.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Από τον πρόλογο του Μαρξ στην 1η έκδοση του "Κεφαλαίου":

    "Όπως ο αμερικανικός πόλεμος της ανεξαρτησίας του 18ου αιώνα αποτέλεσε το σάλπισμα της εφόδου για την ευρωπαϊκή αστική τάξη, έτσι και ο αμερικανικός εμφύλιος πόλεμος του 19ου αιώνα αποτέλεσε το σάλπισμα της εφόδου για την ευρωπαϊκή εργατική τάξη.
    Στην Αγγλία είναι χειροπιαστό το προτσές της ανατροπής. Όταν το προτσές αυτό φτάσει σε μια ορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης πρέπει να βρει τον αντίχτυπό του στην ηπειρωτική Ευρώπη.
    Εκεί θα κινηθεί με πιο θηριώδικες ή πιο ανθρώπινες μορφές ανάλογα με το βαθμό ανάπτυξης της ίδιας της εργατικής τάξης.
    (…)
    …το πιο ουσιαστικό συμφέρον των σημερινών κυρίαρχων τάξεων επιβάλλει σε αυτές να βγάλουν από τη μέση όλα τα εμπόδια που μπορούν να ελέγχονται με νόμους και που εμποδίζουν την ανάπτυξη της εργατικής τάξης.
    (…)
    [Μια κοινωνία] δεν μπορεί να υπερπηδήσει ούτε να καταργήσει με διατάγματα φυσικές φάσεις της ανάπτυξης της. Μπορεί όμως να συντομεύσει και να απαλύνει τους πόνους του τοκετού".

    Το παραπάνω δεν μπορεί να έχει την έννοια, προσωπικά δεν μπορώ να δω άλλη, ότι ανάλογα με το βαθμό της (πολιτικής, συνδικαλιστικής, οικονομικής, πολιτιστικής) ανάπτυξης της εργατικής τάξης, τόσο περισσότερο αυτή θα είναι πιο ικανή να θέτει στο κεντρικό στόχαστρο της επανάστασής της τις καπιταλιστικές κοινωνικές-οικονομικές σχέσεις, που αποτελούν τον αξεπέραστο φραγμό στην ίδια αυτή ανάπτυξή της, αντί για τα άτομα που εκφράζουν, ενσαρκώνουν και προσωποποιούν με την κοινωνική τους θέση αυτές τις σχέσεις κι αυτόν τον φραγμό.

    Στο πλαίσιο αυτής της γενικής ιστορικής εκτίμησης διατυπώνονται με έναν τρόπο και οι ιστορικές ευθύνες της ίδιας της αστικής τάξης, "των σημερινών κυρίαρχων τάξεων", για τις μορφές με τις οποίες θα πραγματοποιηθεί η ανατροπή της εξουσίας της, η εξαφάνισή της ως τάξης από την ιστορία.

    Στον Κάουτσκι αρκεί μια "ελάχιστη" αντιστροφή ώστε με αυτήν να μεταβιβαστεί η "ευθύνη" αυτή από την αστική τάξη στο προλεταριάτο, και στην πραγματικότητα να εξασφαλιστεί η ίδια η διατήρηση της αστικής εξουσίας και της κυριαρχίας της αστικής τάξης.

    Στο κείμενο της ανάρτησης το ζήτημα ανάγεται στην "πολιτική και οικονομική διαφώτιση και τον αυτοέλεγχο του λαού", "αναμένοντας" ότι έτσι "η κοινωνική επανάσταση του προλεταριάτου (...) σε όλες τις χώρες όπου είναι εδραιωμένη η δημοκρατία, θα είναι εφικτό να γίνει με ειρηνικά οικονομικά, νομικά και ηθικά μέσα και όχι με την φυσική βία", καθώς μάλιστα "η δημοκρατία τείνει να μειώσει την εργάσιμη ημέρα" ώστε το προλεταριάτο θα έχει πια "ελεύθερο χρόνο να αφιερωθεί στα μεγάλα προβλήματα δίνοντας σημασία στις απαραίτητες λεπτομέρειες".
    Και άλλωστε:
    http://leninreloaded.blogspot.gr/2012/12/karl-kautsky.html
    "Σε μια δημοκρατία, όπου τα δικαιώματα του λαού έχουν εδραιωθεί επί δεκαετίες, ίσως αιώνες --δικαιώματα που ο λαός κέρδισε με την επανάσταση και που διατήρησε ή επέκτεινε" ο λαός έχει κερδίσει "έτσι τον σεβασμό των κυρίαρχων τάξεων για τις μάζες"...
    (συνεχίζεται)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. (συνέχεια απ' το προηγούμενο)

    Γιατί τα γράφω αυτά;

    Διότι αυτή η καουτσκική "αντιστροφή" των πραγμάτων και του ίδιου του μαρξισμού, το "μικρο" αυτό βήμα με το οποίο πηδάει από τη μεριά της επαναστατικής θεωρίας στη μεριά της άρνησής της και (καθώς το πράττει αυτό εξονόματός της) στη μεριά του οπορτουνισμού, έχει εκτός από την άμεση συνέπεια της και μία ακόμα, εξίσου σημαντική:

    Είναι από τον Κάουτσκι τέτοια η τυπική γνώση του μαρξισμού, και τόσο "δεξιοτεχνικό" το πέρασμά του από το εσωτερικό όριο της γραμμής στο όριο της που βρίσκεται έξω από αυτήν, ώστε η άρνηση της συγκεκριμένης έκφρασης του οπορτουνισμού του είναι ικανή να συμπαρασύρει μαζί της και την ίδια τη γραμμή μαζί με όλα τα όρια της που βρίσκονται από τη "μέσα" πλευρά...

    ...Μ' άλλα λόγια, ικανή να συμπεριλάβει ως άρνηση και μια μεγάλη και κρίσιμη μάζα δυνατοτήτων της πολιτικής πάλης της εργατικής τάξης υπό όρους αξιοποίησης του συνόλου των αστικοδημοκρατικών ελευθεριών, για την γενική όξυνση (μέσω και αυτών στο συνολό τους) της ταξικής πάλης έως το σημείο της οριστικής συγκέντρωσης του περιεχομένου της.
    Το τι θα γίνει πέρα από το σημείο αυτό εξαρτάται αποκλειστικά από το συσχετισμό των δυνάμεων:
    Είτε αυτός θα είναι τέτοιος που θα εξαναγκάσει την αστική τάξη να υποκύψει σε γενικές γραμμές στη θέληση του προλεταριάτου, είτε θα είναι τέτοιος που θα της δώσει τη δυνατότητα και το περιθώριο να επιχειρήσει τη βίαιη καταστολή της πάλης του.
    Και σε αυτήν την περίπτωση, είτε θα είναι το προλεταριάτο ολόπλευρα έτοιμο να δώσει την κατάλληλη απάντηση, είτε θα αφεθεί να ηττηθεί αμαχητί ιδίως αν έχει οικειοποιηθεί με τη μορφή των αυταπατών οποιοδήποτε κήρυγμα πολιτικού αφοπλισμού του σαν το καουτσκικό.

    Όμως το πολιτικό κίνημα της εργατικής τάξης δεν μπορεί να αναπτυχθεί σε όλη του την αναγκαία έκταση, εφόσον αφήνει έξω από το πεδίο της ανάπτυξής τους όσα, ως περιεχόμενο της άρνησής του, αφήνονται να συμπαρασυρθούν μαζί με τα απόνερα του οπορτουνισμού.



    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Θα συμφωνήσω ότι ο Κάουτσκι είναι ΔΕΞΙΟΤΕΧΝΗΣ της λαθροχειρίας, τουλάχιστον σε κάποιες περιπτώσεις. Βέβαια, η καθαρά αντιδιαλεκτική υποστασιοποίηση της "δημοκρατίας" ως ουσίας χωρίς προϋπάρχον ταξικό περιεχόμενο και ενδογενείς αντιφάσεις δεν είναι και τόσο δεξιοτεχνική, αλλά είναι το θεμέλιο όλων των "ελευθεριών" που παίρνει με την ερμηνεία του Μαρξ -- για παράδειγμα, της συστηματικής υποβάθμισης του ρόλου της βίας στο έργο του και στο έργο του Ένγκελς, που άφησε ανολοκλήρωτο σύγγραμα για τον Ρόλο της Ισχύος/Βίας στην ιστορία.

    Τι να λέμε, ακόμα και ο μεταθανάτιος "έπαινος" στον Λένιν ως Ρώσο Βίσμαρκ είναι αριστούργημα πανούργας διγλωσσίας από τον Γερμανό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. διορθώσεις:

    "Το παραπάνω δεν μπορεί να έχει την έννοια" = Το παραπάνω δεν μπορεί παρά να έχει την έννοια

    "εφόσον αφήνει έξω από το πεδίο της ανάπτυξής τους" = εφόσον αφήνει έξω από το πεδίο της ανάπτυξής του

    ΑπάντησηΔιαγραφή